Narkotyki - Niemyte Dusze

Stanisław Ignacy Witkiewicz

Narkotyki - Niemyte dusze

wstępem poprzedziła i opracowała Anna Micińska

NA MARGINESIE „NARKOTYKÓW” I „NIEMYTYCH
DUSZ” STANISŁAWA IGNACEGO WITKIEWICZA

„MÓWIĄC ogólnie, wy wszyscy [...] robicie na mnie wrażenie ludzi zupełnie nieuspołecznionych. Wy żyjecie zawieszeni w zupełnej próżni. [...] Człowiek, który pojmuje siebie bez żadnego związku ze społeczeństwem, w którym żyje, z konieczności odejmuje sobie całą olbrzymią sferę przeżywania rzeczy naprawdę wielkich. [...] Poza tym niech pan pamięta, że u nas artysta to jest człowiek, który musi być na czele, musi być tym, który prowadzi. [...] — Bungo nie odpowiadał, ale powoli zaczynał się w nim budzić pewien opór. — Proszę pana — zaczął nieśmiało. — Co do mnie osobiście, ma pan zupełną słuszność. [...] Ale co do tego zbliżenia się do spraw społecznych mam trochę inne przekonania. Jeżeli kto nie ma w sobie spontanicznej potrzeby mieszania się do spraw tych, nie powinien bezwzględnie tego robić. Tego nie można wytworzyć w sobie sztucznie. Ja jestem dlatego nieszczęśliwy, że au fond nic mnie te kwestie nie obchodzą uczuciowo. Czasami mnie to zajmuje, tak jak każda inna kwestia, ale do tego, aby się tym naprawdę przejąć, trzeba mieć to wszystko w sobie. [...] Wszystko, co bym robił, a pojęcia nie mam, w jaki sposób mógłbym się do tego zabrać, byłoby najgorszym kłamstwem, czymś wymuszonym. [...] Najgorszą rzeczą właśnie jest to, że u nas wszyscy czują obowiązek zajmowania się losem narodu. Zajmują się tym ludzie najbardziej nie powołani. Każdy poeta obowiązany jest być wieszczem i bełkotać coś niezrozumiałego dla niego samego dlatego tylko, że był czas, w którym ludzie musieli tworzyć mistyczne teorie, aby przetrzymać pewną epokę upadku. [...] Sądzę także, że oprócz życia społecznego człowiek ma w sobie do załatwienia wiele istotnych rzeczy i artysta, który nie ma zupełnie pretensji, aby jego sztuka wpływała w bezpośredni sposób na życie społeczne, może przez to samo, że stworzy siebie jedynie jako artystę, stać się elementem posiadającym w ogólnym rachunku wartość społeczną. Uważam, że poza stosunkiem swoim do społeczeństwa człowiek ma siebie samego dla siebie samego i o te najistotniejsze wartości powinno mu przede wszystkim chodzić. — Nie pan mnie będzie uczył o metafizycznych głębiach natury ludzkiej — przerwał Mag. [...] Sądzę tylko, że człowiek tworzy siebie jedynie w stosunku do wielkich zagadnień i świadome pozbawianie siebie możności rozstrzygania w sobie wielkich problemów uważam za wewnętrzną zbrodnię. [...] Nie chodzi mi koniecznie o to, żeby pan rzucał bomby albo zajmował się agitacją czy został posłem. Chodzi mi o to, żeby nie tracić związków wewnętrznych ze społeczeństwem, w którym się żyje, bo to jest zgubnym dla całego wewnętrznego życia danej jednostki. Boję się, czy ta rozpowszechniona u nas obojętność nie jest chorobą nieuleczalną. — Sądząc po mnie, tak to wygląda — odpowiedział z nienaturalnym smutkiem Bungo.

W dwadzieścia lat później autor i bohater 622 upadków Bunga napisze we wstępie do Narkotyków:

„Ponieważ tzw. „swobodną twórczością”, to jest tzw. „śpiewaniem ptaszka na gałęzi”, nic dla społeczeństwa i narodu zrobić nie mogłem, postanowiłem po szeregu eksperymentów zwierzyć się ogółowi z moich poglądów [...]. Może i ta praca (z powodu pewnego tonu w sformułowaniu gorzkich prawd) potraktowana będzie humorystycznie lub negatywnie, jak moja estetyka, filozofia, sztuki sceniczne, istotne portrety, dawne kompozycje itp. „swobodne wytwory”. Oświadczam oficjalnie, że piszę poważnie i chcę wreszcie coś bezpośrednio pożytecznego zdziałać, a na idiotów i ludzi nieuczciwych sposobu nie ma, jak to w ciągu mojej dość smutnej działalności miałem sposobność przekonać się.”

A więc jednak. Jakże by się cieszył sędziwy Mag Childeryk, gdyby mógł dożyć tej chwili! „Nieuleczalny” z pozoru (choć w dniach ich pamiętnej dyskusji — z przekonania) Bungo po jego stronie barykady! Na tak mu wrażych „społecznikowskich” pozycjach... Czy uznał wreszcie, że „stworzył się już sam dla siebie” („jako artysta” — rzecz jasna), czy może z wiekiem przybyło mu mądrości i doświadczenia, a może po prostu odezwały się w nim — sięgające tradycji wielu pokoleń — Witkiewiczowskie geny?

Jedno jest pewne: Mag Childeryk mógł się cieszyć swoim zwycięstwem zza grobu. Jego „pałeczka” została przejęta. Wbrew wszelkim oczekiwaniom i tylekroć za życia zawodzonym nadziejom, wyrodny z pozoru syn swojego ojca i uczeń Mistrza Mroku Gwiazd „pojął siebie w związku ze społeczeństwem”, odnalazł z nim „wewnętrzne związki”, poczuł „obowiązek zajmowania się losami narodu”, zechciał wreszcie „stanąć na czele” i zdecydował „prowadzić”.

Tak. Ale dlaczego, jak, kogo i dokąd?

PRÓBA rekonstrukcji dziejów Stanisława Ignacego Witkiewicza w latach 1914-1918 wciąż jeszcze przypomina problem owej sławetnej skrzyni z jego rękopisami, która jakoby „przetrwała nawet piekło powstania warszawskiego — rozgrabiono ją dopiero po wojnie”, a „z zespołu tego nie odnalazł się dotychczas żaden rękopis”. Co było w owej skrzyni? — „Wiele rozpraw filozoficznych, szkiców, polemik, obszerne studium obyczajowo — społeczne Niemyte dusze, przeszło trzydzieści dramatów i proza powieściowa” — odpowiada we wstępie do bibliografii Witkacego Piotr Grzegorczyk. A co z „kuferkiem życiowych doświadczeń” Witkiewicza z lat 1914-1918? Co wiemy o jego zawartości, czego możemy się domyślać, jakie fakty i zdarzenia z życia australijskiego rozbitka na petersburskim bruku możemy chcieć mu wmówić w braku informacji o rzeczywistych zdarzeniach i faktach?

Nie miejsce tu na rozkładanie owego „puzzle’a” z kompletu kawałeczków, których zaledwie kilka dotarło do naszej wiadomości. Odnaleźć je można we wspomnieniach tych, którzy Witkacego w Rosji spotykali, i tych, którym epizody swego życia z tych lat opowiadał, parę fragmentów obrzeża układanki zawartych jest w Aneksie Listów do syna Stanisława Witkiewicza, kilka centralnych w Niemytych duszach. Za mało, żeby rozdział pt. Witkacy w Rosji napisać. Wystarczy — a świadectwem jest tu cała twórczość

S. I. Witkiewicza, od przedwojennego debiutu literackiego, jakim są Upadki Bunga, do starszych o całe ćwierćwiecze, ostatnich w jego dorobku, Niemytych dusz — żeby stwierdzić na pewno: klucz do Witkiewiczowskiej transformacji — Genezyp Kapen obiit, Witkacy natus est — jego „nawrócenie” na Maga Childerykowe drogi (z którym zresztą wespół chadzali po Moskwie w owych latach i zachwycali się Picassem w Galerii Szczukina) dokonało się tam właśnie, w oku cyklonu rozpętanej historii, zmieniającej bieg XX wieku. Pisałam już o tym we wstępie do Upadków Bunga: „Lata 1914-1918, a więc egzotyczna podróż z Bronisławem Malinowskim u progu wybuchu I wojny
światowej, wojna spędzona w Pawłowskim Pułku Lejbgwardii, wreszcie Rewolucja Październikowa, stały się dla autora Upadków Bunga tą lekcją życia, w której młodzieńczy jego światopogląd oszlifowany został przez zupełnie nowe problemy. Nie zagubiwszy najgłębszej swej wiary w „formalną sztukę” i „ontologiczną metafizykę” pojmuje ją dotąd odmiennie niż dawniej. Nie tylko jako cel sam w sobie [...], ale i jako jedyne narzędzie ocalenia tego Istnienia, postawionego wobec rzeczywistości, w której rządzi historia i jej prawa. Prawa te ujrzał i sformułował w sposób szczególny — widmo nieuchronnej katastrofy ludzkości jako zbiorowiska jednostek unosi się nad prywatną jego historiozofią [...] — opóźnić jednak tę katastrofę, szukać dróg wyjścia, oto cel godny całego dalszego życia. „Tym samym odnalazł” Witkiewicz swoją własną drogę do społeczeństwa, przed którym tak — pozornie — się bronił. „Stworzywszy siebie jako artystę”, będzie odtąd nie tylko „elementem posiadającym w ogólnym rachunku wartość społeczną”, lecz i propagatorem swej wiary, jako jedynej deski ratunku dla tego społeczeństwa, które na jego oczach, jak ongiś Bungo, coraz głębiej zapada się w życie pozbawione metafizycznych perspektyw.
Oto zarazem i pierwsza z pośrednich odpowiedź na pytania: dlaczego i dokąd?

„WITKIEWICZOWSKA tradycja”, „Witkiewiczowskie geny... W tym samym roku, w którym Witkacy pisze swoje Niemyte dusze, jego ciotka, Maria Witkiewiczówna, wydaje u Gebethnera Wspomnienie o Stanislawie Witkiewiczu — osnutą wokół postaci brata Sagę Rodu. Spotykają się na kartach tych wspomnień postacie: na poły legendarnego Jana — „Wallenroda” (o którym nie bez szacunku i dumy pisze w Niemytych duszach jego stryjeczny wnuk) i jego brata Ignacego, marszałka szlachty z Poszawsza, który dwóch swoich synów posławszy w powstanie 1863 r. sam w końcu życiem przypłacił syberyjskie wygnanie, wspaniałej żony Ignacego — Elwiry z Szemiothów (dwaj jej bracia powstańcy z 1831 r., umierają na wygnaniu w Wołogdzie), przez ciotkę Billewiczową spokrewnionej z Piłsudskimi, która „gorejąc ogniem wiary i chęcią czynu” była prawdziwą duszą powstania styczniowego w powiecie szawelskim i równie mężną towarzyszką męża w zesłaniu, wreszcie ich dziewięciorga ocalałych dzieci, z których „jak na morzu dziewiąta fala uderzająca o brzeg jest najsilniejsza, najwspanialsza, tak i dziewiąte dziecko z kolei urodzone” — Stanisław — stał się nie tylko ucieleśnieniem wszelkich rodzinnych ideałów i tradycji, lecz otoczył nazwisko nowym blaskiem: czynu rozumu...

A więc czyn, przede wszystkim patriotyczny, lecz także pozytywistyczny, w ramach „pracy u podstaw” — czyn intelektualny na radykalnych oparty poglądach. W wychowawczej praktyce Witkiewicza — ojca odbijający się w następujących wezwaniach: „Musimy iść naprzód, mój złoty!

Trzeba stawiać sobie cele poza rogatkami życia. W koncepcjach umysłowych sięgać w nieskończoność, w pojęciach społecznych iść do ostatnich krańców wszechmiłości. Niech się ciebie nie czepiają żadne zacieśnienia kastowe, żadne uprzedzenia fachowe, żadne drobne egoizmy jednostkowe ani klasowe. Ustrój społeczny, na który powinno się godzić, powinien iść dalej niż marzenia socjalistów dzisiejszych. Na to, co jest i co długo jeszcze będzie, patrz jak na przechodnią chwilę rozwojową. Żyj w przyszłości. Stój ciągle na wirchu, z którego widać najdalsze horyzonty i szykuj skrzydła myśli i czynu do lotu poza nie. Da ci to wielką miarę do poznawania ludzi i oceniania wartości ich czynów.” I jakby antycypując synowskie doświadczenia z lat wojny pisze w roku 1905: „Ja jestem poruszony i przejęty tym, co się dzieje w Rosji. [...] Bardzo bym chciał, żebyś się tym zainteresował, żebyś uczył się żywej historii. Teraz, kiedy wre w tym kotle masowego życia, historia w sposób wyraźny i jasny wykłada swoje prawa. [...] Udział w wielkich wypadkach powiększa dusze, odrywa od małych i marnych, egoistycznych, ciasnych interesów i płytkich przyjemności. [...] Chciałbym, żebyś stanął na najradykalniejszym stanowisku, to jest na stanowisku absolutnej sprawiedliwości społecznej, która jest wcieleniem jedynej wartej czci siły łączącej ludzkość — miłości. Z dzisiejszych ustrojów społecznych nie może zostać nic. Są to podłe, smrodliwe, pełne ciemnych nor, w których lęgnie się zbrodnia — budy — te tak zwane gmachy społeczne. Z tym trzeba walczyć z całą bezwzględnością!” Jak? — „Przede wszystkim być absolutnie dobrym człowiekiem, a potem cokolwiek dobrego robić — malować cudowne obrazy czy rozwozić bułki po Zakopanem albo gnój oskidować, byleby mieć wzniosłą duszę — to wszystko, co stanowi istotną mądrość życia.”

Jak reagował na to młody Witkacy,możemy się domyślać tylko pośrednio.„Nie mam ciebie ani za „kretyna”, ani za „brutala”, jak Ty mówisz, mam, przeciwnie — za coś całkiem innego i dlatego Ci robię takie uwagi” — monituje Witkiewicz w odpowiedzi na synowską butadę:...Antagonizm między mną a Tobą zdaje się będzie trwał zawsze, bo polega na zupełnie innej podstawowej organizacji, mianowicie na pojęciach współczucia, współżycia i innych rzeczy zaczynających się od współ. Sam widzi to jaśniej i prościej: moja nieautorytetność dla Ciebie wynika z głębokiego niegodzenia się Twego na mnie. Stąd też wynika to że współczuwać mnie i współżyć ze mną nie możesz”...

W istocie. Współczuwać i współżyć nie mogli. A jednak mimo niewątpliwego „antagonizmu” wynikającego z zupełnie innej podstawowej organizacji — czytaj: charakteru — konflikt okazał się być pozorny nie tyle merytorycznej, co terminologicznej natury.Wystarczy podmienić ojcowską „duszę”i „czucie”na synowski „intelekt”i „świadomość”,by otrzymać nie tyle romantyczną opozycję postaw „czucia i wiary” z „szkiełkiem i okiem”, bo nie o postawy tu chodzi, co odmienne nazwanie środków do tych samych celów wiodących. A że cel główny: „zjadaczy chleba w aniołów przerobić” — też sformułowany został w romantyzmie? A cóż nam przeszkadza nazwać Witkacego Ostatnim Wielkim Romantykiem Polski Odrodzonej co tylko z pozoru brzmi paradoksalnie...

BYŁEM niegdyś „fighting manem” — człowiekiem bojowym par excellence — miałem idee i chciałem o nie walczyć — nie było gdzie i z kim. Bynajmniej nie sprzeniewierzyłem się moim ideom (Czysta Forma w malarstwie i w teatrze i reforma artystycznej krytyki), tylko przyszedłem do przekonania, że są one, w każdym razie obecnie, nie na czasie i że może w ogóle minął dla nich ich czas. To co twierdziłem jeszcze przed wojną [...], że sztuka ginie, dzieje się na naszych oczach, a wobec tego czy będzie i jaka będzie krytyka artystyczna w moim znaczeniu to jest krytyka formalna, jest bez znaczenia. Co innego, jeśli rzecz idzie o literaturę nie jako sztukę — tam jest jeszcze coś do powiedzenia i może jeszcze się na ten temat wypowiem. Obecnie jestem stosunkowo pogodnym osobnikiem lat średnich, który o żadnych „wyczynach” w wielkim stylu już nie marzy i pragnie jako tako skończyć to życie, którego — dotąd przynajmniej — mimo klęsk i niepowodzeń, nie żałuje”...

„Fighting man” to także Witkiewiczowska spuścizna. Charakteryzując swoją Sztukę i krytykę u nas Stanisław Witkiewicz pisał: „Książka ta jest historią walki o niezależne stanowisko sztuki w dziedzinie ludzkiej myśli i o niezawisłość indywidualności w sztuce. Jest ona nie tylko historią — ona sama jest jedną wielką bitwą. Każdy jej wiersz, każda stronica są napaścią lub odbiciem ataku przeciwnika, tj. pewnej estetycznej doktryny, która panowała wszechwładnie w polskiej krytyce sztuki, w polskiej estetyce.”
Podchwytując tę tonację pisze też Maria Olszaniecka we wstępie do swojego wydania Sztuki i krytyki o „strategii ataków”, „metodach i celach poszczególnych bitew”, „pomniejszych potyczkach”,„historii walk” i „szczęku oręża”.

A przecież oręża swego dobywał Witkiewicz nie tylko w sprawach artystycznych.

— „Ja tu uczyniłem mąt. Napisałem artykuł pt. Bagno, o stosunkach stacji klimatycznej. Nie można było wytrzymać. Panowanie kanalii zbliża się — trzeba było zareagować. [...] Prawdopodobnie mnie potem powieszą!” Potem przyszło Chrześcijaństwo i katechizm, Dziwny człowiek — naładowany jak prochem tysiącem polemicznych wypadów we wszystkie możliwe kierunki, IV rozdział Matejki, ba — pod maczane w ukropie pióro Witkiewicza dostaje się nawet straż ogniowa w Zakopanem, nie mówiąc już o prochach Słowackiego... „Czemu choć trochę nie umityguje swoich napaści w krytyce, czemu taki krańcowy w poglądach, czemu choć trochę nie jest kompromisowy” — ubolewa w trosce o dobre imię, dostatek i sławę swojej „dziewiątej fali” rodzina. Ale też zaraz dodaje: „Pragnienia te ludzi, którzy go niby kochali, obdarłyby Witkiewicza ze wszystkiego, co było jego najwyższą wartością; byłby to może bardzo miły, spokojny pan nie brużdżący nikomu, ale to nie byłby Witkiewicz”...

Syn swojego ojca był również Witkiewiczem.

„CZY jest możliwe w jakim cywilizowanym kraju, aby ktoś musiał walczyć o wyższy poziom literatury i krytyki artystycznej i aby był przez dwanaście lat tej walki albo ignorowany, albo gnębiony bez wyboru środków przez całą niemal sferę literatów i krytyków — i żeby mimo jego sprecyzowanych poglądów nikt z nim rzeczowo nie dyskutował, a tylko wszyscy systematycznie utrącali? Dziwne... Każdy mądry i uczciwy człowiek, który czytał moje prace i polemiki, musi jedną rzecz przyznać, że nie chodzi mi o osobiste korzyści, tylko o ideę. W tym rzędzie idei, które mnie zajmowały i których wcielenie uważałem za korzystne dla naszej sztuki i społeczeństwa — jestem i byłem zupełnie osamotniony.”

„Co zaś do „wyskoczenia ponad siebie”, to kiep jest ten, co do tego nie dąży i gdyby nikt ponad siebie nie wyskakiwał, nie byłoby żadnego rozwoju i postępu na świecie. Chodzi o to, w jaki sposób to się robi. A ponieważ ja tym wyskakiwaniem tylko psuję sobie życiowo wszystko i robię to dalej w ten sam sposób, dowodzi to chyba, że nie robię tego dla głupiej sławy i pieniędzy, tylko z wewnętrznej potrzeby.”

„Są bezwzględnie ludzie, którzy mają pecha. Oczywiście mojego pecha nie oddałbym za wiele sław i majątków, ale przecież jest on dość nieprzyjemny. Stworzyła się legenda in minus i z tą postacią legendarną wielu walczy zupełnie apriorycznie, nawet nie wiedząc dobrze, o co chodzi. Jest cała kupa durniów chcących wmówić, że ja się bawię i nabieram, a potem się zdemaskuję i będę się śmiał. Inni idioci na podstawie tego, że większą część życia spędziłem w Zakopanem, deprecjonują wszystko, co zrobiłem. Są także dziwne kretyny, które na podstawie deformacji w moich sztukach uważają, że nie należy, mnie traktować na serio... Jeśli mówię poważnie, to każdy matoł oczywiście się nudzi, bo mu się myśleć nie chce. I tak jest ze wszystkim.”

Stwierdzeń tego typu rozsianych na kartach całej spuścizny Witkacego odnaleźć można dziesiątki. Poczucie osamotnienia, walczenia w całkowitej próżni, brak przeciwników, przy nadmiarze niekompetentnych wrogów — stawały się jego coraz to pogłębiającą się obsesją, którą daremnie starał się przezwyciężyć. Czy tylko obsesją?

W swoim wstępie do Dramatów S. I. Witkiewicza pisze Puzyna: „Unia [Witkacego z formizmem] wydaje się szczęśliwa [...]: lata owe to lata jego niebywałej płodności. Między rokiem 1918 — 1926 wyrzuca z siebie trzydzieści kilka dramatów, trzy książki teoretycznie o malarstwie i teatrze Czystej Formy, ponadto maluje, dyskutuje, wygłasza odczyty, odgryza się polemistom. Otacza się wirem sporów, niechęci, uwielbień, skandali i plotek, wyżywa się całą swoją nerwową, przewrażliwioną naturą. Wystawia obrazy, teatry grają jego sztuki — częściej niż się nam dzisiaj może wydawać — dyskutują z nim wszyscy: Rostworowski i Stern, Irzykowski i Kleiner, Boy i Breiter, Chwistek i Słonimski. Ma więc wcale dużą popularność, lecz zblednie ona natychmiast, kiedy zacznie przygasać formistyczne wrzenie. Bo też jest to popularność bardzo powierzchowna, formalna, dotycząca nowych recept na sztukę, nie nowych jej treści.” Kiedy po roku 1926 — Witkiewicz przystąpi do pisania swoich powieści, w których — do czego się jawnie przyznaje — „główną rzeczą jest treść, a nie forma”, kiedy z powieści tych „buchnie to, co Witkacy ma naprawdę do powiedzenia: wściekła, ekspresjonistyczna groteska polityczno — społeczna, połączona z katastroficznym traktatem i — krzywym oczywiście — zwierciadłem obyczajów” — rozbrat jego z „publiką” zacznie się pogłębiać z każdym rokiem, nikt bowiem w Polsce międzywojennej na „treści” takie nie był przygotowany.

Oto los tego, który aż nadto dokładnie, punkt po punkcie, wypełniał ojcowskie przesłanie: „Żyj w przyszłości”, „na to, co jest i co długo jeszcze będzie, patrz jak na przechodnią chwilę rozwojową”,„stój ciągle na wirchu,z którego widać najdalsze horyzonty i szykuj skrzydła myśli i czynu do lotu poza nie”...

Wypełniając je jednak nie tylko przekroczył z dat wynikające ograniczenia ojcowskiego pozytywnego programu (ba — gdybyż chciał tylko jako panaceum na wszelkie narodowe „dolegliwości” „doskonalić duszę” — swoją i bliźnich), lecz domagając się jednocześnie historycznej świadomości narodu i metafizycznych perspektyw jego Istnień Poszczególnych przekroczył także granice możliwości akceptacji go przez własnych współczesnych. Jeśli więc jeszcze stojący na swoim „wirchu” ojciec utrzymał się na piedestale narodowej świętości: najwyższego autorytetu moralnego i umysłowego swojej epoki — „wirch” syna okazał się być wyższym niż możliwy mu do przyznania piedestał — srodze też został za to ukarany.

To, co symbolicznie w kryptonimie jego było z Witkiewicza, uznawszy za anachronizm, niestrawną zaś resztą czkając po kawiarniach — „epoka”, której zbyt odległe i obce były horyzonty z Witkacowskiego wirchu dostrzeżone, przyprawiwszy mu najpierw wielką „gębę”, pomiędzy bajki włożyła jego wezwania. „W obojętnych murach krajowego Ciemnogrodu — „Kassandra w Pacanowie” — pozostał nie zrozumiany, oczekujący potopu, bezsilnie patrząc, jak spełniają się coraz inne jego przewidywania” — pisze Puzyna.

Czy więc „obsesja” samotności, głosu wołającego na puszczy? Nie — stwierdzenie faktycznego stanu. Stanu, który nie mógł się nie odkładać pokładami goryczy i żalu. Nie
byłby jednak Witkiewiczem, gdyby się poddał. „Lepiej jednak skończyć nawet w pięknym szaleństwie niż w szarej, nudnej banalności i marazmie.”
Owo „piękne szaleństwo” — to Narkotyki i Niemyte dusze, ostatnia próba dotarcia do społeczeństwa, przed którym tak ongiś w młodości się bronił.

„WIDZĘ, że książka ta [...] składać się będzie z samych dygresji; będzie po prostu jedną wielką dygresją w stosunku do zasadniczych zainteresowań autora, zrobioną — że tak powiem trochę górnolotnie — „dla drugich”.” Zbiór felietonów, reportaży, popularnonaukowych wykładów — niełatwo sklasyfikować ową dziwną publicystykę, której część druga nosi autorski podtytuł: Studium psychologiczne, obie zaś poprzedzone są Sienkiewiczowskim mottem: „Wszelako dziwne jest w tej książce materii pomięszanie.” W istocie. „Pomięszanie” to jednak można próbować sprowadzić do wspólnego mianownika. Na którejś stronie Narkotyków znajduje się niepozorny cytacik: „Masz za swoje, teraz skacz!” — Czy Witkacy znał Złotą rószczkę?...

Egzemplarz, który mam przed sobą, należał do mojej prababki. Lekko licząc wydany został w połowie ubiegłego wieku (data wydania wygryziona została za niepamiętnych już czasów), a jest to już — „nakładem Tow. M. C. Wolffa w Petersburgu” — wydanie trzecie.„Czytajcie dzieci,uczcie się,jak to niegrzecznym bywa źle”— oto motto tej niezwykłej, nie tylko ze względu na wiek, książeczki, na której wychowywały się całe pokolenia. „Niegrzecznym bywa źle” — nie ma winy bez kary zatem. Ha, ale jakiej kary? — „I zgorzała Kasia mała, garść popiołu pozostała” — to o dziewczynce, co bawiła się zapałkami; „Tak też z Michasiem, był zdrów i tłusty, pięć dni grymasił, umarł na szósty” — to
o chłopczyku, co nie chciał jeść zupy. Niewiele lepszy koniec spotyka w Złotej rószczce i inne dzieci za najdrobniejsze przewinienia. Juleczkowi, co „palce w buzię tłoczył”, krawiec „uciął palec jeden, drugi, aż krew trysła we dwie strugi”, Józio pokąsany przez pieska („masz za swoje, teraz skacz!”), którego skatował „biczyskiem”, walczy o życie pijąc „gorzkie leki”, umaczani przez „olbrzyma” w kałamarzu za wyśmiewanie się z Murzyna „chłopcy za Murzynem biegną, a czarniejsi są od niego”, Pawełek „wiercipięta” za ściągnięcie obrusa ze stołu ukarany został przez ojca, „aż trzeszczała dyscyplina”. Grześ wreszcie, co na „wicher i grzmoty” wybiegł z parasolem („choć w domu dzieci siedzieć
powinny”), porwany został między obłoki i „trudno rzec śmiało, co się z nim stało. Bo kara Boża, tam gdzie swawola, nie ma Grzegorza ni parasola”.

Na dobitek: „kto nie wierzy, jeśli łaska, niechaj zajrzy do obrazka”. Złota rószczka ilustrowana jest tak, że trudno uwierzyć, by traktowane nią dzieci nie budziły się z krzykiem po nocy. Ekspresyjnie powykrzywiane twarze „psotników” i karzących ich dorosłych, potoki krwi, fontanny łez, konwulsyjnie skręcone w płomieniach lub pod razami
ciała...
Dydaktyka zaiste desperacka. Cóż przy niej warty szczebiot pana Jachowicza odwołujący się do dziecinnych serduszek, do ich uczuć, litości, współczucia?
„Trzeba zacząć walić w mordy, myć niechlujne pyski i głowy trząść, i łbami zafajdanymi walić o jakieś chlewne ściany z całych sił, bo”...

Lekcja Złotej rószczki nie poszła na marne. Kiedy zawodzą perswazje, dyskusje, ostrzeżenia i rady, kiedy nie dociera odwoływanie się do rozumu, dobrej woli, nawet zdrowego rozsądku, kiedy odrzucane są kolejno wszelkie artystyczne formy nasączone ideami jak gąbki, odrzucane wraz z owymi ideami rzecz jasna — nie pozostaje nic innego jak straszyć.

Nie będzie więc już „swobodnych wytworów”, „śpiewania ptaszka na gałęzi”, nie będzie powieści, dramatów, estetycznych rozważań. Ten, którego — jak sam pisze — większa część życia upłynęła w „cieniu uśmiechu kretyna”, sam zjawia się i działa teraz jak postać ze Złotej rószczki: „Ogromny olbrzym, czarodziej stary, przy nim kałamarz potężnej miary.” Do kałamarza też wrzuca prześmiewców — „aż psotnik i w jednej chwili atramentu się napili” — żeby raz na zawsze zapamiętali, „co się wszystkim malcom stanie za niesłuszne wyśmiewanie”. W kałamarzu tym też umaczanym piórem pisze Witkacy swoją desperacką „Złotą rószczkę dla dorosłych” — „czytajcie dzieci, uczcie się, jak to niegrzecznym bywa źle” — rejestr zaś przypadających za poszczególne winy kar nie mniej jest straszny od tych, co spadły na Juleczka, Michasia i Kasię. Czy zaś czytelnicy Narkotyków i Niemytych dusz zwłaszcza będą się budzić z krzykiem po nocy? Oby.

„PRZYSTĘPUJĄC do pisania niniejszych wspomnień zastrzegam się z góry, że pisać będę o nie zabrązowanym Witkiewiczu. [...] „Walić kawę na ławę” — tak ustaliliśmy i zdecydowali z kolegą Jerzym Eugeniuszem Płomieńskim, redagującym [...] niniejszą monografię o St. Ign. Witkiewiczu. [...] Na wstępie spróbuję dać coś w rodzaju syntetycznej charakterystyki — portretu tego niezwykłego człowieka, który przez długie lata był moim artystycznym przyjacielem [...]. A więc: [...] alkoholik — narkoman — erotoman [...] znakomity imitator o kapitalnym aktorsko — błazeńskim zacięciu — prestidigitator intelektualny”... Dosyć.

Kiedy się czyta elukubracje panów Rytarda i Płomieńskiego na temat S. I. Witkiewicza, to mówiąc jego językiem „przewracają się flaki” z oburzenia i złości. Nie tylko dlatego, że w 90% są to czyste brednie, ale że brednie te nie przestają do dziś funkcjonować. Pomieszczone w tzw. Księdze pamiątkowej — choć w godnym towarzystwie wypowiedzi profesorów Tatarkiewicza, Ingardena, Kotarbińskiego i Leszczyńskiego — są też ulubionym źródłem cytatów dla niezliczonych piszących o Witkacym postaci tego samego co Płomieński i Rytard pokroju, wsiąkając w umysły niewyrobionych czytelników — gorzej, przenikając nawet za granicę. Kiedy po paryskiej inscenizacji Matki Witkacego w roku 1970 zaroiło się we francuskiej prasie od recenzji i wzmianek, portret jej autora okazał się być dziwnie skądś znany: „wizjoner wykolejony przez alkohol i narkotyki”, „narkoman, alkoholik i erotoman”, „dziwak, fantasta i błazen”... Niewielu jest chyba „przyjaciół”, którzy w podobny sposób przysłużyliby się bohaterom swych „wspomnień”.
Szansa, że pierwsze po wojnie wznowienie Narkotyków zmyje z ich autora nieszczęsne odium owych „antybrązowniczych” epitetów, jest nikła; ci co mieli (i mają) obyczaj
się nimi posługiwać, rzadko sięgali po Witkacowskie teksty. Szansy tej jednak nie można przegapić. Czy Stanisław Ignacy Witkiewicz był narkomanem?

Z narkotykami sensu stricto (nie mówię tu o nikotynie i alkoholu) zetknął się Witkacy po raz pierwszy w Rosji w latach swojej wojennej tułaczki. Sam o tym zresztą wspomina: „Na myśl [o morfinie] robi mi się wprost zimno — tak straszne rzeczy przeżyłem wtedy w Petersburgu, gdy przez cztery godziny walczyłem ze śmiercią, wśród torsji i zamierania serca”; jeden z jego portretów z 1918 r., zatytułowany: Mój przyjaciel, który ukradł wachlarz pani Trojan — obok podpisu i daty nosi napis: „Eter”. Od roku 1926 zaczynają się pojawiać pierwsze nieliczne portrety rysowane pod kokainą, okres najintensywniejszego eksperymentowania z różnymi rodzajami „dragów” przypada na lata 1928 — 1932. Stąd też już w roku 1932 może Witkacy wydać swe „dziełko o narkotykach”, zawierające kompletny ich przegląd, jego zaś własne zainteresowanie dla dalszych eksperymentów wyraźnie od tej daty spada. Oglądając produkcję „Firmy Portretowej S. I. Witkiewicz” — jak zawsze skrupulatnie odnotowującej stan psychofizyczny jej właściciela — częściej dostrzegamy adnotacje typu: „py.o”, „winko”, „herbata” czy nawet „faszerowane pomidory + kompot”, „móżdżek, kartofle z sałatą i placek śliwkowy”, niż wzmianki o białych jadach, które też pojawiają się zupełnie sporadycznie.
W pół żartem, pół serio pisanej przedmowie do Narkotyków pisze Witkacy: „Wracając do opinii publicznej: byłem i jestem dotąd nałogowym palaczem, walczącym bohatersko od lat dwudziestu ośmiu ze straszliwym przyzwyczajeniem. Do pewnego stopnia można by mnie uważać w pewnych okresach za nałogowego pijaka, o ile za takiego (różne są standardy — wzorce) uzna się kogoś, kto urzyna się przeciętnie raz na tydzień, potem nie pije miesiąc albo i więcej i który miał jedną jedyną w życiu pięciodniówkę (a propos pewnej premiery scenicznej — okoliczność wysoce łagodząca) i do dziesięciu trzydniówek i który nigdy nie chlał wódy rano przy goleniu się.

Ale nigdy nie byłem kokainistą — temu przeczę stanowczo, mimo że dla wielu perwersyjnych kretynów i to moje oświadczenie może być właśnie dowodem za, a nie przeciw. O ile można by mnie nazwać okresowym pijakiem, „Wochensaufer” na przestrzeni lat dziesięciu, to proponowałbym nazwę „Quartalkokainist” w okresie trzyletnim, i to z dużą przesadą. [...] Nigdy nie byłem morfinistą, mając idiosynkrazję do tego specyfiku [...] ani eteromanem, z powodu jakiegoś braku zaufania do eteru, mimo że używałem go parę razy w życiu: z wódką i przez wdychanie. [...] Tak więc stanowczo odpieram zarzuty co do nałogowego używania wyżej wymienionych preparatów, przyznając się do sporadycznego używania peyotlu i meskaliny [...]. Również przeczę przy sposobności, jakobym oddawał się homoseksualizmowi, do którego czuję wstręt najwyższy; jakobym żył płciowo z moją syjamską kotką Schyzią ([...] którą bardzo lubię, ale nic poza tym) i jakoby nierasowe zresztą kocięta z niej zrodzone były do mnie podobne, [...] jakobym był blagierem i rzucał się na kobiety przy lada sposobności, jakobym uwodził mężów żonom, chodził we fraku [...] na Giewont, pisał sztuki sceniczne dla kawału, nabierał i kpił, i nie umiał rysować. Wszystko to są plotki wymyślone przez jakieś obskurne baby, kretynów i idiotów, a nade wszystko przez draniów chcących mi zaszkodzić. Odpieram te znane mi plotki i z góry te wszystkie, które krążyć jeszcze o mnie w Zakopanem i jego przysiółkach będą Szlus.”

Kto nie wierzy zaś autorowi tego typu „sprostowań”, może zechce uwierzyć lekarzowi, który zresztą swoje Fragmenty — tym razem bez cudzysłowu — wspomnień opublikował w tej samej Księdze pamiątkowej, co wymienieni uprzednio panowie Płomieński i Rytard. Pisze doktor Teodor Birula — Białynicki:
„Staś lubił doświadczenia z peyotlem tak samo, jak ze wszelkimi dostępnymi mu narkotykami bądź ze środkami, które zdaniem jego mogły wpływać na stan psychiczny człowieka. [...] Toteż skrzętnie notował na swych obrazach nawet wypitą literatkę piwa, „py.o” albo filiżankę kawy „Cof.” albo „Cocaina”, jakkolwiek czasem chodziło o wpuszczenie do nosa kilku kropel I — szej kokainy z cynkiem (krople do oczu). [...] Z tej jego pasji do eksperymentów powstała dookoła niego brudna i bardzo dla niego bolesna legenda, że „Witkacy — to narkoman”. Jakkolwiek w czerwcu 1947 r. krótko sprostowałem tę legendę w „Ekspresie Wieczornym”, zaś w „Głosie Plastyków” (grudzień 1947) uczyniłem to samo nieco szerzej, tym niemniej i na tym miejscu uważam za swój obowiązek kategorycznie zaprotestować przeciwko posądzeniu St. Ign. Witkiewicza o narkomanię. Do protestu takiego czuję się upoważniony i zobowiązany jako jego wieloletni przyjaciel i jako lekarz. Ta pasja do eksperymentów z narkotykami wywodzi się zapewne z osobowości psychicznej St. Ign. Witkiewicza. [...] To dorosłe, a zarazem prawdziwie „niezwykłe dziecko” nie umiało, w pewnych wypadkach nie chciało dawać sobie rady z rzeczywistością, w pierwszym rzędzie z codzienną, praktyczną, życiową. Z drugiej strony warunki jego bytowania tak się ułożyły, że nie mógł on w pełni wyładować swego niezwykłego dynamizmu, nie mógł uaktywnić w pełni ogromnego potencjału energetycznego, który tkwił w jego osobowości. Z tego wynikało jego nienasycenie i stale nurtujące w nim dążenie do ucieczki od tej realnej rzeczywistości. Sądzę, że gdyby był on bardziej „praktyczny”, to stałby się reformatorem — politycznym, socjalnym, religijnym i zmieniałby swoje zewnętrzne środowisko w szerokiej skali. [...] Stąd jego zadziwiający dynamizm, czy to w „pracy”, czy w „zabawie”, czy w eksperymentowaniu — dla niego wszystko to było odmianami twórczości.”

Szlus.

„JESTEM jak jakiś nabój wysokiej marki eksplozywności leżący spokojnie na łące. Ale dotąd nie ma armaty i nie ma mnie kto wystrzelić.A tego sam nie potrafię — muszę mieć ludzi.”

Doktor Birula — Białynicki był nie tylko dobrym lekarzem, był także dobrym psychologiem. „Niezwykły dynamizm”, „potencjał energetyczny” Witkacego znalazł w końcu ujście w reformatorskiej pasji, w przeznaczonej dla najszerszych kręgów Istnień Poszczególnych publicystyce Narkotyków i Niemytych dusz. Nie znalazłszy w najbliższym sobie środowisku chętnych „kanonierów” — ludzi, którzy mu są potrzebni, decyduje się sam ich wychować i przeszkolić. Nie tylko dla dobra daremnie wydającego złowróżbne syki „naboju” — także dla nich samych.
Podejmując tę próbę widzi jednak konieczność rozpoczęcia swej pracy od podstaw. Lekturę Witkiewiczowskich dywagacji należy zacząć od czytania Appendixów. „Zaznaczam z góry, że cała ta część mojego „dziełka” może się wydać wielu ludziom śmieszna, a nawet zbyteczna. Śmieszna to może ona i jest, ale co do zbyteczności, to śmiem w nią wątpić.”
Oto rzecz bez precedensu. Ten, który jako artysta „musi stać na czele, musi być tym, który prowadzi” — w pierwszym odruchu prowadzi zastępy swych potencjalnych aniołów do... łaźni. Odszorowawszy ciała (koniecznie szczotkami firmy Braci Sennebaldt z Bielska), nauczywszy się golić, pudrować i szminkować, zaopatrzywszy w rady i recepty tych, co cierpią na hemoroidy, łupież i łojotok, pogroziwszy tym, co palą na czczo i co na oślepiającym śniegu nie noszą przeciwsłonecznych okularów — gna do porannej gimnastyki. Teraz dopiero — z wyświeżonymi, pachnącymi, w czystej bieliźnie i w przewietrzonym z zatęchłych smrodów pokoju — może przystąpić do następnego etapu realizacji swych celów. Odszorowawszy ciała — zacząć szorować dusze.

„DO czego właściwie ty chcesz swoje wewnętrzne przeobrażenia się przystosować? Jaką jest ta kierownicza idea, która ujmuje w całość ścisłą wszystkie rozbieżne władze
i poruszenia twej duszy” — pyta swego dwudziestosiedmioletniego już syna Stanisław Witkiewicz, nie bez racji poważnie zaniepokojony jego niepojętą szamotaniną uczuciową, życiową bezczynnością i stagnacją, wreszcie wynikłą z tego wszystkiego depresją psychiczną, w której syn się coraz głębiej pogrąża. Kulisy tej sytuacji odsłania jednak młody Witkiewicz nie ojcu, lecz zakochanej w nim Helenie Czerwijowskiej w cyklu listów z przełomu 1912-1913 roku, o tyle wartych tu przypomnienia, że padają w nich wzmianki nie tylko o „obłędzie” i „przezwyciężaniu go”, lecz także o „kompleksach”, „analizie”, a wreszcie o niejakim „Borenie”, który go z „obłędu” i „zagmatwania”, wbrew jego zresztą woli i wierze usiłuje wyciągnąć.

„Co do mieszkania u nas, nie wywieram żadnego nacisku. Niech Pani to swoją intuicją osądzi. Może byłby za wielki Mutter — Complex i to utrudniłoby swobodę poruszania się. Matka jest dla pani bardzo życzliwie usposobiona, ale wie Pani, jak to w codziennym dniu się zmienia.”

„Piszę teraz do Pani, żeby się uspokoić [...]. Zrobiłem parę potwornych kompozycji i doszedłem do stanu ostatecznego zdenerwowania graniczącego z obłędem. Boję się, że już nie wrócę. Dziś sobie pomyślałem: czy też ja już nie przekroczyłem tej linijki. Odbyłem konferencję z Borenem, ale zdaje się za późno. [...] Kiedy Boren a propos snu wypytywał mnie o mój stosunek do Pani, powiedziałem mu mniej więcej tak: Jest to jedyna kobieta, z którą byłbym szczęśliwym w najgłębszym znaczeniu tego wyrazu. [...] I znowu zobaczyłem Pani czarne włosy i czarne oczy i pomyślałem, że nade mną ciąży jakieś potworne przekleństwo. Jakaś maskarada okropna, pomięszanie dusz i peruk. Problem głęboki i fryzjerski zarazem. [...] Pozwalam Pani pęknąć ze śmiechu na ten temat, bo po części jest to tego warte.”

„Do Borena chodzę. Już p. a. na ukończeniu. Ale wiary mi w nią nie przybyło. Ciągle wmawia mi kompleks embriona — bez skutku.”

„Muszę się opancerzać przed życiem, które staje się coraz podobniejsze do prawdy mojego o nim myślenia. POTWORNOŚĆ. Mimo to wierzę w uczucia szlachetne, ponieważ je posiadam. Podejrzewam, że Langer strasznie źle o mnie zaczął myśleć ulegając swoim kompleksom. W Borenizm nic nie wierzę. O ile wyjdę, to nie dzięki uświadomionemu kompleksowi embriona. [...] Chcę, aby Pani w to uwierzyła. [...] Bardzo bym chciał zobaczyć Panią w tej nowej fazie, w której jestem. Zacząłem znowu wierzyć, że nie jestem trupem. Obłęd na razie opanowany, ale czyha w głębi. Całuję ręce Pani — Witkacy.”

To ostatnie — podpis — jako reakcja na „wmawiany” mu „kompleks embriona”

— chyba najbardziej znamienne. Borenowska „analiza”, wbrew oporom pacjenta, nie pozostała bez śladu. Na razie tylko w podpisie. W dwadzieścia kilka lat później zaś?...
We wstępie do Niemytych dusz pisze Witkacy: „Zaznajomienie się z metodą Freuda, tzw. psychoanalizą, zawdzięczam przyjacielowi moich Rodziców (i poniekąd mojemu, wziąwszy pod uwagę dużą różnicę wieku) drowi Karolowi de Beaurain, którego pamięci z uczuciem głębokiej wdzięczności, szacunku, podziwu i sympatii pracę tę poświęcam. Lata całe nie doceniałem tego, co ów pierwszy nieomal pionier freudowskich idei u nas pośrednio dla mnie uczynił. Zainteresowany moimi snami zaproponował mi w r. 1912 systematyczny „kurs praktyczny” psychoanalizy, na co się z radością jako na pewną „nowalię” zgodziłem; ale przystąpiłem do tego eksperymentu nie bez pewnej lekkiej nieufności i krytycznego nastawienia. Nie będę opisywał tu szczegółów przebiegu „kuracji”, która zresztą z niczego konkretnego wyleczyć mnie nie miała, gdyż [...] jestem człowiekiem względnie normalnym. [...] Dr de Beaurain chciał mnie uratować w pewnym sensie od samego siebie. Możliwe jest, że dobrze się dla mnie stało, iż tego w zupełności nie dokonał, ponieważ prawdopodobnie musiałbym wtedy, mając „rozwiązane” (jak to się u nich, psychoanalityków, mówi) wszystkie węzłowiska (kompleksy), wyrzec się pracy w moich zawodach, tzn. w literaturze, malarstwie i filozofii, a przynajmniej zmienić zasadniczo jej charakter; przestać do pewnego stopnia być sobą. [...] Tego stadium właśnie nie przeszedłem z dr de Beaurain do końca z przyczyn od nas obu niezależnych i dlatego może psychoanaliza ta (na razie) nie miała na mnie wpływu tak dodatniego, jak to po niej zasadniczo można by się spodziewać, co ujawniło się w pewnych bezpośrednio po niej zaszłych zdarzeniach mojego życia, które też na długie lata odwróciły moją uwagę od tej sfery; a gdy do niej myślowo wróciłem, to raczej w sposób jakby trochę ironiczny, co objawiło się bezpośrednio nawet w pewnych sztukach teatralnych. Ale nieprawdą jest, abym kiedykolwiek zupełnie psychoanalizę deprecjonował, jak mi to imputowano razem z antysemityzmem i czort wie czym jeszcze. Oczywiście są to rzeczy mało ważne, ale ponieważ mam zamiar napisać wielkie pochwały dla tej nauki, a u nas ze zmiany istotnej przekonań robi się często jakieś dziwne dowody czyjejś interesowności, a nawet nieuczciwości, więc uważałem za stosowne dodać tych parę wyjaśnień z dalekiej przeszłości.”

W komplecie przygotowanych przez Witkacego szczotek (tym razem już nie Sennebaldta z Bielska) — do szorowania niemytych dusz, oto szczotka pierwsza: psychoanaliza z wiedeńskiej firmy profesora Freuda.

„NIE wiem, kiedy Witkacy przeczytał Kőrperbau und Charakter — pisze specjalista od „personalnego dossier dramatów Witkacego”, Jerzy Ziomek — ale późniejsze świadome nawiązywanie do Kretschmera i posługiwanie się jego terminologią pozwala przypuszczać, że autor Szewców znalazł u Kretschmera fascynujące potwierdzenie własnych przeczuć i przypuszczeń. [...] I nie popełnimy błędu, jeśli powiemy, że osobnicy, których nazwaliśmy nasyconymi, przypominają cyklotymików, nienasyceni zaś schizotymików.”

W tym samym dziele, z którego pochodzi ów cytat, analizując z kolei galerię powieściowych postaci Witkacego, pisze Jan Błoński: „Jak widać typologia Kretschmera dostarczyła naukowego (czy pseudonaukowego) alibi osobistym natręctwom Witkiewicza: ludzie zdolni do przeżycia dziwności zyskali miano schizoidów, filistrzy — pykników... Fascynacja Kretschmerem nie przynosi zaszczytu intelektualnej przenikliwości Witkacego, pomaga jednak zrozumieć powieściowego narratora, który wejrzeć może tylko w dusze szczególnego pokroju.”

Interpretacja zatem dzieła literackiego Witkiewicza, bez potknięcia się o Kőrperbau und Charakter, nie wydaje się być możliwa. Kretschmer, jego typologia i terminologia są bowiem w dziele tym wszechobecne, zarówno w postaci bezpośrednich autorskich odesłań („Dlatego wszyscy powinni czytać Kretschmera Kőrperbau und Charakter — tam jest źródło ogólnej wiedzy o sobie i innych dla wszystkich absolutnie typów” — Jedyne wyjście), jak i w postaci nieodłącznego wyposażenia „psychologicznego” i „charakterologicznego” niezliczonych Istnień Poszczególnych, które Witkacy z intelektualnych swych „lędźwi” do życia na kartach swego dzieła powołał. Na temat, czy przynosi to zaszczyt jego intelektualnej przenikliwości, czy nie, kłócić się z Błońskim nie wypada, zresztą nie ma potrzeby. Jak zwykle ma rację. Co innego jednak funkcjonowanie danej teorii czy nawet teoryjki w literackim dziele, co innego zaś w doraźnej publicystyce o dydaktycznym zacięciu. Fragmentowi Niemytych dusz drukowanemu w r. 1939 w „Skawie” nadaje Witkacy
„pragmatyczny” tytuł: Znaczenie codzienno — życiowe teorii Kretschmera. Zaleca ją też bezwarunkowo „wszystkim ludziom względnie inteligentnym, ale w szczególności tym, których zadaniem życia jest przewodzenie masom, a materiałem ich twórczości żywy, stający się człowiek, czyli zadanie wychowywania w najszerszym znaczeniu tego słowa — od nauczycieli szkoły ludowej, do szczytów władzy państwowej”. Doraźne zaś skutki posługiwania się tą teorią przedstawia w sposób tyleż uproszczony, co w celowym tym uproszczeniu nie pozostawiający miejsca na dyskusje: „Znajomość teorii Kretschmera, połączona z możnością odgadywania według dość rzucających się w oczy cech zewnętrznych całej skomplikowanej psychiki danego osobnika, a choćby jego rysów zasadniczych, może oddać w życiu każdego absolutnie człowieka nieocenione usługi, usunąć wiele nieporozumień ze samym sobą i z innymi, zatłamsić w zarodku całe masy tragedii lub możliwych długotrwałych cierpień z powodu nieuzasadnionych pretensji do siebie i otoczenia.” I dalej: „Nie można łamać w ludziach rzeczy nieprzełamalnych; tylko wtedy może być spełniony klasyczny ideał: harmonijnego rozwoju wszystkich dodatnich elementów osobowości. [...] Co to są za elementy dodatnie, wszyscy mniej więcej wiedzą. Ale rzecz główna, aby każdy był sobą, a nie udawał kogoś, kim nie jest, nie grał całe życie często wstrętnej mu, narzuconej przez wychowanie i tradycję, nie pasującej doń roli. Takie uświadomienie ogólnikowe i doraźne co do istoty danego osobnika może dać tylko teoria Kretschmera, wpajana w ludzi od pierwszej klasy gimnazjalnej.”

W „dusznej” łaźni Stanisława Ignacego Witkiewicza, nad której drzwiami znajduje się hasło: „Trzeba rozwiązać ręce i nogi, odkneblować usta i wytrząsnąć z głowy wszystkie dawne nałogi” — oto drugie niezbędne, obok psychoanalizy, narzędzie: typologiczna szczotka firmy Ernst Kretschmer z Tűbingen.
Posługuje się zaś nimi podobnie jak „genialny wprost w swoim fachu” kąpielowy i masażysta łaźni miejskiej w Zakopanem — Jan Wawrytko. W akompaniamencie „wycia” protestu odrywanej właśnie od „kart, radia, dancingu i kina” niemytej duszy — „rozluźnia”ją najpierw pytaniami:„kim jest,czym jest jej otoczenie,w jakich czasach żyje i co ma właśnie przed sobą do zrobienia” by następnie wydobyć na wierzch i „obszczypać” wszystkie „mięśnie, stawy, ścięgna i komórki” jej mrocznych węzłowisk, od najbardziej indywidualnych i pozornie „niewinnych” po złogi i zgrubienia nawarstwione na niej przez społeczeństwo i historię...
Ale też zbawienne skutki tego zabiegu nie powinny dawać długo na siebie czekać. Jeśli „ofiara” Wawrytki „czuje się tak, jak łożysko kulkowe świeżo wymyte na.ą i naoliwione”, tak też i ofiara Witkiewicza, „spsychoanalizowana” i „skretschmeryzowana”, a więc w pełni uświadomiona indywidualnie, społecznie i narodowo, powinna móc zacząć nowe życie. Ideą przewodnią zaś tego nowego życia winien być właśnie ów „harmonijny rozwój osobowości”, „który ostatecznie jest celem wszystkich transformacji społecznych: chodzi o szczęście osobiste wszystkich indywiduów, a nie szczęście jakiegoś bezindywidualnego mrowia, które nazywamy w skrócie społeczeństwem czy ludzkością”.

Przeszedłszy przez czyściec, lśniąca niepokalaną bielą umyta dusza może próbować udać się za swym przewodnikiem do raju.

„ŻYJEMY w epoce straszliwej, jakiej nie znała dotąd historia ludzkości, a tak zamaskowanej pewnymi ideami. że człowiek dzisiejszy nie zna siebie, w kłamstwie się rodzi, żyje i umiera i nie zna głębi swojego upadku.”

Lektura węzłowego rozdziału Niemytych dusz: Znaczenie indywiduum w rozwoju społecznym i tragedia upośledzonych — tak „mięszane” budzi refleksje, jak „pomięszana” jest w nim istotnie i materia teorii, hipotez, domniemań, wniosków i wskazań. Antropologia obok historii Polski, dywagacje socjologiczne obok filozofii dziejów futurologiczne wizje obok ontologii ogólnej, „od klanów do imperiów”, Napoleon i „tabu”, potlacz i Piłsudski, „bizantyński Polaczyszka” i Hitler, „kołpak napuszenia” i gilotyna, rewolucja i faszyzm, jednostka i społeczeństwo państwo i naród — prawdy, półprawdy i utopie, diagnozy i w następnym zdaniu odwoływane terapie.

W tym przeciągu idei i problemów stoi Witkiewicz jak Archanioł Michał na malowidle Sądu ostatecznego,nie on waży jednak,lecz sam dokonać musi wyboru.„Faktem jest, że ludzkość degrengoluje coraz bardziej. [...] Koniec indywiduum zarżniętego przez społeczeństwo — rzecz już dziś banalna. Jak odwrócić ten pozornie absolutnie nieodwracalny proces uspołecznienia, w którym ginie wszystko, co wielkie, co ma związek z Nieskończonością. z Tajemnicą Istnienia?”...

Aby nie dać się wciągnąć do piekieł — zbyt dokładnie już wie, jak straszliwa ich postać — „W każdym razie tam, gdzie my idziemy teraz, dokąd wloką nas ślepe siły społeczne, to jest ku ostatecznej mechanizacji i zbaranieniu — nie ma przed nami nic”

— musi stworzyć swą własną wizję powszechnej szczęśliwości, a więc takiej, w której każde, zindywidualizowane Istnienie Poszczególne wciąż jeszcze mogłoby się pławić w „łagodnym, niezmiennym, z Nieskończoności promieniującym świetle Wiecznej Tajemnicy Istnienia”.
Zdaniem Witkiewicza zapewnić mu to na tym padole może jedynie: „radykalnie socjalistyczny ustrój, tzn. naprawdę demokratyczny, bez zakłamań dotychczasowej demokracji, ustrój pozbawiony jednocześnie koszarowości i falansteryzmu. Ustrój, w którym będzie miejsce [...] na minimum własności: szczotkę do zębów, kobietę, domek z ogródkiem, a mimo to wyzysk jednych ludzi przez drugich i niewolnictwo będzie uniemożliwione.” W ustroju tym narody istnieć obok siebie powinny „w uczciwym, zgodnym
i kulturalnym współżyciu, mimo zachowania języka, obyczajów i innych odrębności kulturalnych”, tworząc jednocześnie „organizację gospodarczą całej kuli ziemskiej [...], organizację podobną do współżycia organów w organizmie”. Z jednym koniecznym uzupełnieniem wszakże. „Od razu nie można osiągnąć i wyższej kultury, i ogólnego szczęścia: najpierw jedno [...], a potem dopiero drugie, na tle samouświadomienia się masy i [...] zaprzężenia wielkich indywiduów [...] do świadomej pracy dla dobra całej ludzkości.” I dalej: „Nie jestem tutaj jakimś „rzecznikiem wstecznictwa”: przeciwnie, mam najradykalniejsze przekonania społeczne (można by to nazwać pewną formą [...] socjalizmu, raczej prawdziwej, bezklasowej demokracji z „domkiem z ogródkiem” i względną swobodą indywidualną w granicach organizacji ogólnej), chodzi mi tylko

o to, czy może być zasadniczo inny przebieg procesu wytworzenia idealnego szczęścia na ziemi, tj. braku nędzy i nierówności dóbr, przy jednoczesnym wysokim kulturalnym poziomie.”
W jaki zaś sposób osiągnąć ową ziemię (bo już nie krainę czy wyspę) powszechnej szczęśliwości? — „Jest to po prostu igraszką” — odpowiada zapatrzony w swą wizję Witkiewicz. — „Chodziłoby o to, aby zmądrzały nareszcie klasy rządzące [...] i zaczęły robić rewolucję od góry [...] bez żadnego rozlewu krwi, przy pomocy jednego dekretu, podpisanego przez uświadomionego co do obowiązków swych władcę [...] i koniec.”

„Aby zmądrzały”... A więc tryb warunkowy.

Czym jest naprawdę malowidło, jakie ujrzał po swojej prawicy, zdał sobie sprawę niemal natychmiast: „Ale rewolucja od góry jest widać niespełnialną utopią, bo mężowie stanu są to przede wszystkim ludzie nie umiejący wyciągać wniosków z przeszłości na przyszłość, nie dbający o dobro ogółu w szerokim znaczeniu tego słowa i jeśli nie dbający o wartości osobiste, jakie daje władza, to w każdym razie zapatrzeni w jakieś fikcyjne prestiże, wielkomocarstwowe imperializmy i nie widzący tego, że ziemia pali się im pod nogami.” I jeszcze: „Trudno — rewolucja od góry jest widać beznadziejną utopią, a podburzanie i rewoltowanie rządzącej elity — co tu na małą niezmiernie skalę
robić usiłuję — pracą beznadziejną i niewdzięczną.”
Niewdzięczną na pewno. Wszak już Platon ledwo uszedł z życiem z Syrakuz, gdzie usiłował wychować Młodszego Dionizjosa na idealnego władcę idealnego państwa (rzecz inna, że diametralnie różnego od „ziemi szczęśliwości” Witkiewicza), raz na zawsze kompromitując polityczną „praktyczność” filozofów. Co do „beznadziejności” zaś?
„Panuje u nas straszliwy brak prawdziwie morowych, genialnych ludzi, tj. snardzów mających intuicję chwili i umiejących w tej odpowiedniej chwili kondensować odpowiednie układy sił.Ale to daje przede wszystkim posiadanie jakiejś idei,naprawdę przyszłościowej na daleki dystans, w którą się naprawdę wierzy, która jest po prostu warunkiem koniecznym życia danego indywiduum (do tego musi dojść odpowiednie natężenie intelektualne, na które u nas nie zwraca się nigdy dostatecznej uwagi), a której wcielenie jest warunkiem istotnego postępu całej ludzkości, a nie tylko danego narodu lub
klasy kosztem innych.”

Oto zatem błędne koło. Do rewolucji od góry potrzebny jest władca — indywiduum wyposażone nie tylko w świadomość, ale i bezgraniczny potencjał energii duchowej („wielki charakter, wielki rozum i wielka odwaga stwarzają dopiero prawdziwie wielkiego człowieka”) i ideowe zaplecze („Idei nie można szukać i sztucznie jej wytwarzać: ona musi być w masie narodu i trzeba ją tylko ogniskować albo trzeba ją ze swych najgłębszych bebechów spontanicznie w jakimś szale twórczym stworzyć”), dzięki którym mógłby czynu dokonać,choćby w finalnej swej postaci tak prostego jak „podpisanie jednego dekretu”. Na skutek wszakże „nasycenia” społecznego roztworu twórczością i czynami wielkich ludzi, którzy już zdążyli w ciągu biegu dziejów w ludzkości się „rozpuścić” — nie ma warunków ni możliwości, by indywiduum takie narodzić się mogło. Ci zaś co jeszcze się rodzą, na skutek stężenia roztworu upośledzeni są już w zarodku — na brak bądź siły ducha, bądź prawdziwie wielkiej idei wskazują poronione ich czyny.

Przykładem takiego „kaleki” jest Hitler — „ten bezsprzecznie jedyny naprawdę [...] z jajami facet w Europie”, o którym daremnie „marzył” Witkiewicz, że „skondensowawszy siłę do maksimum zrobi czysto społecznego szpryngla, tzn. rewolucję, raczej transformację od góry” — jego idea aż nadto bowiem wyraźnie okazała się prowadzić w kierunku wręcz odwrotnym niż w stronę powszechnej szczęśliwości („będzie on na równi z innymi uciekać kiedyś jak tylu innych zamiast być błogosławionym przez wszystkich dobroczyńcą”), ba, nawet Piłsudski [...] zaprzepaścił jedyną w dziejach szansę Polski
na stworzenie z niej czegoś prawdziwie wielkiego: przykładowego Państwa Przyszłości.
Cała zaś w swej masie „elita rządząca”?.. — „Cylindry, przyjęcia, ordery, posunięcia, posunięcia i posunięcia — ale idei kierowniczej nie ma i przy tym składzie i rozkładzie sił
działających być nawet nie może.”

W Witkiewiczowskim rozumieniu „znaczenia indywiduum w rozwoju społecznym”

— „nie stanie się nic więcej. Już wszystko się stało.” Mycie dusz klas rządzących, „żeby
zmądrzały” — pragnienie stworzenia uświadomionego władcy jest zajęciem nie tylko beznadziejnym, ale i daremnym, bo niewystarczającym. Na władcę prawdziwego, wielkie indywiduum dawnego typu, nie ma już miejsca. Czy dlatego trzeba zrezygnować z raju? Nie. Trzeba tylko zmodyfikować swą wizję. Skoro winogrona są zielone, skoro nie może być mowy o „rewolucji od góry”, zabezpieczającej zdobyte już przez ludzkość wartości duchowe i umożliwiającej dalszy ich rozwój — jedyną, o jaką warto jeszcze walczyć, wartością jest już tylko „domek z ogródkiem” dla wszystkich obywateli świata. W obliczu rzeczywiście „zbaraniałych” ze zdumienia zastępów swoich „umytych dusz”, umordowanych już wędrówką po krętych meandrach myśli swojego przewodnika — Witkiewicz dokonuje nagle najmniej spodziewanego „szpryngla”. — „Trudno — stwierdza z determinacją. — Wyciekną tzw. morza krwi, kultura się cofnie, nic się już wartościowego w wymiarach tej walki po stronie tzw. „konserwy” nie stworzy — to jest „więcej niż pewne”. [...] Za cenę doskonałości uspołecznienia ludzkość musi zapłacić: a) końcem religii [...], b) samobójstwem filozofii [...] i c) upadkiem sztuki.” — „Oczywiście dawniej — dodaje jakby nigdy nic [...] byłem z wymienionych wyżej powodów w rozpaczy. Teraz, po wyrzeczeniu się sztuki i napisaniu mego główniaka [...] pogodziłem się z tym wszystkim jako z wielką koniecznością dziejową i sądzę, że tak powinni pogodzić się z tym wszyscy, a wtedy zapanuje raj na ziemi.”

Proste? Proste. Ale czy prawdziwe?

Kto ty jesteś?
Polak mały.
Jaki znak twój?
Orzeł biały.
Gdzie ty mieszkasz?
Między swemi.
W jakiej ziemi?
W polskiej ziemi.
Czym ta ziemia?
Mą Ojczyzną.
Czym zdobyta?
Krwią i blizną.
Czy ją kochasz?
Kocham szczerze.
A w co wierzysz?
W Polskę wierzę.
Coś ty dla niej?
Wdzięczne dziecię.
Coś jej winien?
Oddać życie.

Poglądy Stanisława Ignacego Witkiewicza, syna Stanisława, na historię Polski i stan historycznej świadomości jej obywateli wydają się pozornie nie wychodzić poza bunt przeciw zawartości myślowej zacytowanego wierszyka. Sam zresztą to stwierdza: „Nie moją rzeczą jest głębsza analiza tych spraw na tym miejscu i w ogóle, ponieważ brak mi w tym kierunku wykształcenia, a nawet ochoty. Nie mogłem nigdy czytać dużo o historii polskiej, bo mnie zatykało ze wstydu i oburzenia, tym bardziej że sam, jak i wszyscy moi ziomkowie, byłem produktem tej okropnej machinacji dziejowej — czułem sam na sobie jej skutki.” I gdzie indziej: „Ja historię znam zbyt mało, aby się tutaj w zbyt uczone dysertacje wdawać. Ale gdy czytałem kiedyś dzieje nasze, to wprost aż wyłem z oburzenia i rozpaczy i mimo woli pięści zaciskałem z wściekłości, że podobne rzeczy dziać się mogły i że naród, tak wielkimi możliwościami wewnętrznymi i zewnętrznymi rozporządzający, tak mało istotnego zdziałał i stworzył, a wszystkich prawie swoich, rzadkich zresztą, prawdziwie wielkich mężów — przez brak podtrzymania ich, a tępy zasię opór przeciw ich wielkości i hojnej dla innych potędze — zmarnował i mówiąc dalej tym
trochę napuszonym stylem, zgnoił”

Przyznawszy się do niekompetencji nie byłby jednak Witkiewiczem, gdyby się nie „wdał”. Nurkuje wprawdzie w przyszłość w imię teraźniejszości, chcąc zbadać przyczyny „obecnego niskiego pod każdym względem prawie poziomu naszego kraju” i z odmętów przeszłości pragnąc (freudowską „szczotką”!) wyłowić prawęzłowiska narodowych kompleksów i wad, odkrycia jednakże, których po drodze dokonał, i emocje, jakich przy odkryciach tych doznał, w osobliwe zaprowadziły go rejony rozważań. Oto
zatem „odkrycia” podstawowe: „Historia polska jest historią tragicznych i ohydnych (słabościowych) omyłek. [...]
Pierwsza zasadnicza omyłka: przyjęcie chrześcijaństwa i w ogóle kultury z Zachodu, a nie od strony Bizancjum [...] — wszystkie dalsze pomyłki są już jego prostą funkcją.” Najpoważniejszym zaś skutkiem tego błędu, zawierającym w sobie zarazem źródło „zwichnięcia naszego charakteru narodowego, zahamowania swoistej kultury i wypaczenia tych właściwości duszy, które mogłyby być podstawą wielkich czynów społecznych i wielkiej twórczości” — jest szlachecka demokracja, karykatura demokracji prawdziwej, niwecząca tym samym „zdrową”, feudalną strukturę społeczną państw zachodnich, opartą na klasowych hierarchicznych napięciach ukierunkowanych w górę, ku wierzchołkowi „piramidy”. „Oczywiście — wyjaśnia bliżej Witkiewicz — hierarchia [w Polsce] była, ale piramida zamiast piętrzyć się twardo prostymi liniami „wybrzuszała się”, niebezpiecznie się deformowała i galareciała, stawała się koloidalną, aż wreszcie zmieniła się w bezkształtną kupę na wpół płynnych ekskrementaliów za Sasów i Poniatowskiego.” Rejestr dalszych zarzutów skierowanych przez Witkiewicza przeciwko demokracji szlacheckiej i jej skutkom jest prawie nieskończony. „Brak wszelkiej struktury w naszej kulturze, przypadkowe przyjmowanie wszystkiego z zewnątrz, wspaniałe początki bez odpowiednich końców (ta kardynalna cecha najbardziej nawet wybitnych Polaków, podczas gdy każda krytyka potępiona jest jako tzw. „samoopluwanie się a la maniere russe”), brak wszelkiej oryginalności w wytwórczości naukowej, artystycznej i filozoficznej, przy kolosalnych danych na tę oryginalność (to jest najokropniejsze), to wszystko przypisuję bałaganowi szlacheckiej demokracji, stwarzającej bagno chaosu i rozpad indywiduum bez dyscypliny wewnętrznej zamiast jego swobodnego rozwoju.”

„Mimo istnienia wysiłków wyjścia z tej ohydy u pewnych jednostek wskutek chronicznego upadku ogółu i połowiczności nawet wielkich względnie ludzi nie nastąpiła żadna poprawa radykalna. Gdyby uwolniono chłopów i gdyby gilotyna porządnie sobie parę lat u nas popracowała, inaczej by wyglądała Polska, a nawet pośrednio i Rosja w wieku XIX.”„Swobodę trzeba zdobyć — dodaje — to jest kardynalne prawo ewolucji społecznej i indywidualnej, a do tego potrzebna jest dyscyplina.”

„Oczywiście — pisze dalej — na tle specjalnego położenia geograficznego i stosunków etnicznych, w związku z popełnionym kardynalnym bykiem: przyjęcia kultury z Zachodu, na tle przeszłego okresu walk książąt dzielnicowych, co utrudniło tak przyszłą konsolidację — zachowanie tego „piramidału” było niezmiernie utrudnione,a trudności te spotęgowane były jeszcze cechami narodowymi, które wszyscy znamy.„Mądry Polak po szkodzie” (byłoby jeszcze dobrze, ale on i po szkodzie bywał głupi, tzn. nie
głupi, tylko lekkomyślny), to „jakoś to będzie” krótkodystansowość, aprenuledelużyzm, robienie wszystkiego na „łapu — capu” [...], ten, że tak powiem, „jebał — piesizm” [...] ten parszywy pseudoindywidualizm, dobry wtedy, gdy trzeba było się bić, gardłować, pić i jeszcze co najwyżej nabijać kabzę, ale nie myśleć — to były wady, które razem z poprzednimi „koordynatami” musiały dać w rezultacie zupełny upadek.” I rzeczywiście. „Znudzone naszą ohydą państwa ościenne odebrały nam swobodę dalszego gnicia we własnym śmierdzącym sosie” — inaczej: „W ten ohydny kocioł społecznego, narodowego i indywidualnego niżu, to zagłębie psychicznego, społecznego i ideowego upadku” — na zasadzie naczyń połączonych — „musiały [podkreślenie moje — A. M.] wlać się sąsiednie debordujące potęgą twórczą twory państwowe.” — „Kara w zupełności zasłużona” — konkluduje Witkiewicz, zamykając tym samym zarys swej historycznej analizy przedrozbiorowych dziejów Polski.

Analiza ta — przeprowadzona u schyłku dwudziestolecia, u progu zaś niemal II wojny światowej — może poza poszczególnymi epitetami nie jest ani szczególnie nowa, ani odkrywcza. Nad odmętami przeszłości w Witkiewiczowskim ujęciu unosi się duch jego szkolnych i gimnazjalnych lektur — maturę zaś zdawał w roku 1903 we Lwowie, co nie jest tu bez znaczenia. Dzieje Polski Józefa Szujskiego, Dzieje Polski w zarysie Michała Bobrzyńskiego, Mieszko Stary i jego wiek Stanisława Smolki — oto, wydaje się, krąg tych podstawowych lektur, z których przede wszystkim zaczerpnął tyleż wiedzy o faktach, co właśnie „ducha” krytycznej ich interpretacji, nawet jeśli na chłopięce lektury „galilejskiego” gimnazjalisty nałożyły się wrażenia z późniejszych, już z opozycji wobec stańczykowskiej postawy zrodzonych dzieł historyków warszawskich (niektóre sformułowania Witkiewicza w Niemytych duszach wskazują, że mógł on mieć w ręku tak Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII Smoleńskiego, jak i Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta Korzona), czy następnego po Szujskim i Bobrzyńskim pokolenia historyków krakowskich jak Konopczyński, Halecki czy Tokarz.

Pozostaje pytanie: po co, dlaczego z taką zajadłością Witkiewicz w historię Polski się wepchnął, w imię czego — mimo początkowych zastrzeżeń — w „psychologicznym” w końcu studium tyle jej uwagi i stronic poświęcił?

W Zakończeniu wydanego w roku 1918 cyklu wykładów wygłoszonych przez grono profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego, pt. Przyczyny upadku Polski pisze Ignacy Chrzanowski: „Jeśli na pytanie, dlaczego Polska silną być przestała, zechcemy odpowiedzieć ze stanowiska [...] „rozumu praktycznego” [...], to odpowiedź będzie brzmiała: dlatego, że Polacy nie umieli i nie chcieli zbudować Polski silnej, czyli [...] upadek Polski jest w swojej nie ostatecznej, tylko pierwotnej przyczynie [...] własną winą Polaków. A od czego zależy umienie i chcenie? Od charakteru, który, rozumie się, jak w poszczególnym człowieku, tak i w całym narodzie, ma swoje cechy przyrodzone [...] ale którego całokształt zależy także, i to w ogromnej mierze, od wolnej i świadomej pracy nad sobą jednostki czy narodu. [...] Czy to myśl nowa? Ależ rozumiano ją u nas już bardzo dawno! Żeby nie sięgać w wieki średnie [...] — od czego zaczął Modrzewski swoje dzieło O naprawie Rzeczypospolitej? może od praw? albo od skarbu? albo od wojska?

— Nie — od obyczajów! Dlaczego? Bo rozumiał, że bez siły duchowej obywateli żadne państwo, bez względu na postać rządu, trwale istnieć nie może. [...] A czy nie tę samą myśl co Modrzewski wypowiedział Mickiewicz w słowach: „Każdy z was w duszy swej ma ziarno przyszłych praw i miarę przyszłych granic”? Czy nie ta sama myśl przyświecała obydwum mądrym i szlachetnym nauczycielom narodu polskiego ostatnich czasów: Szczepanowskiemu i Witkiewiczowi? A twórcy „szkoły historycznej krakowskiej”, czy się nie tą samą myślą, jedyną logiczną i jedyną zbawczą, kierowali? Może nie doceniali dodatnich stron historii naszej, może przecenili niektóre czynniki, które poczytywali za przyczyny upadku Polski, ale nie pomylili się, kiedy nigdy nie przecząc faktowi zachłanności sąsiadów, składali jednak odpowiedzialność za upadek Polski na jej własny naród i kiedy (co za tym pójść musiało) już to pośrednio, jak i Szuski i Bobrzyński, już bezpośrednio, jak Kalinka i Tarnowski, pociągali do odpowiedzialności jako głównego winowajcę charakter narodu. Tak, nie pomylili się i „faktu tego żadna dialektyka zmienić nie zdoła”, a wszelka dialektyka, która — jak to dzisiaj jest w modzie — zmienić ten fakt usiłuje, jest jeśli nie dla nas wszystkich, to dla naszego łatwowiernego ogółu, który tak lubi tanie krople na wyrzuty sumienia i tanie narkotyki na uśpienie myśli krytycznej, szkodliwa i zgubna bez względu na to, czy płynie ze szczerego przekonania i ze szlachetnego zamiaru przyniesienia ogółowi pożytku, czy z poglądów nieszczerych i z tak pospolitej u nas od wieków żądzy taniej popularności; bo że niejedna krytyka poglądu, iż Polska upadła z własnej winy, że niejedna apologia Polski wypłynęła z tej żądzy, to nie ulega wątpliwości.”

I wreszcie: „Naprawa dusz polskich, reforma charakteru polskiego — oto postulat moralny, który się z całą siłą swego bezwzględnego nakazu narzuca każdemu, kto się zastanawia nad przyczynami upadku Polski i jej historią porozbiorową, oto święte przykazanie narodowe, święte zawsze, ale dzisiaj — tak jak nigdy. Jeszcze się nie spełniły, ale już się spełniają obietnice Krasińskiego: nie podległa Polska już się do nas zbliża. [...] Ale pamiętajmy: kiedy na koniec przyjdzie do nas, ta obiecana, ta wyśniona, ta ukochana Polska, to już jej nam od siebie puścić nie wolno! Pamiętajmy o tej wielkiej prawdzie,że:„Bóg sam może świat zniszczyć i drugi wystawić,A bez naszej pomocy nie może nas zbawić!” Podobnież i Polskę, którą nam odebrał, może nam Pan Bóg dać po raz drugi, ale nam jej bez naszej pomocy nie zostawi!”

„Banalna krytyka przeszłości”...„zlepek prymitywnych,obiegowych poglądów o stereotypowym charakterze”...„repetycje zwulgaryzowanych neoromantyków”...„Jak to się stało, że pisarz tak wrażliwy na banał, na trywialność, na mechaniczne powtórki, sam się tego nie ustrzegł, lecz — wprost przeciwnie — stał się takiego banału świetnym przykładem?” — zapytuje na kartach swego szkicu Polska w twórczości St. Ign. Witkiewicza — Marcin Król.
W świetle zacytowanych wyżej refleksji Chrzanowskiego — odpowiadać chyba Królowi nie ma potrzeby, nie bowiem według kryteriów historycznej odkrywczości poświęcone Polsce uwagi Witkiewicza odczytywać należy. Jeśli spojrzeć na Niemyte dusze nie jak na wypracowanie na historyczne — wszystko jedno czy krakowskie, czy warszawskie — seminarium, lecz na próbę dokonania zbiorowej psychoanalizy narodu,
wśród którego Witkacemu żyć przyszło, psychoanalizę, w której w dalekiej przeszłoś ci „pacjenta”, jego snach i czynnościach pomyłkowych terapeuta chce się dopatrzeć zalążków dręczącej go choroby (gdzie zaś zalążków tych miał szukać, jeśli nie w historycznych wykazach — tak zaciętych w tropieniu schorzeń polskiego ducha narodowego — mistrzów szkoły krakowskiej właśnie?) — przestaje być ważna ocena tej przeszłości, lekarzowi bowiem, tak zresztą jak i prawdziwemu historykowi, nie o krytykę bądź akceptację wszak chodzi, lecz o skutki terapii.
W przeciwieństwie natomiast zarówno do historyków, jak i lekarzy — psychoanalityków Witkiewicza obchodzi nie tylko przeszłość, ale i przyszłość. Historia est magistra vitae. Skoro: „tymczasowość i ten ohydny specyficznie polsko — szlachecki: „jakoś to będzie”, to są przywary, które trwają dziś w nie mniejszym natężeniu niż za czasów saskich, a kto wie, czy nawet w ostatnich latach (trzydziestych) nie potęgują się powoli”, inaczej: skoro rejestr narodowych właściwości i wad, zarówno wrodzonych jak i nabytych, owych polskich „grzechów głównych”, choć wyprowadzony z przeszłości, nie przestaje być aktualnym i teraz, skoro ów cudem odzyskany, ukochany i wyśniony kraj
pogrąża się w coraz głębszym chaosie, pozbawiony zarówno idei, jak i perspektyw dalszego rozwoju, „dopóki robotnicy pracują z wydartymi mózgami i kiszkami, zmechanizowani doszczętnie — czyż na to wydarci zostali nicości? — dopóki trwa jak gdyby nigdy nic niewolnictwo — nie można spocząć ani na chwilę”. Nie poprzestając więc na doraźnym umyciu swych dusz, w lęku, że niepomne zabiegu, znowu się zaczną zawęźlać i brudzić — wiadomo zaś aż nazbyt dokładnie z przeszłości, jakie recydywy tej mogą być skutki — zaczyna nimi Witkiewicz potrząsać i targać. W roku pisania Niemytych dusz jest w swej postawie „targacza sumień” wprawdzie zupełnie odosobniony, ba, w heroizmie swym nawet komiczny, jak ów „snardz”, co „w atmosferze palącego się domu zakłada w nim np.dzwonki elektryczne, polewając drugą ręką płomienie z małego kubeczka”, nie najgorszych ma wszakże — jak to wywiódł Chrzanowski — poprzedników.
A jeśli przypomnieć, że już w pierwszych latach istnienia Ojczyzny Odrodzonej i wolnej „małym Polakom” spod znaku „orła białego” rzucono w twarz takie oto słowa: „Nie stać was na złamanie magnaterii, która już raz pchnęła Polskę w niewolę. Nie ma w was duszy Ludwika XI, żeby złamać szlachecką przemoc i przemienić ten kraj w gminę ludzi pracowitych. [...] na co wy czekacie? Dał wam los w ręce ojczyznę wolną, państwo wolne, królestwo Jagiellonów! [...] Stolicę wolności dał wam w tym mieście! Czekacie! Czekacie! Czekacie, aż wam jarzmo znowu nałożą. [...] Wy rajcujecie przyczyny swojej nowej niewoli [...] Boicie się wielkiego czynu, wielkiej reformy agrarnej, nieznanej przemiany starego więzienia. Musicie iść w ogonie „Europy”. Nigdzie tego nie było więc jakżeby mogło być u nas? Macież wy odwagę Lenina, żeby wszcząć dzieło nieznane, zburzyć stare i wszcząć nowe? Umiecie tylko wymyślać, szkalować, plotkować. Macież wy w sobie zawzięte męstwo tamtych ludzi — virtus niezłomną, która może być omylną jako rachuba, lecz jest niewątpliwie wielką próbą naprawy ludzkości? [...] Nie o męczeństwo chodzi, lecz o męstwo, męstwo postawienia nowej idei. Jaką wy macie ideę Polski w tym świecie nowoczesnym, tak nadzwyczajnie nowym? Jaką? [...] Lud zgłodniały po wsiach, lud spracowany po fabrykach, lud bezdomny po przedmieściach. [...] Nic nie wiecie. Nie macie żadnej idei. [...] Polsce trzeba na gwałt wielkiej idei! Niech to będzie reforma rolna, stworzenie nowych przemysłów, jakikolwiek czyn wielki, którym ludzie mogliby oddychać jak powietrzem. Tu jest zaduch. Byt tego wielkiego państwa, tej złotej ojczyzny, tego świętego słowa, za które umierali męczennicy, byt Polski — za ideę! Waszą ideą jest stare hasło niedołęgów, którzy Polskę przełajdaczyli: „jakoś to będzie,”!”

Tak. To Żeromski. Przywołanie wprawdzie jego nazwiska na odsiecz Witkiewiczowskim Niemytym duszom brzmi groteskowo — groteska to jednak pozorna. Tam gdzie innym chodziło jedynie o igraszkę, im chodziło o życie. Życie nie własne bynajmniej, lecz tego narodu, którego krótki, lecz brzemienny w następstwa okres dziejowej próby jeden z pisarzy rozpoczął, a drugi zakończył.

„NIEPEWNOŚĆ materialnego jutra, a ideowego pojutrza i co gorsze, popojutrza jest rozpowszechniona do pewnego stopnia na całym świecie. [...] Ale te narody i grupy, a nawet indywidua będą miały głos w organizacji przyszłej lepszej ludzkości, które w tym okropnym okresie szybkiego i słabego pulsu zachowają: 1. maksimum długodystansowości, 2. wiary w trwałe wartości wysiłków kulturalnych [...] i 3. uporczywej wiary w jakieś, zatracone obecnie wśród ogólnego cynizmu, wyższe wartości organizacyjne i społecznie twórcze rodzaju ludzkiego. Bo to, co dziś się za twórczość społeczną
uważa, to są przeważnie trociny, które zdmuchnie pierwszy zefirek zwiastujący wielki huragan przemian na wielką skalę, którego (mówiąc poetycznie) odległy szum i palący dech (jak przed uderzeniem wichru halnego daje się nieomal słyszeć i odczuwać od strony mrocznej dali burzliwej przyszłości.”
Ów „odległy szum i palący dech” wydaje się — według Witkiewicza — nadchodzić ze Wschodu.

„W ostatnich czasach wiele dał mi do myślenia widok [...] Rewolucji Rosyjskiej od lutego 1917 do czerwca 1918 r. Obserwowałem to niebywałe zdarzenie zupełnie z bliska będąc oficerem Pawłowskiego Pułku Gwardii, który je rozpoczął. Uważam wprost za nieszczęsnego kalekę tego, który tego ewenementu z bliska nie przeżył.”
Wnioski zaś jakie z „obserwacji tego niebywałego zdarzenia” wyciągnął — są jednoznaczne: „Jedynie równie ważnym [jak w swoim czasie Rewolucja Francuska] zdarzeniem jest Rewolucja Rosyjska, ten na fantastycznie wielką skalę zrobiony eksperyment, markujący znowu początek końca kłamliwej ery demokracji i panowania kapitału. Nie chodzi o to, jak (szczegółowo) zostanie to zrealizowane: czy zaraz, czy po jakichś wahaniach czy transformacjach, chodzi o to, że początek nieodwracalny jest zrobiony; pewne rzeczy cofnąć się już nie dadzą. Za ten eksperyment płaci Rosja straszliwymi mękami, ale może cieszyć się tym, że wielkość dziś na świecie jest jedynie po jej stronie.” I wreszcie: „Czy zgadzamy się z ideami i obecnymi metodami komunizmu, czy nie, w tym jest też, musimy to przyznać, wielkość obecnej Rosji.”

Fascynacja Rosją i zachodzącymi w niej przemianami, ową „wielką próbą naprawy ludzkości” — była do pewnego stopnia wspólną całemu pokoleniu Cezarych Baryków, choć różnorakie wyciągali z niej wnioski.W wypadku Witkiewicza fascynacja ta wywodzi się jednak z głębszych pokładów niż z faktu doświadczenia na własnej skórze piekących podmuchów historii. Jak pisze Puzyna: „Człowiek, który wraca do Polski w roku 1918, nie jest komunistą. Ale nie jest też zwykłym byłym oficerem carskim, który ocalał z kataklizmu.”

W perspektywie Witkiewiczowskich dociekań nad historią Polski fascynacja aktualnością Rosji pozwala wyjaśnić jego ocenę „kardynalnego byka” („który zwichnął całą naszą historię i narodową misję”) — jakim było dla Polski przyjęcie chrześcijaństwa, a wraz z nim całej społecznej i kulturalnej struktury z Zachodu, nie zaś z Bizancjum. Objęta wpływami Wschodu, mogłaby bowiem Polska nie tylko korzystać z dobrodziejstw, jakie niosła ze sobą bizantyńska kultura, lecz należąc jednocześnie do słowiańskiej wspólnoty, nie skrępowana w swych geograficznych granicach, mogłaby się swobodnie rozwijać, „piramidał” jej byłby zachowany „barbarzyńska Rosja” — tam była jednak struktura, prymitywna i dzika, ale była — Piotr Wielki miał przynajmniej dobry materiał dla swej twórczości!”) — aż wreszcie dostąpiłaby szczęścia współuczestniczenia w dziejowych przemianach, których źródło na Wschodzie właśnie wytrysło, ba, może nawet w przemianach tych odegrać by mogła główną rolę. Tymczasem?
— „Polska, jak zawsze, była „odkupicielką)), „przedmurzem)), „ostoją” — na tym przecież od wieków polegała jej historyczna misja. Sama dla siebie była niczym”... „Pozorni ludzie, pozorna praca, pozorny kraj”... Gdyby był historykiem, można by mu postawić dziesiątki podchwytliwych pytań.
— Jakiż to przyczynowy związek miało przyjęcie przez Polskę kultury z Zachodu z późniejszym rozwojem demokracji szlacheckiej, skoro wszak nie gdzie indziej, lecz właśnie na Zachodzie narodził się tak opiewany na kartach Niemytych dusz „klasyczny”, a więc feudalny „piramidał” społecznej struktury — było więc skąd bezpośrednio brać jego wzorce? Czy — pamiętając o geograficznym umiejscowieniu Polski, położonej na europejskiej mapie między Odrą a Bugiem — nie wszystko w końcu jest jedno, która z rzek stanowiłaby kraniec przedmurza: Bug przedmurza Zachodu na Wschodzie czy Odra przedmurza Wschodu na Zachodzie? Na dobrą sprawę i na Zachodzie wydarzyło się w historii parę wielkich rzeczy, w których mogła partycypować i Polska — czy tylko „narodowe wady” stanęły jej na przeszkodzie?...

Szczegółowych odpowiedzi na te pytania od Witkacego oczekiwać nie należy, nie historykiem był bowiem — lecz filozofem. Filozofem ponadto, który filozofię nie tylko „uprawiał”, lecz — jak pisze prof. Leszczyński — przeżywał ją całym sobą, w maksymalnym natężeniu emocji i zaangażowaniu w każdy problem, z jakim w intelektualnych swoich wędrówkach się zetknął.
Że emocja nie sprzyja nie tylko obiektywizmowi, ale i logice? Burzy tok wywodów, mąci precyzję sformułowań, sprawia, że ogarnięty nią poszukiwacz posługuje się poszczególnymi narzędziami często zupełnie odwrotnie do ich właściwego przeznaczenia

— lancetem, tam gdzie trzeba łopaty, nożycami, tam gdzie przydałaby się miotła? Na pewno. Jeśli jednak w Witkiewiczowskich dywagacjach panuje w istocie „materii pomięszanie”, próbujący zaś rozplątać je czytelnik bez przerwy napotyka luki w rozumowaniu, myślowe przeskoki i paradoksalną niekonsekwencję wniosków wyprowadzonych z niezbornych hipotez — Schadenfreude z przyłapania go na tym i możliwości „przyszpilenia” zarzutami o „umysłową nierzetelność i beztroskę” jest przedwczesna.
„Między pełną samoświadomością i na pół świadomym okłamywaniem siebie, między demaskowaniem rzeczywistości i konstruowaniem sztucznych rajów, między buntem a ucieczką — mieści się twórczość Witkiewicza” — pisze Puzyna. Tak — twórczość. Nad myślą jednak, trzeba dodać, unosi się duch filozofii, owej matki nie tylko wszech — nauk, ale i postaw, w filozofii więc szukać trzeba i klucza do labiryntu Witkiewiczowskich dociekań. W dziejach filozofii szukać klucza do jego filozofii dziejów.

„SOWA Minerwy wylatuje o zmierzchu.” Czas refleksji dla filozofa to czas schyłku dnia jego epoki, ów ledwie uchwytny, pozornie zawieszony w przestrzeni i czasie moment, w którym to, co minione, zapada się w to, co nieuchronnie musi nastąpić. Moment jednocześnie, w którym pozostawiając „sowom Minerwy” pełną swobodę łowów na oceny i wnioski, niestrudzony „duch dziejów”, Weltgeist, porzuciwszy jak
pustą — skorupę niepotrzebny mu już jeden naród, rozgląda się za następną „ofiarą”, w której ducha (Volksgeist) mógłby się wcielić, by dalej prowadzić swe dzieło postępu. „Duch dziejów”, o którym tu mowa, postęp zaś rozumie jednoznacznie: jest nim realizacja wolności w świecie, wolności uświadomionej, on sam bowiem jest jedynie narzędziem rozumu...
Odczytywane przez pryzmat takiego właśnie ujęcia filozofii dziejów Niemyte dusze stają się nie tyle „repetycją zwulgaryzowanych neoromantyków”, co spoistym — idealistycznym zapewne, ale na racjonalnych podstawach opartym — systemem dociekań nad problemem: dlaczego Polska, „naród tak pod każdym względem uzdolniony” i „mający kolosalne dane na oryginalność”, mogąc zatem teoretycznie „odegrać dziejową rolę” i „stanąć na czele ludzkości” — roli tej jednak nie odegrała, żadnej historycznej misji nie spełniła, gorzej: ominięta przez ducha świata, czyli przez rozum, wyalienowała się i upadła, zanim czynu jakiegokolwiek mogła była dokonać.
Skoro tak brzmi pytanie — inaczej też już trzeba odczytywać Witkiewiczowską próbę odpowiedzi. Jeśli bowiem „kardynalnym prawem ewolucji społecznej i indywidualnej jest swoboda”, czyli wolność — którą „trzeba zdobyć”, „a do tego potrzebna jest dyscyplina”, czyli określona państwowa struktura — nic dziwnego, że w państwie, w którym panowały „płynne instytucje, płynna przechodnia władza, chaos i rozpad”, nie mogły powstać warunki czyniące z jego obywateli naród „dziejowo — powszechny”.
Co gorsza, narodowi temu zabrakło nie tylko „dyscypliny”, lecz także tego, co „ogólne”. „Podczas gdy inne ugrupowania ludzkie, w przybliżeniu narodowe, wypracowywały swoje kultury, stwarzając podstawy dla samouświadomionej już cywilizacji o tendencji wszechludzkiej naszych czasów [...] co działo się u nas?”... Indywidualne cechy narodu polskiego, jego właściwości i wady — zrozumiała staje się Witkiewiczowska zaciekłość w ich tropieniu — wymykające się kontroli rozumu, zamknęły go w ciasnym kręgu irracjonalnego partykularyzmu, uniemożliwiając tym samym duchowi dziejów wcielenie się w jego nazbyt wyizolowanego od świata narodowego „ducha”. A jeżeli nawet „byli [u nas] morowi ludzie” — to „z powodu braku materiału nie mogli stworzyć tego, co byliby stworzyć mogli. [...] Może to instynkt nie pozwalający brać na siebie zbyt ciężkich przeznaczeń, nie dający lekkomyślnie „mierzyć sił na zamiary”. Ale bez tego ostatniego nic się prawdziwie wielkiego w historii świata niestety nie wydarza i wydarzać nie będzie.”

Upadły („prócz zyskania własnej swobody [Polska] nie mogła nic już dać światu”) i w ten sposób definitywnie odtrącony przez dzieje naród („Świat nas minie w swej drodze ku sprawiedliwości i u nas zrobią to wszystko za nas obcy przybysze ze Wschodu czy Zachodu; wtedy już będzie to zupełnie obojętnym”) — zamiast w ostatnim zrywie świadomości „sprężyć się w sobie” („Wtedy był jeszcze czas stanąć na czele ludzkości i my bylibyśmy to potrafili, gdybyśmy zaczęli się rżnąć porządnie wtedy, gdyby był człowiek, który by miał odwagę to zacząć, i to na wielką skalę. Refleksem tych nie dorobionych rzeczy były mesjaniczne brednie — wtedy trzeba było być Mesjaszem wyższej marki niż Francja” — pisze Witkacy w Nienasyceniu) — popada w „kompleksy” i z kompleksów tych wynikłe „działania zastępcze”.
„Tak więc pewne właściwości wrodzone narodowi polskiemu, połączone z jego potęgującą się w swych charakterystycznych rysach strukturą szlachecko — demokratyczną, będącą do pewnego stopnia też ich funkcją, wytworzyły z Polaków naród ludzi niezadowolonych ze swego losu tzw. z rosyjska „nieudaczników”, którzy jako jedyny ratunek przeciw niespełnionym ambicjom musieli widzieć w sztucznym napuszaniu się do
nie osiągniętej realnie wielkości: pić, bić się i puszyć się do ostatecznych granic możliwości — to był jedyny ratunek na nieprzyjemny podświadomy podkład poczucia własnej małości.”
Koło się zamyka. Sowa Minerwy może udać się na spoczynek. Dostrzegłszy w swych lotach brzask nowego jutra na Wschodzie, spełniwszy zatem swój „racjonalny” obowiązek, własnemu narodowi — po przeprowadzeniu krytycznej analizy jego przeszłości — poleca na przyszłość „szczotkę Freuda”, bez osiągnięcia bowiem pełnej samoświadomości nie ma nie tylko drogi do wielkości — jakkolwiek byłaby jej postać — ale głównie i przede wszystkim do prawdziwej wolności.
„Jeśli mamy już raz, do diabła, ten intelekt [...] to mamy go dany na coś, nie tylko na
to, aby uświadomić sobie ten nasz upadek i nic więcej. Ten sam intelekt może stać się
czymś twórczym i odwrócić ostateczną katastrofę.

[...] Dopiero cała ludzkość uświadomiona w ten sposób stworzyć może taką atmosferę społeczną, w której powstać będą mogły indywidua nowego typu. [...] Może to fikcja, ale jedyna, której warto jeszcze spróbować!”

Bo zważcie to dobrze u siebie,
Że czy ma być w piekle, czy w niebie,
Ni tu, ni tam się nie zbłaźni,
Ten, który chodzi do łaźni...
Że „łaźnia” tego typu nigdy w przeciągu dziejów nie była popularna?

Pisząc o nieporozumieniach narosłych wokół filozofii dziejów Hegla — stwierdza Kroński: „Pierwszym powodem jest po prostu lenistwo: ludzie nie chcą czytać tekstów trudnych, a nie chcąc tego czynić głoszą, iż trudność ta nie jest trudnością, ale mętnością. Drugi powód jest nierównie ważniejszy: apologeta negatywności i permanentnego niepokoju nie może przecież liczyć na sympatię i uznanie tych wszystkich, którzy czując się doskonale w wyalienowanych klatkach swych pojęć i haseł i w nie mniej wyalienowanych twierdzach swych instytucji, uciekają przed jego argumentacją nawet wtedy, gdy ukazując im możliwości odnowy, zabezpiecza także ich samych przed zagładą z ręki sił irracjonalnych.”
„ESEJ nie rozwiązuje problemów, ale je stawia. Frans Hals — veni, vidi, pinxi. Esej stawia problem i pozostawia swobodę wyciągania wniosków. [...] Polega to na tym, że esej nie jest czymś z pogranicza filozofii i literatury, ale formą autonomiczną [...] wielowarstwową i niesłychanie rozrzutną. [...] Eseista gromadzi problemy jak słowa. [...]
W dobrym eseju powinno być tyle zagadnień, ile zdań, a to różni esej od natłoczonej kaszy pojęciowej, że nad esejem unosi się jakaś jednolita mgiełka, eseje są, mówiąc za Leonardem — sfumato — mają swoje tonacje jak utwory muzyczne [...] Tak, przez związanie w jednej tonacji wielu problemów można postawić zagadnienie, którego rozwiązanie będzie z reguły indywidualne” — pisał w swoim Notatniku mistrz filozoficznego eseju — Bolesław Miciński.

Oto odpowiedź na postawione w trakcie niniejszych rozważań pytanie: czym są naprawdę Niemyte dusze Stanisława Ignacego Witkiewicza, jak nazwać formę tego pisania, w którym zagadnień jest tyle bez mała, ile zdań, i jak też wypada Witkiewicza z jego pisania „rozliczać”.
Odpowiedź zarazem, za którą pragnie się ukryć autorka tej pierwszej indywidualnej próby przedarcia się przez gąszcz postawionych przez Witkiewicza problemów, próby nie mającej bynajmniej ambicji rozwiązania któregokolwiek z nich, lecz jedynie wynotowania na marginesie ważniejszych, na użytek przyszłych czytelników.
Zresztą „nie ma obawy — stwierdził kiedyś Puzyna — Witkacy wyżywi jeszcze kilka pokoleń badaczy”. Niech żywi.

ANNA MICIŃSKA
maj 1974

NIKOTYNA, ALKOHOL,
KOKAINA, PEYOTL
MORFINA, ETER
+
APPENDIX

MOTTO:
„Wszelako dziwne jest w tej książce
materii pomięszanie.”
Henryk Sienkiewicz, Ogniem i mieczem

PRZEDMOWA

Ponieważ tzw. „swobodną twórczością”, to jest tzw. „śpiewaniem ptaszka na gałęzi”,
nic dla społeczeństwa i narodu zrobić nie mogłem, postanowiłem po szeregu eksperymentów zwierzyć się ogółowi z moich poglądów na narkotyki, zaczynając od najpospolitszego: tytoniu, a kończąc na najdziwniejszym chyba peyotlu (któremu rezerwuję
osobne miejsce), w celu choćby małego wspomożenia dobrych potęg w walce z tymi
najstraszniejszymi, poza wojną, nędzą i chorobami, wrogami ludzkości. Może i ta praca
(z powodu pewnego tonu w sformułowaniu gorzkich prawd) potraktowana będzie humorystycznie lub negatywnie, jak moja estetyka, filozofia, sztuki sceniczne, istotne portrety,dawne kompozycje itp.„swobodne wytwory”.Oświadczam oficjalnie,że piszę poważnie i chcę wreszcie coś bezpośrednio pożytecznego zdziałać, a na idiotów i ludzi
nieuczciwych sposobu nie ma, jak to w ciągu mojej dość smutnej działalności miałem
sposobność przekonać się. Mówi się komuś: „Jesteś głupi, ucz się, a może zmądrzejesz”

— nic nie pomoże, bo człowiek głupi jest przy tym zarozumiały i to, nawet jeśliby mógł
przy usilnej pracy zmądrzeć, uniemożliwia mu wybrnięcie z błędnego koła. Mówi się
draniowi: „To nieładnie być taką świnią, zastanów się, popraw się” — próżne gadanie:
nie rozumiemy tego, że większość draniów jest świadomie właśnie draniowata — oni
wiedzą o tym i nie chcą być innymi, o ile tylko mogą draniowatość tę dobrze zamaskować.
„Czy można patykowi przebaczyć,że jest patykiem”— jak mówił Tadeusz Szymberski

— i miał rację.
Byłem niegdyś „fighting manem” — człowiekiem bojowym par excellence, miałem
idee i chciałem o nie walczyć — nie było gdzie i z kim. Bynajmniej nie sprzeniewierzyłem się moim ideom (Czysta Forma w malarstwie i w teatrze i reforma artystycznej krytyki), tylko przyszedłem do przekonania, że są one w każdym razie obecnie nie
na czasie i że może w ogóle minął dla nich ich czas. To, co twierdziłem jeszcze przed wojną, a co wyraziłem w czwartej części książki pod tytułem Nowe formy w malarstwie... że sztuka ginie, dzieje się na naszych oczach, a wobec tego, czy będzie i jaka będzie krytyka artystyczna w moim znaczeniu, to jest krytyka formalna, jest bez znaczenia. Co innego jeśli rzecz idzie o literaturę nie jako sztukę — tam jest jeszcze coś do powiedzenia i może jeszcze się na ten temat wypowiem. Obecnie jestem stosunkowo „pogodnym osobnikiem lat średnich, który o żadnych „wyczynach” w wielkim stylu już nie
marzy i pragnie jako tako skończyć to życie, którego dotąd przynajmniej mimo klęsk
i niepowodzeń nie żałuje. Co będzie, to będzie. Zaznaczyć tylko muszę, że „dziełko” niniejsze będzie nosić charakter wysoce osobisty, a więc niejako pośmiertny. Nie jest to
megalomania i chęć zaprzątania swoją (nikomu dotąd nie potrzebną) osobą ludzi zajętych czym innym i daleko przyjemniejszym. Ale pisząc o moich osobistych przeżyciach
nie mogę pominąć siebie. W każdym razie będzie tu podana w sposób przystępny część
prawdy o mnie, i to prawdy bezpośrednio dla ogółu pożytecznej.

Czymże to jest wobec potwornych plotek, które o mnie krążą. Pod tym względem
w naszym już i tak wyjątkowo plotkarskim i lubiącym bawić się oszczerstwami społeczeństwie spotkało mnie zdaje się wyróżnienie. Mimo całego braku megalomanii,
co z całą uczciwością podkreślam, mam wrażenie, że doborem bzdur i kłamstw, jakie

o mnie mówiono i mówi się jeszcze, nie każdy przeciętnie znany u nas człowiek poszczycić się może. Nie będzie wchodził tu w przyczyny tego zjawiska, ale sądzę, że
pewną rolą w wytworzeniu się niechęci ogólnej w stosunku do mnie była trudność
w zgłębieniu mnie intelektualnym przez ludzi bez odpowiednich do tego kwalifikacji,
a po wtóre, pewne niezwracanie przeze mnie uwagi na opinię publiczną, przez co czyny,
które u innego przeszłyby bez zwrócenia uwagi (np. wypicie aż trzech wódek w jakimś
barze), w stosunku do mnie wywoływały niekorzystne dla mnie oburzenie, nieproporcjonalne do ich wartości. Mniejsza z tym.
A więc: zaczynam pisać dziś (6 II 1930 r.) tę książkę „na P”, to znaczy w stanie palenia. Jutro, jak zwykle, przestaję palić — sądzę, że tym razem definitywnie lub na czas
bardzo długi — i rozdział o nikotynie będę pisał w miarę odzwyczajania się od papierosów, przy czym jest możliwość, że w środku pisania zapalę znowu i „nie omieszkam
zwierzyć się” z tego faktu przed ewentualnymi czytelnikami. Tyle razy się to zdarzało! Z nikotyną walczę już od lat dwudziestu ośmiu i mimo częstych okresów abstynencji (do kilku tygodni) nie zdołałem całkowicie jej przezwyciężyć. Możliwe to jest i teraz, mimo zaczęcia niniejszej pracy. Zbliża się jednak chwila, w której staje się to koniecznym, o ile nie miałbym zrezygnować z wszelkich wyższych aspiracji w stosunku
do siebie samego. Detale na ten temat później. Sądzę, że ten sposób opisu — to znaczy na NP, czyli w stanie niepalenia — będzie dość istotny, ponieważ jednocześnie pragnąc ulubionego i znienawidzonego narkotyku ostatniego chyba rzędu (niech będą
przeklęci Indianie i ci, którzy to świństwo do nas zawlekli) będę mógł lepiej zanalizować ogarniające nałogowego palacza pokusy i podać sposoby ich odparcia na tle wspomnień ohydnego samopoczucia (często maskowanego przed sobą i innymi) przy powrocie do tej świńskiej, bezpłodnej i ogłupiającej trucizny. Właśnie niedawno nie paliłem aż cztery dni (a wiadomo, że drugi dzień jest najgorszy i że trzeciego zaczyna się
poprawa) — aż tu „trach” i zapaliłem na nowo (zanalizuję mechanizm tego faktu później), i wszystko „fajt” od początku. Oczywiście nie wytrzymałem i zapaliłem dziś rano

— po prostu, żeby zobaczyć, jak to tam wszystko wygląda na P. Nie żebym „znowu już
tak” nie mógł wytrzymać, tylko tak sobie: jeszcze raz na świat spojrzeć z „tamtej strony”
(upadku, ogłupienia, zniechęcenia itp.), a potem już definitywnie „szlus”. Tak to się tłumaczy przed sobą te historie. Nienajgorszą rzeczą jest słabość — durchhalten — a jak,
o tym napiszę w rozdziałku o nikotynie. Zapaliłem — to jest ponury fakt (kogoż to właściwie obchodzi, ale chodzi o innych, o tysiące, miliony zaczadziałych, otępiałych, sflaczałych) — i piszę dalej tę przedmowę w stanie zupełnego otumanienia. Właśnie chciałem się zająć dalej moją filozoficzną pracą (bardzo ryzykowna historia i jeszcze nie
wiem, co z tego wyjdzie), ale okazało się to absolutnie nie możliwym: tępota, brak tego,
co dr mat. Stefan Glass nazywa „igriwost’ uma”, brak możności jakiego takiego skupienia się. To tylko zwierzenia tymczasowe — wszystko będzie opisane z „detajlami” później. Zacząłem pisać tę przedmowę z rozpaczy, nie mogąc się zabrać z powodu zatrucia
nikotyną do czegoś lepszego, chcąc raz zacząć to „dziełko”, usprawiedliwić przed sobą
własną swą egzystencję. Czy wszelka „twórczość” nie pochodzi z tych źródeł?
Wracając do opinii publicznej: byłem i jestem dotąd nałogowym palaczem, walczącym bohatersko od lat dwudziestu ośmiu ze straszliwym przyzwyczajeniem. Do pewnego stopnia można by mnie uważać w pewnych okresach za nałogowego pijaka, o ile
za takiego (różne są standardy — wzorce) uzna się kogoś, kto urzyna się przeciętnie
raz na tydzień, potem nie pije miesiąc albo i więcej i który miał jedną jedyną w życiu pięciodniówkę (a propos pewnej premiery scenicznej — okoliczność wysoce łagodząca) i do dziesięciu trzydniówek, i który nigdy nie chlał wódy rano przy goleniu się.
Ale nigdy nie byłem kokainistą — temu przeczę stanowczo, mimo że dla wielu perwersyjnych kretynów i to moje oświadczenie może być właśnie dowodem za, a nie przeciw.. O ile można by mnie nazwać okresowym pijakiem, „Wochensaufer”, na przestrzeni lat dziesięciu, to proponowałbym nazwę, „Quartalkokainist” w okresie trzyletnim, i to z dużą przesadą. Dwa razy w życiu zażyłem kokainę na trzeźwo i zaraz postarałem się zapić to świństwo. Inne wypadki zażywania tego drogu (z czym się nigdy
nie kryłem, podpisując rysunki robione w tym stanie odpowiednią marką Co) połączone były zawsze z wielkimi „popojkami a la maniere russe”. Nigdy nie byłem morfinistą, mając idiosynkrazję do tego specyfiku (raz w życiu miałem zastrzyk minimalny
i o mało nie umarłem), ani eteromanem, z powodu jakiegoś braku zaufania do eteru,
mimo że używałem go parę razy w życiu: z wódką i przez wdychanie. Rysunki, owszem, były dość ciekawe i przy wdychaniu uczucie ginięcia świata i ciała, a potem „metafizycznego osamotnienia w przestrzennej pustyni” zabawne, ale jakoś to nie przemawiało
nigdy do mego przekonania. Innego zdania jest dr Dezydery Prokopowicz, który opracuje w „dziełku” tym część eteryczną. Bohdan Filipowski, okultysta i długoletni nałogowy morfinista, zajmie się swoim ulubionym drogiem, na myśl o którym mnie robi się
wprost zimno — tak straszne rzeczy przeżyłem wtedy w Petersburgu, gdy przez cztery
godziny walczyłem ze śmiercią wśród torsji i zamierania serca. Tak więc stanowczo odpieram zarzuty co do nałogowego używania wyżej wymienionych preparatów, przyznając się do sporadycznego używania peyotlu i meskaliny, pierwszego wyrobu dr Rouhier,
a drugiej fabrykacji wspaniałej firmy „Merck”. Również przeczę przy sposobności, jakobym oddawał się homoseksualizmowi, do którego czuję wstręt najwyższy; jakobym żył
płciowo z moją syjamską kotką, Schyzią (Schizofrenią, Isottą, Sabiną, którą bardzo lubię,
ale nic poza tym) i jakoby nierasowe zresztą kocięta z niej zrodzone były do mnie podobne; jakobym miał stragan portretowy na Wystawie Poznańskiej i robił dziesięciominutowe portrety po dwa złote (czego te dranie nie wymyślą!); jakobym był blagierem
i rzucał się na kobiety przy lada sposobności; jakobym uwodził mężów żonom, chodził
we fraku (nigdy nie miałem fraka w ogóle) na Giewont, pisał sztuki sceniczne dla kawału, nabierał i kpił, i nie umiał rysować. Wszystko to są plotki wymyślone przez jakieś
obskurne baby, kretynów i idiotów, a nade wszystko przez draniów chcących mi zaszkodzić. Odpieram te znane mi plotki i z góry te wszystkie, które krążyć jeszcze o mnie
w Zakopanem i jego przysiółkach będą. Szlus.

Jeszcze jedna rzecz: może kto pomyśleć, że piszę tę książkę dla autoreklamy. Otóż
nie: będą tam opowiedziane rzeczy, które mi wcale zaszczytu nie przynoszą, a głównym
celem jej jest uchronienie dalszych pokoleń od dwóch najpotworniejszych „ogłupjansów” (stupefiants): tytoniu i alkoholu, tym groźniejszych, że są one dozwolone, a szkodliwość ich niedostatecznie jest uświadomiona. Narkotykami „białymi” wyższej marki
zajmuje się dziś elita ludzkości i te nie są tak groźne — to arystokracja narkotyzmu.
Niebezpieczniejsze są te szare, codzienne, demokratyczne jady, na które każdy bezkarnie pozwolić sobie może.

Metoda moja jest czysto psychologiczna. Chodzi mi o zwrócenie uwagi na skutki
psychiczne trucizn tych, skutki, które każdy, nawet początkujący, może już w miniaturze na sobie oglądać na długo przed tym, nim całkowicie opanowanym zostanie. Ja nie
będę przed wami rozbijał jaj (kurzych) i wrzucał ich do spirytusu, abyście zobaczyli,
jak ścina się białko pod wpływem „przezroczystego płynu” (jak to czynił za mojej pa-
mięci śp. książę Giedroyć); ja nie będę wam pokazywał w przezroczach, zakopconych
płuc i rozdętego serca palacza ani zdegenerowanej wątroby pijaka, ani zanikłego, wielkości piąstki, żołądka kokainisty — „ja nie będę grał Wam pieśni smutnej, o cienie, lecz
dam tryumf dumny i okrutny...” itd. — chcę wam ukazać drobne psychiczne przesunięcia, które w ostatecznym swym rozwinięciu dają obraz zupełnie innych niż w punkcie wyjścia osobowości,duchowo zdeformowanych,pozbawionych wszelkiego tzw.„geistu” (słowo polskie „duch” nie oddaje tego, co niemieckie „Geist” i francuskie „esprit”

— dryg, mknik, wyskrzyk, wybłysk, wypęd itp.), siły twórczej i tego rozpędu w Nieznane, do którego konieczna jest odwaga i beztroska, zabijana systematycznie przez ohydny
nałóg. Mnie od skutków nikotyny, od której dotąd całkowicie wyzwolić się nie zdołałem, uratowało to, że często i czasem na dość długo (kilka tygodni) przestawałem palić,
tak że w sumie pół lub jedną trzecią roku faktycznie nie paliłem. Oczywiście działanie takiej abstynencji par intermittence nie mogłoby być tak korzystne, jak wielkie ciągłe okresy wyrzeczenia się zupełnego — ale i to zrobiło swoje. Ale ci, którzy palą stale,
a w 90% wypadków muszą palić coraz więcej, popełniają systematycznie duchowe samobójstwo ratami, nieznacznie, sami o tym nie wiedząc, pozbawiając każde przeżycie barw i blasków i niszcząc rzecz najcenniejszą: intelekt, za cenę przyjemności prawie żadnej. Bo czyż nałogowy palacz ma w ogóle jakąś przyjemność? Tylko negatywną
— zaspokojenia wstrętnej, nienaturalnej potrzeby. Tak jest podobno ze wszystkimi narkotykami, o ile dany osobnik doprowadzi się do dostatecznie, wysokiego stopnia znałogowania.
Jeśli młodzieńcowi lat szesnastu pokażecie wątrobę czterdziestoletniego alkoholika, przerośniętą i zdegenerowaną, czy przestanie pić na ten widok? Niezbyt daleko jest
od niego ten rok czterdziesty, jest czymś niewyobrażalnym — wiem to z własnego doświadczenia. A zresztą każdy mówi: „E — czy będę żył o kilka lat dłużej, czy krócej, to
jest „ganc wurszt und pomade,) — chodzi o tę chwilę.” A potem, jak przyjdzie te ostatnie pięć lat, których się taki nieszczęśnik lekkomyślnie wyrzekł i które mogą być mu
faktycznie odjęte, to na głowie staje taki, aby przedłużyć to życie, którego w większej
ilości wypadków przedłużać już nie warto. Żyje potem taki osobnik po własnej istotnej śmierci, zidiociały, wewnętrznie, a często i zewnętrznie zniedołężniały, niezdolny do
wydatnej pracy, zhipochondryczały, liczący tylko puls co pięć minut i zażywający tony
lekarstw, które nie mogą już odrodzić zdegenerowanych komórek. Trzeba ukazać skutki
psychiczne, doraźne, których powolnego postępu („schleichender Vorgang” — brrr!
Strach!) nie każdy może zaobserwować, a szczególniej ten, co używa danego narkotyku
stale, bez przerwy. Wyższe narkotyki dają wściekłe reakcje — zaraz widać ich szkodliwość. Chęć pokonania tych reakcji, a nie pragnienie pozytywnych skutków jest często
przyczyną popadania ludzi w nałogi. Nikotyna nie daje wyraźnej „glątwy” („katzenjammer”) i tym jest niebezpieczniejsza dla ogółu. Oddać się kokainie czy morfinie bez zastrzeżeń mogą w większości wypadków tylko osobniki już jakby predysponowane, degeneraci i tak niewiele co warci. Tytoń zaczadza, a alkohol spala powoli najlepsze czasem mózgi. Są tacy, co mówią: „Palę i piję, nic mi to nie szkodzi i doskonale się czuję”
— oczywiście do czasu. Całe masy drobnych niedomagań psychofizycznych kumulują się powoli, ażeby potem nagle wybuchnąć w postaci zupełnie określonej choroby psychicznej lub fizycznej. Ale pomyśl, o osobniku nieszczęsny, jak byś świetnie się czuł,
gdybyś tego wcale nie robił, jeśli organizm twój jest tak silny, że nawet przy ciągłym zatruwaniu go może jeszcze znośnie funkcjonować. Jakim byś był, gdybyś tego nie robił,
nie dowiesz się nigdy. Szkody tej niepodobna zmierzyć i ocenić. Wiedzą o niej trochę
ci, którzy przestawali i zaczynali znowu. Cóż bym ja dał, żeby odwrócić te dwadzieścia
osiem lat palenia, i to z przerwami.

A dziś, kiedy mi to szkodzi stokroć więcej niż wtedy, gdy miałem lat osiemnaście, jest
mi również stokroć trudniej rzucić wstrętny nałóg niż za „dobrych dawnych czasów”.
A cóż musi się dziać z prawdziwymi alkoholikami i kokainistami, do jakich zaliczyć się
mimo wielkiej chęci moich „wrogów” nie mogę — strach pomyśleć.

Tak więc zaczynamy: jutro jest bal, urzynam się i pojutrze koniec. Daleko łatwiej rozprawić się z nikotyną na tle lekkiej choćby „glątewki” poalkoholowej.

7 II 1930 r.

NIKOTYNA

Lew Tołstoj twierdził podobno, że człowiek, który nigdy w życiu swym nie zapalił
papierosa, nie zdolnym jest do prawdziwej zbrodni w całym znaczeniu tego słowa. Jest
w tym zdaniu pewna przesada, bo wiadomo, że np. w Europie choćby na długo przed
wprowadzeniem tytoniu ludzie mordowali się niezgorzej. Może dopomagał im w tym
alkohol — czort wie — nie moim zadaniem jest pisać historię narkotyków całego świata.Zresztą — kiedyś nie było też alkoholu.Ale jak tylko daleko sięgnie się w dzieje ludzkie, zawsze na jakieś „omany narkotyczne” natrafić można. Widocznie świadomość doprowadzona do pewnego stopnia wyostrzenia nie mogła wprost znieść samej siebie
wśród metafizycznej potworności Istnienia i czymś musiała łagodzić swą własną perspikację. Używanie narkotyków połączone było zawsze z obrzędami religijnymi, było
częścią integralną różnych kultów. Religia i sztuka też były przecież kiedyś zasłonami
dla zbyt okropnie jaskrawo świecącej z czarnej otchłani Bytu — Wiecznej Tajemnicy.
Dopiero począwszy od Grecji, rozpoczyna się pojęciowa walka z tajemnicą tą — walka,
która musi skończyć się oczywiście porażką. My żyjemy w epoce wielkiego przełomu.
Wszystkie elementy przeszłości i zarysowującej się przyszłości są w naszych czasach
pomięszane. Sądzę, że na tle społecznego uspokojenia, do którego zdążamy, zbliża się
czas końca wszelkich omanów, a z nim także końca narkotyków. Dzisiejsza klęska narkomanii jest też ich ostatnim przedśmiertnym podrygiem na tle pomięszania przeszłości z przyszłością. Ponieważ lepiej jest, aby coś już zgangrenowanego i niezdolnego do życia odpadło prędzej, chcemy niniejszą pracą przyczynić się do przyspieszenia tego procesu. Co dawniej było na miejscu, było czymś twórczym, dziś może być balastem utrudniającym skonsolidowanie się przyszłego ustroju ludzkości. Do takich balastów należą bezwzględnie narkotyki, jakkolwiek rola niektórych (nikotyny i alkoholu) może wydawać się pewnym ludziom na razie społecznie dodatnią. Mimo przesady
w rzekomym zdaniu Tołstoja twierdzę, że nikotyna może być doskonałym wstępem do
alkoholizmu i wszelakiego omamienia: stwarza pewien typ mechanizmu psychicznego,
który daje się zastosować do każdego innego nałogu. Człowiek palący znajduje się już
na tej równi pochyłej, z której w dowolną przepaść stoczyć się można, a na dnie której
może znaleźć się i zbrodnia, nawet jeśli ku niej żadnych specjalnych predyspozycji nie było. Mało jest notorycznych pijaków, którzy by wcale nie palili. Pod pojęciem prawdziwego pijaka rozumiem kogoś stale, codziennie używającego alkoholu do końca życia

— chyba jeśli strach przed śmiercią zabronił mu już w ostatniej nieomal chwili przed
wypełnieniem się jego życia używać zabójczego płynu i przedłużyć trochę w ten sposób
zmarnowane w ogóle istnienie. Ludzie niepalący, a pijący, co — jak twierdzę — rzadko
stosunkowo się zdarza, przestają zwykle pić w porę, przed czasem krytycznym, mniej
więcej koło czterdziestki, i są w stanie dokończyć swych istnień we względnej jasności
ducha. Przykładem klasycznym tego typu jest Boy, który przecie pisał kiedyś hymny pochwalne na cześć alkoholu, a teraz używa go czasem jedynie, w wypadkach prawdziwie
wielkich uroczystości. Dlatego wydajność jego nie słabnie i ma on możność rozwoju
wewnętrznego aż do końca dni swoich.
Jest w człowieku pewne nienasycenie istnieniem samym, nienasycenie pierwotne,
związane z samym faktem koniecznym istnienia osobowości, które nazywam metafizycznym i które, o ile nie jest zabite nasycaniem nadmiernym uczuć życiowych, pracą,
wykonywaniem władzy, twórczością itp., może być złagodzone jedynie przy pomocy
narkotyków. „Fur elende Mussigganger ist Opium geschaffen” — powiedział zdaje się
ktoś. Pozorna sprzeczność, tego twierdzenia z następnymi wywodami na temat „społeczności” nikotyny i alkoholu (o ile są używane w dawkach nie przekraczających pewnych granic) w związku ze społeczną mechanizacją będzie wyjaśniona w dalszym ciągu.
W ogóle dzielę narkotyki na pozornie społeczne i wyraźnie aspołeczne, ale — o tym
później. Otóż nienasycenie to, o którym była mowa wyżej, a które polega na ograniczoności każdego indywiduum w Czasie i Przestrzeni i na przeciwstawieniu się jego
nieskończonej całości Istnienia, nazwałem kiedyś uczuciem metafizycznym. Występuje
ono w najrozmaitszych związkach z innymi stanami i uczuciami, tworząc różne z nimi
amalgamaty, a opiera się o bezpośrednio daną jedność naszego „ja”, naszej osobowości. Może ono być jako takie motorem różnych działań i może nadawać specjalne zabarwienie czynnościom nie będącym bezpośrednim jego przejawem. Jeśli dominuje
w psychice danego osobnika, jest przyczyną twórczości religijnej, artystycznej lub filozoficznej. Jeśli jest tylko podrzędną składową całości danej psychiki, może być powodem umetafizycznienia dowolnych sfer działalności odpowiedniego osobnika lub nadawać tylko specyficzny charakter jego przeżyciom wewnętrznym. Nie będę tu przedstawiał w skrócie moich poglądów filozoficznych i estetycznych. Ostatnie znalazły wyraz
w książkach już wydanych: Nowe formy w malarstwie... Szkice estetyczne i Teatr. Co do
filozofii, możliwym jest, że ogłoszę niedługo podstawową moją pracę na ten temat. Na
razie wystarczą może powyższe wyjaśnienia. Otóż twierdzę, że wszystkie narkotyki, tak
„społeczne”, w początkowych i w małych dawkach, jak i aspołeczne, nasycają do pewnego stopnia wynikające z samej istoty Bytu, to znaczy z ograniczenia indywiduum:
nienasycenie i tęsknotę, aby w dalszym działaniu przytępić te stany i zabić je zupełnie.
Podobnie działają: religia, sztuka i filozofia, które początkowo wyrażają na różne sposoby metafizyczny niepokój, łagodząc zasłonami konstrukcji i uporządkowania uczuć
metafizycznych w kultach, konstrukcji form artystycznych w sztuce i systemów pojęciowych w filozofii — okropność samotności indywiduum w bezsensownym Bycie, następnie, w związku z uspokojeniem społecznym, degenerują się i zanikają w miarę zanikania samego niepokoju, do czego same się przyczyniły.

Jeszcze jedna kwestia: kiedyś Debora Vogel (dr phil. i poetka) zarzuciła mi pewną
niekonsekwencję w teorii historycznego rozwoju form artystycznych w związku
z moim twierdzeniem, że uczucie metafizyczne, zdefiniowane wyżej, przeszedłszy
punkt maksymalnego natężenia swego wyrazu, zaczyna w miarę uspołeczniania się
ludzkości maleć, dążąc w granicy do zera. Dowodziłem tego na fakcie upadku religii,
kończenia się filozofii w impasie negatywnego określenia granic poznania i rozwydrzenia nieprzekraczalnego form artystycznych. „Jakże więc zanik wyrażanej treści, jednej
i tej samej w całej sztuce, tj. poczucia jedności w wielości samej w sobie — spytała perfidnie Debora — pogodzić z rozwydrzeniem wyrazu?” Może niedosłownie cytuję jej
słowa, ale coś takiego „rzekła”. Na to „odparłem” surowo: „Zarzut niesłuszny. Dawniej
ludzie byli duchowo zdrowsi, mniej przyspieszeni życiem. Siły duchowe indywidualne
mniej więcej pozostają te same, a siła społeczna rośnie, wymagając coraz większego natężenia ze strony indywiduów, które nie mogą nadążyć stawianym wymaganiom standardu pracy i wysiłku. Społeczeństwo pod każdym względem przerastać zaczyna zdolności swoich elementów co do wypełniania funkcji, które na nie nakłada. W sferze
sztuki dawniejsi twórcy długo żarli materiał, długo go trawili i długo dojrzewały owoce
ich pracy. Artyści przeżywali siebie w tworzeniu form spokojnych i wielkich, a widzowie i słuchacze mogli doznawać mocnych artystycznych wrażeń od dzieł prostych i pozbawionych elementu perwersji, tj. tworzenia harmonijnych całości z części jako takich w swym działaniu nieprzyjemnych. Dziś, kiedy uczucia podstawowe dla sztuki,
związane z poczuciem jedności i jedyności „ja”, zanikają, artysta, aby wydrzeć z siebie
moment metafizycznego zachwytu, musi spiętrzyć daleko potężniejsze środki wyrazu.
Widz czy słuchacz, mając mały zapas uczuć tych do przeżycia, może doznać wyładowania jedynie pod wpływem dzieł szarpiących mu z dostateczną siłą nerwy. Do tego dołącza się kwestia zblazowania i wyczerpania środków artystycznych w miarę rozwoju
sztuki, która już teraz dokładnie się przed nami zarysowuje. Dawniej artysta wyprzedzał mało swoją epokę, różnił się od poprzedników swych minimalnymi, w porównaniu do dzisiejszych czasów zmianami koncepcji ogólnej i związanymi z nią deformacjami rzeczywistości i uczuć. W miarę uspołeczniania się ludzkości, postępującej mechanizacji i przyspieszenia życia artysta właśnie, jako ten osobnik wyspecjalizowany
w kierunku bezpośredniego wyrażenia metafizycznych uczuć, musiał pod względem
form ich wyrazu oddalić się od społecznego podłoża, którego pod względem życiowym jest funkcją. Stąd pochodzi wzrastający rozdźwięk między prawdziwym i artystami
a organizującym się w formy przyszłości społeczeństwem i ograniczenie istotnego zrozumienia ich dzieł do małych grup zanikających osobników danego typu. Sądzę, że jasnym jest, dlaczego zanik uczuć metafizycznych prowadzi do rozwydrzenia form artystycznych, które jest końcem sztuki w ogóle na naszej planecie.” Ale dość o tym — nie
brnijmy w zapomniane i nikomu niepotrzebne już teorie artystyczne. Otóż narkotyki
z początku zastępują pewnym nielicznym osobnikom sztukę, religię i filozofię (mówię
oczywiście o zdeklarowanych nałogowcach jadów wyższego rzędu), a następnie wyjaławiają ich pod tym względem — spotęgowanego przeżywania ich osobowości, zupełnie, niszczą ich kompletnie pod każdym względem, odgraniczając od społeczeństwa,
zamykając w ich własnym niedostępnym świecie obłędnych przeżyć i deformując poczucie ich rzeczywistości do granic, poza którymi wszelkie porozumienie ich z normalnymi ludźmi staje się niemożliwe. Inaczej rzecz się ma z alkoholem w małych dawkach
i nikotyną. Jady te przytępiają zdenerwowanego współczesnego człowieka powoli, niszcząc w nim również osobowość, ale nie rujnując w ten sposób, aby niezdolnym był do
spełniania mechanicznych funkcji w dzisiejszym społeczeństwie. Europa na tle jej starej kultury i zdegenerowanej ludności może by nie zniosła zaprowadzonej od razu prohibicji alkoholowo — tytoniowej na tle niewspółmierności życia z dogasającymi uczuciami metafizycznymi, które jednak przeszkadzają, jak mały kamyk zabłąkany w tryby
precyzyjnej maszyny. Ale małe początkowe dawki tytoniu i alkoholu, uspakajające
w pierwszych fazach nałogu rozszarpane nerwy Europejczyków, muszą wzrastać, a przy
tym wzrasta ciągle zupełnie niepotrzebnie ilość konsumentów w następnych pokoleniach, które przy odpowiedniej tresurze mogłyby się zupełnie inaczej uspokoić. Starsi
zatruwają się coraz bardziej, czyniąc się przedwcześnie niezdolnymi do pracy, a młodzi za ich przykładem coraz wcześniej zaczynają pić i palić, przez co zatraca się nawet
uspakajające znaczenie tytoniu i alkoholu, a czas kryzysu, to jest czas, w którym trucizny te zaczynają działać aspołecznie, przesuwa się w kierunku początku życia — następuje systematyczne skrócenie okresu wydajności ludzkiej i przedwczesne zużycie najzdolniejszych jednostek, jako obdarzonych subtelniejszymi systemami nerwowymi.
Skutki ujemne niedługo przeważać będą nad dodatnimi, a wtedy będzie już pod pewnymi względami za późno — im dalej w przyszłość, tym gwałtowniejszy będzie szok reakcji w razie gwałtownej prohibicji, która okaże się czy prędzej, czy później konieczną.
Wydaje mi się, że ludzie kierujący, zaślepieni w jednym kierunku: ekonomicznym, nie
zdają sobie sprawy z wagi zagadnień psychicznych, dotyczących poszczególnych osobników, których scałkowanie daje wysokie współczynniki w ogólnej sumie społecznej.
Społeczeństwo kokainistów byłoby czymś wręcz potwornym — o tym wie każdy. Ale
nie każdy jest w stanie pojąć, że w stosunku do tego, jakim byłoby społeczeństwo abstynentów narkotycznych, naród palaczy i umiarkowanych alkoholików jest proporcjonalnie również czymś strasznym.A w takich narodach obecnie żyjemy,jesteśmy ich elementami, nie wiedząc, w jak okropnej atmosferze przebywamy i jacy sami jesteśmy.

Na gwałtowne zaprowadzenie abstynencji mogą sobie pozwolić kraje względnie
młode, których obywatele nie mają za sobą starej kultury i nerwów tak starganych, jak
ludzie powojennej Europy. Trzeba też brać pod uwagę stopień alkoholizacji i nikotynizacji danego kraju. U nas zdaje się on wzrastać z każdą chwilą i dlatego sytuacja nasza
jest groźna. Twierdzę, że ogólna walka z tytoniem i alkoholem powinna przejść krótki
(np. dziesięcioletni) okres systematycznych ograniczeń, po czym we wszystkich krajach
Europy, bez względu na związane z tym kwestie ekonomiczne, powinna nastąpić absolutna prohibicja tych dwóch straszliwych „assommoirów”, a zawikłania i straty stąd wynikłe zrekompensują się w bardzo krótkim czasie w związku ze zdrowiem psychicznym
i wydajnością pracy obywateli. W stosunku do beznadziejnych nałogowców, to jest takich, którym w razie zaprzestania grozi śmierć, można by zastosować system rejestracji i wydzielanych porcji, który podcina od razu kontrabandę. Systemem tym wytępili podobno Amerykanie kokainizm w pewnych stanach, a Japończycy opiumizm na
Formozie. A zresztą nie moją jest rzeczą obmyślanie środków technicznych wykonania
tego planu — ja ograniczam się do psychologii.

A więc nikotyna i jej ścisły pomocnik: czad węglowy (CO). Któż z palących nie zna
cudownych i przykrych skutków pierwszych papierosów. Początek palenia przypada
zwykle na okres „pierwszych miłości”, tzw. „weltszmerców”, czyli po prostu mniej lub
więcej uświadomionych przeżyć metafizycznych, w ogóle w czasie pierwszej konsolidacji indywidualności w stanie embrionalnym, w której to epoce ludzkiego życia formują
się charaktery na cały jego ciąg dalszy. Zasadniczym działaniem papierosów w tej epoce
jest przytłumienie bezprzedmiotowej rozpaczy, a nawet złagodzenie różnych obiektywnych przykrości życiowych. Poza nieprzyjemnościami w rodzaju bólu głowy, mdłości (a
nawet torsji) i niesmaku stan psychiczny ulega przesunięciu od złości w kierunku nie
pozbawionej uroku, a nawet przyjemnej melancholii, przy czym występuje pewne intelektualne podniecenie i pozorna jasność myśli, połączona z łatwością pracy. I to jest
prawie wszystko, czego można od papierosów oczekiwać. Działanie tego rodzaju trwa
bardzo krótko — u niektórych parę miesięcy zaledwie — po czym zaczynają występować skutki ujemne, które przemaga się przy pomocy wzmożonych dawek jadu. Gdyby
ci, którzy zamiast starać się wysiłkiem woli zmienić swój nastrój wewnętrzny i złagodzić okropność świata przez opanowanie rzeczywistości kawałek za kawałkiem, wiedzieli, co tracą na dalszych dystansach przez wymignięcie się z problemu przy pomocy
użycia tytoniu, przeraziliby się i rzucili natychmiast nałóg w stanie jeszcze zalążkowym.
Ocenić potworne zmiany zachodzące nieznacznie w strukturze psychicznej pod wpływem palenia mogą tylko ci, którzy nigdy nie palili w sposób ciągły i często przerywali to psychofizyczne świństwo, walcząc przynajmniej w ten sposób przeciw systematycznemu, zbyt prędkiemu podnoszeniu codziennej dawki ogłupiającego dymu. Jednak już
w pierwszych stadiach palenia występuje zjawisko pewnej samoobrony organizmu,
jako symptom poczucia upadku po każdym tytoniowym nadużyciu. Początkujący palacz zawsze ma wrażenie, że pali wyjątkowo, w związku ze specjalnymi okolicznościami
dla pewnych chwilowych celów, ale broń Boże, nie ma zamiaru stosować tego niecnego
procederu na stałe.

Zanim tytoń stanie się nieznacznie potrzebą każdej chwili dnia, używany bywa tylko
w związku ze zdarzeniami wybijającymi się ponad codzienną szarą rzeczywistość: jakiś
wieczór towarzyski, wytężająca umysł dyskusja, sytuacja, której spotęgowanie uroku
wydaje się w danej chwili ważniejsze od zdrowia na całe życie, konieczność terminowego wykonania jakiejś pracy — wszystko to są rzeczy, dla których warto pozornie poświęcić dobre samopoczucie nazajutrz, brak fizycznego i duchowego wstrętu do siebie
i niesmaku, a głównie sprawność władz umysłowych.

Ale nade wszystko nie zdaje sobie sprawy taki lekkomyślnik, że każde poddanie
się zabójczej dialektyce narkotyku zacieśnia mu pętlę na szyi, utrudniając wybrnięcie
z matni, w którą często przez snobizm, tanie szukanie nowych wrażeń i całkiem prostą
głupotę nierozważnie popadł.

Piszę obecnie na P po kilkudniowym NP i dlatego tak jasno widzę całą ohydę tego
zjawiska: pozytywnie nie daje mi to absolutnie nic, jak i większości palaczy, poza czysto
zewnętrzną przyjemnością: zaspokojenia mizernych apetycików smakowo — węchowo

— dotykowych. Wartość obiektywna dokonanej pod wpływem palenia pracy, poza
złudną szybkością wykonania, będzie bezwzględnie niższa, jeżeli się weźmie pod uwagę
wysiłek, który trzeba w nią włożyć w celu definitywnego wykończenia. Bo nigdy praca
palacza nie jest doskonałą od razu: musi on potem długo i mozolnie „pipczyć” i poprawiać swoje dzieła zamiast żeby od razu wyrzucić je z siebie w idealnej postaci, odpowiadającej pierwotnemu pomysłowi. I to stosuje się nie tylko do wytworów umysłowych, ale do wszelkiej wytwórczości w ogóle. Tylko w pewnych dziedzinach trudniej to
sprawdzić: jest się miernym szewcem czy krawcem i koniec. Nie wie się, że to nadużycie tytoniu zatrzymało rozwój wewnętrzny i uniemożliwiło postęp techniczny. Miałem
sposobność zaobserwować to dobrze na malarstwie, które łączy problem jasności umysłowej z problemem sprawności technicznej. Na większych okresach teza moja bezwzględnie jest sprawdzalna. Tylko nie każdy ma w kierunku tym doświadczenie i dostateczną zdolność introspekcji (samoobserwacji), a nade wszystko dobrej woli. I tak jakoś
to będzie — mówi się i brnie się niepostrzeżenie w otchłań postępowego upadku.
Ale z początku nie jest tak źle, dopóki nie osiągnięty został punkt, w którym szkodliwość powiększenia dawki zaczyna rosnąć w postępie geometrycznym. Coraz większa
ilość narkotyku przestaje wkrótce działać jako „doping” — zaczyna się prawdziwa tragedia: już nic z siebie więcej nie możemy wydobyć, choćby się wypaliło sto pięćdziesiąt
papierosów na dzień. Może ktoś w ogóle nie umie z siebie nic wydobyć — to inna kwestia. Ale twierdzę, że na sto wypadków takich u ludzi palących będzie dziewięćdziesiąt,
których przyczyną jest zatrucie nikotyną i tlenkiem węgla, którego na tle niezupełnego
spalania się tytoniu i papieru dużo musi być w dymie papierosowym. Ogłupienie i otępienie wzrasta z każdym zaciągnięciem się zabójczym dymem, a jednocześnie potęguje
się niepokój. Najgorsze są uczucia sprzeczne — tytoń dostarcza właśnie najgorszą taką
parę: powierzchownego podniecenia i niemożności zużytkowania go z powodu paraliżu wyższych centrów. Czuję to doskonale pisząc te słowa i w miarę jak będę dalej pisał
systematycznie każdego dnia na NP, każdy z czytelników odczuje tę zmianę. A jeśli nie?
To byłoby okropne — dowodziłoby, że zbyt już długo paliłem i że odzwyczajenie się
bez wybitnie ujemnych skutków w samym początku abstynencji jest niemożliwe. Nie,
po trzykroć nie chodzi tylko o czas. Ale oczywiście jeżeli ktoś zacznie przestawać palić
pod sam koniec życia, kiedy pod wpływem ciągłego palenia bez przerwy doszedł już
do dawek zbyt wielkich, dla takiego nie ma już nadziei i lepiej, żeby skończył w ogłupieniu, nie pozwalającym mu przynajmniej widzieć jego upadku z całą jasnością. To
są właśnie okazy dla regestracji — brzydkie słowo i lepiej go w czyn nie wprowadzać.
Mam wrażenie,że fakt,iż u nas,w Rosji i na Bałkanach tzw.„wielcy starcy”są taką rzadkością, ma swoje źródło w paleniu z zaciąganiem się. Ludzie u nas, passez moi l’expression grotesque, „wyprztykują się” przedwcześnie, tak w życiu, jak i w literaturze — powtarzają się co najwyżej w coraz gorszych wydaniach. Ale to zjawisko, żeby ktoś w pełni
mądrości i środków — tak życiowych, jak artystycznych — dokonał jako przemądrzały
starzec swych największych dzieł i czynów, to się spotyka w wyżej wspomnianych krajach rzadko. Przypisuję to bardziej działaniu palenia niż pijaństwu. Alkohol spala przynajmniej prędko swoje ofiary, niekiedy w sposób twórczy, przy bardzo szybkim potęgowaniu dawek. Zanikotynizowane „żywe trupy” błąkają się czasem bezpłodnie bardzo
długo, żyjąc tylko wspomnieniami dawnych dobrych czasów i sławą przeszłości, ale nie
tworzą przeważnie nic. Niemcy palą po większej części cygara, a cygarami rzadko kto
się zaciąga, to jest wciąga dym do płuc, gdzie na wielkiej przestrzeni chłonnej resorbuje się olbrzymia część jadów w nim zawartych. Ilość nikotyny, którą wchłania błona
śluzowa gardła i nosa, a przez ślinę żołądek, jest znikomo mała w porównaniu do ilości, którą mogą pochłonąć płuca. Francuzi przeważnie nie zaciągają się wcale — zanikotynizowany Francuz należy do wyjątków. Chociaż trzeba przyznać, że ilość zaciągających się ludzi wzrosła po wojnie i w krajach zachodnich. Anglicy ratują się fajką,
przez co może więcej trucizny wchodzi im ze śliną do żołądków, ale zaciągających się
tzw. „synów Albionu” jest stosunkowo mało. My, Rosjanie i Bałkańczycy wszelkich rodzajów, nie mówiąc już o prawdziwym Wschodzie, wciągamy świński dym aż do pępków i zatruwamy się o jakie 80% więcej niż ludzie Zachodu. U nas przeważnie człowiek lat pięćdziesięciu jest skończony. Ocalili się ci, którzy albo nie palili wcale (Boy np.),
albo jak Żeromski i mój Ojciec, którzy przestali w porę palić w związku z chorobą płuc.
I niech nie gadają optymiści, że „nam to nic nie szkodzi, my możemy sobie na to pozwolić”. Powtarzam: kto nigdy nie przestawał palić na czas dłuższy, nie wie, kim mógłby
być, gdyby nie palił w ogóle wcale lub przestał zupełnie przed ostatecznym zagłupieniem się i dezorganizacją woli. Wiadomo, że przeważna część palaczy musi w pewnym
okresie zacząć pić albo używać w dużych ilościach kawy lub herbaty. Wyjątki stanowią
ludzie, którzy zmechanizowali się w jakiejś bezmyślnej robocie i nie mają już w stosunku do siebie żadnych wymagań. Alkohol bowiem jak i kofeina (teina okazała się po
prostu kofeiną) są najlepszymi antydotami na nikotynowe zagłupienie i mogą w pewnych granicach skompensować gnuśne uśpienie kory mózgowej, zaczadzonej tytoniowym dymem.W ten sposób dochodzi się też do nałogowego alkoholizmu i kofeinizmu,
które mają też swój kres dopingu i muszą doprowadzić do zjełopienia i rozkładu cielesnej karkasy. Można jeszcze pobudzić takiego osobnika do nagłych wyładowań w wypadkach wyjątkowych, ale jego codzienne „rendement” zmniejsza się przy używaniu
tych odtrutek z przerażającą wprost szybkością. Kofeina specjalnie zmusza do daleko
szybszego przyrostu dawek niż alkohol i nikotyna.

Jeśli chodzi o prawdziwą przyjemność palenia, mają ją tylko palacze początkujący
albo ci, którzy na skutek rzadkiej niezmiernie specyficznej właściwości: niezdolności do
przyzwyczajenia się do nikotyny, zachowali pierwotną świeżość wrażeń, ograniczywszy się do kilku lub kilkunastu co najwyżej papierosów dziennie. Prawdziwy nałogowiec, a takich wśród palaczy jest olbrzymia większość, pali jednego papierosa za drugim zabijając natychmiast najlżejszą występującą potrzebę. Jest to czysto negatywna
i niegodna człowieka przyjemność, polegająca na usuwaniu najmniejszej przykrości zamiast jej prawdziwego przezwyciężenia. W ten sposób powstaje właśnie ogólny psychiczny mechanizm, który z przyzwyczajenia do każdego zadania z konieczności zastosować się daje: zamiast ataku wprost — obejście i wymiganie się z trudności raczej niż
ich pokonanie. Doprowadza to do zaniku woli i stwarza gotowy typ reakcji w stosunku
do innych podniet, prowadząc też tą drogą do alkoholizmu i wyższych „białych obłędów”. Każdą trudność życiową przezwycięża się na podstawie pierwszych doświadczeń
dodatniego podniecenia coraz większą ilością papierosów, cygar czy fajek, aż w końcu
osiąga się ten punkt graniczny, od którego począwszy żadna dawka już nie wystarcza
i trzeba sięgnąć po inny środek albo też zadowolnić się niedoskonałym rozwiązaniem
danego problemu czy niezupełnym przezwyciężeniem nadarzającej się trudności, bo
do prawdziwego wysiłku woli i twórczości „z niczego”, jedynej istotnej, znałogowany do
ciągłego przenoszenia trudności na zewnątrz, do liczenia na coś poza nim się znajdującego osobnik ten nie jest już zdolny. Zwykle początkujący palacze nie palą rano, oszczędzając najlepsze godziny dnia. Niektórzy zaczynają po południu, po pierwszym obfitszym jedzeniu. Inni palą pierwsze papierosy dopiero wieczorem, kiedy zmęczony aparat odbiorczy nie jest w stanie samodzielnie przyjmować wrażeń i kiedy bez sztucznego podniecenia nie jest się zdolnym do odczuwania radości życia i do istotnego przeżycia nadarzających się przyjemności. Zamiast po prostu pójść spać i odpocząć ma się
potrzebę użycia jeszcze czegoś po całodziennej pracy, do której zmusza wytężone, wypięte do ostatnich granic nasze współczesne życie. Wtedy rozpoczyna się życie z kapitału. Ale czas palenia ma zdolność szybkiego rozciągania się od wieczorów ku południom
i porankom. Potem obejmuje ranek od pierwszego śniadania, a następnie przychodzi
palenie na czczo, a nawet w nocy, w przerwach od snu, i mamy do czynienia z osobnikiem, który szybko zdąża do zupełnego otępienia, zatracając w nim powoli poczucie tego, kim był, kim miał zostać i do czego był zdolny kiedyś, zanim zaczęły go „omamiać kłęby pozornie rozkosznego dymu”. Nawet bardzo zaawansowany palacz budzi
się względnie czysty i zdrów pod wpływem nocnej przerwy. Kto nie przestawał nigdy
palić, nie wie, jak cudownym jest dalsze przedłużenie tego stanu, aż do chwili wspaniałego zwycięstwa nad nałogiem, kiedy praca zaczyna iść lepiej niż w stanie zanarkotyzowania, kiedy wzmaga się wydajność, a stan bezpłodnego zdenerwowania, objawiającego się w niespokojnych ruchach, błędnie latających spojrzeniach i drgawkach niepewnych rąk, ustępuje miejsca poczuciu kierowanej czystą wolą siły. Tak — tak budzi
się normalny palacz, o ile nie jest przy tym ciężkim neurastenikiem, dla którego początek codziennego dnia jest w ogóle czymś przykrym i trudnym. Wtedy marzy o pierwszym papierosie jako o czymś, co dopiero ma nadać pierwotną wartość zaczynającemu
się porankowi. A potem z tumanem we łbie brnie się już w ten codzienny dzień z rezygnacją kogoś, który wpadł w zębate tryby maszyny, aby dopiero pod wieczór przekonać
się, że w ogóle „żyć można”. Ale nawet jeśli mamy do czynienia z tym wypadkiem najgorszym, to stany porannego przygnębienia dają się przy odpowiednim reżymie skrócić z dwóch, trzech godzin na dwie lub trzy minuty. Tylko, broń Boże, mając takie usposobienie nie należy palić, bo ranna depresja zabita nikotyną podnosi znowu głowę koło
południa i trwa nieraz aż do późnego popołudnia, aby zmienić się we wzrastające podwieczorne podniecenie i „szał nocny”, uniemożliwiający wczesne zaśnięcie, co powoduje wzmożoną dawkę tytoniu. W ten sposób zmienia się drobne, chwilowe niedomagania w poważną psychozę, obejmującą cały dzień, a nawet dobę i potęgującą się z latami w zupełną niezdolność do normalnego życia. Najbardziej podatnymi do takiego
zaćmienia sobie istnienia są typy schizoidalne, fizyczni astenicy. Ale nawet notoryczni
pyknicy przez działanie narkotyków ulegają „schizoidalnemu przesunięciu” albo w razie pomięszania materiału w danych osobnikach ich schizoidalna komponenta ulega
znacznemu spotęgowaniu. Pyknicy są mniej podatni w ogóle na działanie wszelkich
jadów, ale i oni zbaczają pod ich wpływem daleko od drogi, przepisanej im przez ich
psychiczną strukturę. Oni też tracą szalone ilości energii na przeciwdziałanie narkotykom, mimo że pozornie odhamowują się pod ich wpływem i są niby zdolni do jakichś
nadzwyczajnych schizoidalnych czynów: do fanatyzmu w wierze, twórczości artystycznej formalnej i do tworzenia metafizycznych koncepcji. To wszystko jest blaga: pyknicy
muszą być na swoich miejscach, a schizoidy na swoich. Schizofrenia dla schizofreników

— zasada Monroe w psychologii i psychiatrii.
Ciekawym jest fakt, że palacz palący na czczo, co specjalnie szkodliwe jest na serce,
żołądek i system nerwowy, mniej odczuwa doraźne złe działanie pierwszego papierosa
niż mniej namiętny nałogowiec, zapalający po raz pierwszy po śniadaniu. Może zanadto
zajęty jest przyjemną obserwacją chwilowego zniknięcia przykrego stanu, w którym się
obudził.Ale już następnych parę papierosów daje mu poznać w miniaturze to,co się będzie w nim potęgować przez cały dzień, a następnie z dnia na dzień przez całe dalsze
życie. Nienaturalne podniecenie wzrasta do południa. Jeszcze umycie się (i to porządne!
— o czym mowa będzie w Appendixie) rozprasza trochę działanie jadu.

(Przesąd, że wprost niepodobna ogolić się porządnie bez palenia, jako też, że niewykonalnym jest napisanie listu, usuwa pierwszy eksperyment. Głupie narowy i tyle.) Przy
jednoczesnym dopingu, którego jednak nie udaje się zużytkować dowolnie w pozytywny sposób, wzrasta ogłupienie i pewne rozproszenie. Może to sprzyjać jedynie pracy
mechanicznej, nie wymagającej twórczego wysiłku. Dlatego twierdzę, że tytoń może być
tolerowany jedynie w krajach o małym jeszcze stopniu mechanizacji i starej kulturze,
gdzie ludzie mają specjalnie roztrzęsione nerwy, jeśliby chodziło o to, aby jak największą ilość ludzi ogłupić do tego stopnia, aby przestali być niebezpieczni i w tym ogłupieniu mogli automatycznie spełniać swoje funkcje. To ostatecznie przyjść musi w dalszym rozwoju społecznym na świecie całym.Ale działanie uspakajające tytoniu jest czasowe — możliwe jest tylko przy pewnej dawce, w pewnym okresie życia. Powiększanie
dawki prowadzi do zupełnego rozstroju psychofizycznego i czyni palących niezdolnymi nawet do najgłupszej pracy — oni ją markują, ale nie wykonywują — odwalają,
aby zbyć, nie dbając o istotną wydajność. Czy tym się nie da wytłumaczyć nasza przysłowiowa nieakuratność, niedokładność, samooszukiwanie się i lenistwo? Znam mechanizm ten dokładnie na sobie samym — oczywiście w miniaturze. Wiem, ile wysiłku
kosztowało mnie utrzymanie się na standardzie pracy na P w okresach palenia — bo
muszę przyznać sobie jedno, że nie poddałem się skutkom nikotyny. Ale po co utrudniać sobie życie lub obniżać jego poziom dla marnej przyjemnostki wciągania smrodliwego dymu i w dodatku dla ujemnych skutków psychicznych. Jeśli chodzi o wydajność na daleki dystans, to tytoń i alkohol w małych nawet dawkach zmniejszają ją znakomicie, dając złudne jej poczucie subiektywne. Dlatego widzimy w krajach młodszych,
gdzie problem uspokojenia nerwowego na okres najintensywniejszej pracy (od dwudziestego do pięćdziesiątego roku) nie jest istotny, ten pęd ku prohibicji nawet pozornie
niewinnych „społecznych” narkotyków. Dlatego w Europie nadużycia w sferze alkoholu (szkoda, że nie ma kar za przepalanie się) są karane, a umiarkowane używanie nawet
popierane, jako dające dochód państwu. Jest to polityka na „mały dystans”, z dnia na
dzień, bez myśli o dalekiej przyszłości. Zamiast liczenia na „krótkie uspokojenie” obywatela (niech pocierpi jedno pokolenie z rozchlastanymi nerwami) trzeba by postarać
się o to, aby obywatel ten mógł po mechanicznym przepracowaniu się odgiąć się i odprężyć w jakiś istotniejszy sposób, nie tracąc energii na głupstwa, magazynując ją raczej
w celu podniesienia poziomu swej pracy. Ale ogłupiony alkoholem i tytoniem osobnik
nie może sobie na, to pozwolić — on, aby odpocząć, musi szukać jeszcze bardziej niż
jego praca ogłupiających rozrywek, a ma ich pod dostatkiem: wyczerpane do dna i bez
skutku starające się uartystycznić kino; radio jako „radiokręcicielstwo” lub co najwyżej
jako uczuciowe narkotyzowanie się muzyką w sposób taki, w jaki czyni to wyjący „pod
harmonię” pies bez doznawania głębszych artystycznych wrażeń, do czego konieczna
jest istotna muzyczna kultura i muzyczne, a nie „wyjcowe” zrozumienie muzyki; chroniczny, beznadziejny dancing, ta najpotworniejsza z nieuświadomionych plag dzisiejszych społeczeństw; jeszcze najlepsza z nich: sport, który o ile by był trzymany w ryzach, a nie rozdymany do śmiesznych rozmiarów jakiegoś kapłaństwa, mógłby przynajmniej sprzyjać odrodzeniu fizycznemu, nie niszcząc przez swoiste zagłupienie wyższych zainteresowań ludzi młodych i zdrowych. A do tego jeszcze puchnąca z dnia na
dzień codzienna gazeta, której przeczytanie stanowi jedyny „poważny” wysiłek umysłowy co najmniej 80% ludzkości. To jeszcze dobrze zaawansowany palacz wytrzyma,
ale o zajęciu się jakąś intensywniejszą umysłową pracą po skończeniu zajęć zawodowych mowy być nie może. Coś go pędzi, gna, pcha i brutalnie wyrzuca z samego siebie
i z domu. On musi gdzieś „zajść choć na chwilkę”, tam pogadać, tu niby coś ważnego załatwić, co wcale ważnym nie jest, tam posiedzieć musi, bo ktoś bez niego żyć nie może,
co wcale prawdą nie jest, gdzie indziej znów ratować od czegoś kogoś, kto tego ratunku
wcale nie potrzebuje itp.. Nieskończona jest pomysłowość palacza w kierunku usprawiedliwienia przed sobą ohydnego zdenerwowania, niepokoju i niemożności skupienia się — podaję tu skromne, najprostsze przykłady — proces ten może przybrać najróżnorodniejsze formy, zależnie od struktury psychicznej i życiowej sytuacji danego
osobnika. Tysiące pretekstów znajdzie zatruty nikotyną, aby usprawiedliwić to wstrętne
„gnanie”, które wywołuje w nim przeklęty bezpłodny jad. O prawdziwym skupieniu się
mowy być nie może — praca odbywa się gorączkowo, jest pracą pozorną, a nie efektywną — zanikotyzowany człowiek udaje sam przed sobą, że pracuje, oszukując bezczelnie siebie i innych zewnętrznym czysto „szastaniem się” i „krzątaniem” — w istocie
daje fałszywy towar za zmarnowane bezpowrotnie dary boże: czas i energię. Istotniej
załatwi się to wszystko jutro, a każde jutro jest jeszcze gorsze. W ten sposób na marne
idą wszelkie pomysły i projekty, unoszone ze śmierdzącym dymem w sferę niewykonalnego, tzw. „niewykonabuł”. Po wieczornym mizernym „wstrząsie” występuje potrzeba czegoś silniejszego, jeszcze bardziej „assommant” — dancingi stoją otworem. A potem
jeszcze długo w noc czyta się, paląc niesłychane ilości papierosów, głupie powieścidła,
oryginalne i tłumaczone, którymi zalane są obecnie księgarnie, aby obudzić się nazajutrz z głową jak kubeł pomyj, z niesmakiem w ustach i niesmakiem do życia, który da
się jeszcze pokonać nową porcją śmierdzącej trucizny. I tak żyje się „jako tako”, z dnia
na dzień tracąc z każdą chwilą poczucie istotności wszystkiego, zamieniając się nieznacznie w bezmyślny, galaretowaty twór, niepodobny zupełnie do tego skonstruowanego indywiduum, którym się być mogło. Tymczasowość, duchowa krótkowzroczność,
potęgujący się brak wymagań od siebie i innych, płytkość we wszystkim, począwszy od
filozofii, do koncepcji społecznych, poszukiwanie najlichszego towarzystwa nie wymagającego żadnego wysiłku umysłowego — oto właściwości cechujące prawdziwego palacza. Aby tylko dzień przewalił się jako tako, aby tylko wykręcić się sianem z trudnych
zagadnień, aby tylko zamazać przed sobą niesamowitą grozę życia, wymagającą natężenia wszystkich sił w celu istotnego podołania straszliwym zagadnieniom, które ono stawia. Wszystko jakoś samo się załatwi. A pod maską ożywienia i ruchliwości — potęgująca się dosłownie za każdym pociągnięciem dymu z ohydnego zielska śmiertelna nuda
i ponury onanistyczny bezwład, będący skutkiem natychmiastowego nasycania każdej
chętki zagwazdrania sobie mózgu diabelskim czadem. Nieposzanowanie dla siebie tkwi
na dnie tego wszystkiego. Jak człowiek świadomy tego, że z godziny na godzinę staje się
coraz gorszym kretynem, może pozwalać sobie na lichą przyjemnostkę, która go skretynia, jest właściwie niepojętym cudem. Chyba, że tego nie rozumie. Książka ta ma właśnie na celu otworze „nie oczu tym, którzy giną przez nieświadomość, a nie przez brak
woli. Każdy palacz jest ruiną tego, którym mógłby być, gdyby nie palił. Oczywiście daję
tu przykład krańcowy na podstawie pewnych zjawisk zaobserwowanych na sobie, które
wskutek częstego zaprzestawania palenia nie rozwinęły się w swej formie ostatecznej.
Ale trzeba przyjąć, że z małymi wahaniami, na każdego, nawet na największego tytana,
wpływa palenie w podobny sposób.

Jeden wytrzyma lepiej ten proceder, inny gorzej, ale mimo różnicy współczynnika
natężenia, zmiany u różnych osobników będą jakościowo identyczne. „Hinter dieser
glanzenden Fassade sind nur Ruinen”, jak mówi o „obumierających schizofrenikach”
Kretschmer, którego książkę Korperbau und Charakter powinien znać absolutnie każdy
człowiek względnie inteligentny. Może by nareszcie ktoś zdecydował się przetłomaczyć
na polski to wspaniałe dzieło.Ale u nas zawala się rynek księgarski ohydną literaturą dla
kretynów, tymi potwornymi kryminalnymi powieściami, od których nawet mędrsi ludzie idiocieją, a wartościowe rzeczy w literaturze całego świata starannie się pomija. Nie
dość na tym: złudzone świetnymi rezultatami finansowymi obcych rekinów pseudoliteratury nasze rekiniątka też produkować zaczęły swoją cuchnącą tandetę, zaplugawiając znakomicie i tak już konającą naszą literaturę. Tfu! — paskudztwo po prostu — „ot, butaforskie majaczenia”, jak mówił pewien generał. Palacz przyzwyczaja się brać nienaturalne, bezpłodne podniecenie za stan twórczy, przestaje rozróżniać między istotą rzeczy a maską, traci wszelką zdolność wartościowania. Plugawe własne dowcipy bierze za
najczystszy „esprit”, eksperymentalne spod ciemnej gwiazdy wymysły uważa za objawienia,a dupowate ględzenia za ostatni wybłysk „causeurstwa”.Wymagania jego maleją
i szuka tylko kupy durniów, wśród których mógłby jeszcze brylować swoim zaćmionym mózgiem,a towarzystwo ludzi wyższej marki nudzi go i męczy.Wszelki umysłowy
wysiłek i skupienie staje się prawdziwą torturą i gnuśny, gnijący w śmierdzącym własnym sosie nikotynista śmieje się cynicznie z własnego upadku i myśli sobie: „E, jakoś
to będzie. Żyjemy tylko raz. Po co sobie czegoś odmawiać? I tak jest mało przyjemności”, mimo że gdzieś na dnie duszy bełkoce w nim jeszcze, szczególniej w pierwszych
stadiach zatrucia, tajemny głos o innym, lepszym życiu, które w sobie beznadziejnie zaprzepaścił. Stara się nie słuchać tego głosu i nienawidzi tych, którzy budzą w nim jakie
takie wątpliwości. Wiem, na co się narażam pisząc te słowa, bo przecież 95% członków
naszego społeczeństwa pali, a co gorsza, zaciąga się, a z tych znowu jakie 50% przedstawia albo bezmyślne automaty, albo lżejszych i ciężkich psychopatów — bo są tylko te
dwa gatunki palaczy. Ale niech tam... Mnie już i tak nic nie zaszkodzi.

Jeszcze jedno: tytoń bezwzględnie odbiera odwagę. O ile na tle ogłupienia, które wywołuje, pozwala przeżywać względnie znośnie stany zbydlęcenia, wywołane np. więzieniem, okopową wojną: ciężką chorobą, bezmyślną pracą, o tyle odporność palącego na
gwałtowne niebezpieczeństwa, wymagające tego charakterystycznego „wytwarzania siły
z niczego” dla przeżycia chwil przechodzących codzienną miarę i dla racjonalnej obrony, jest bezwarunkowo mniejsza. Chyba, że tak już ogłupiał, że w ogóle wszystko mu już
jest jedno. Taki niech sobie pali do syta, niech się, psiakrew, zapali na śmierć i szybciej
zniknie z powierzchni naszej planety, by nie plugawić swoim żywym trupem bądź co
bądź pięknego chwilami świata. Mimo bredni intuicjonistów i antyintelektualistów nie
rozumiejących słów, których używają i pokrywają nimi własne ubóstwo myślowe, jedną
z niewielu największych i najpiękniejszych rzeczy jest chyba rozum ludzki. To jest truizm. I ten rozum niszczyć systematycznie, otrzymując w zamian zszarzałą wizję świata.,
depresję psychiczną i ohydne zdenerwowanie, udające prawdziwą siłę i napięcie! A wy,
baby — o rozum może wam nie chodzi tyle co nam, ale o piękną skórę, tak. Otóż wasze
zamsze, aksamity, brzoskwinie i alabastry zmieniacie na wyschnięte, brudne, pożółkłe
szmaty. Może to wreszcie wam do rozumu przemówi, mimo że na ogół macie go mniej
niż my. Nawet Antoni Słonimski, który nie uznaje definicji pojęć (patrz, jeśli chcesz, koteczku: słynna dla mnie polemika o Sen srebrny Salomei z Pomirowskim w „Wiadomościach Literackich”), krzyczał kiedyś: „Świat nie jest piłką footbalową. Świat się zdobywa głową” — i tę to głowę zamieniać dla marnej przyjemnostki w bezładny bałagan i śmietnik, z którego nic nowego i wartościowego narodzić się nie może — okropność! Dlatego wzywam rodziców, aby katowali dzieci zaczynające palić, jeśli inaczej do
nich przekonania przemówić nie zdołają. Ale mają prawo robić to tylko wtedy, gdy sami
nigdy nie palili lub palić przestali. Niech mężowie niepalący gnębią (do tortur włącznie) żony, które palą, a żony niech zatruwają (jak to one tylko podobno umieją) w maksymalny sposób życie mężów, aż póki wszyscy nie rzucą do diabła wstrętnego nałogu.
Niech przyjaciele podniecają się wzajemnie w szlachetnym sporcie NP, tak mało u nas
niestety rozpowszechnionym. Niech kochankowie — ale dość.

Teraz opowiem wam po kolei przeżycia tego, który palić przestał z dnia na dzień, ale
niestety dopiero od jutra bo te słowa piszę z parszywą,.kumetą” w plugawym pysku. zatruty zupełnie. z trudem utrzymujący się przy tak stosunkowo łatwej pracy jak pisanie
tego „dziełka”, które tym niemniej powinno być przez każdego przeczytane i na wszystkie języki przetłumaczone.Tak,od jutra,od jutra — trudno.Ale zobaczymy,czy właśnie
od jutra nie stanie się to prawdą i czy ja, Wielki Mistrz Czasowego NP, nie pokażę wam
wyższej marki i czy nie przestanę od jutra palić na zawsze. I jeśli kto mnie z papierosem
w zębach zobaczy, będzie miał prawo pomyśleć, że zrezygnowałem z przeżycia końca
życia na najwyższym poziomie, na jaki mnie stać. że w ogóle zrezygnowałem z siebie.
Nie będę mówił tu o takich rzeczach, jak: skleroza, przyśpieszenie starości i popsucie
żołądka (a propos: ci, którzy twierdzą, że bez P porządnie się „wy — tego” nie mogą,
niech spróbują jeść śliwki i robić gimnastykę Mullera, a zobaczą) — chodzi mi tylko

o psychikę. Tamte wszystkie historie zostawiam specjalistom, ale oni też muszą przestać palić, aby mieć sąd obiektywny i doświadczenie. Aha — jeszcze jedno: niedobrze
jest nie zaznawszy nigdy błogosławionych skutków niepalenia po raz pierwszy w życiu
przestać i koniec, bez żadnych manigansów — pierwszy raz w życiu, zaznaczam. Taki
pan, co nigdy nie przestawał i przestanie nagle, nie będzie palił rok, dwa może najwyżej, a potem do palenia wróci i nigdy już nią przestanie. Znowu zacznie od trzech papierosów dziennie, a skończy na sześćdziesięciu lub stu, nie marząc nawet o powtórzeniu próby. Złe skutki papierosów widzi się (nawet w lustrze) i odczuwa jasno i dobitnie,
o ile po trzy — czterodniowej przerwie zapali się na nowo. Poza czysto bydlęcą przyjemnością (czyż nie ma lepszych do diabła starego!) pierwszego, no, powiedzmy, trzeciego łyku smrodliwego dymu od razu występuje ten stan, który oprócz czysto fizycznych objawów (zawrotu głowy, sflaczenia łydek, ogólnego fizycznego rozmamania, chęci
pójścia gdzieś, smaku ohydnej spalenizny) jest próbką (Muster, echantillon) tych zmian
psychicznych, które są udziałem każdego palacza, z tą różnicą, że przy takim przerwaniu krótkiej abstynencji ma on je podane w sposób skondensowany, a nie rozwleczone
na przebieg całego życia. A więc przede wszystkim ten charakterystyczny żal: „po co ja
zapaliłem(łam)?” Za cenę wątpliwej przyjemności smakowo — węchowej (mamy przecież lepsze, psiakrew!) odczuwa się: zmącenie myśli, odosobowienie (ale przykre), nieswojość i nieodpowiedzialność, brak decyzji w najmniejszej rzeczy, rozwiązanie samego pępka osobowości, osłabienie (wiadomo, czym są papierosy dla sportowców — kompletną zgubą, gorszą od alkoholu), a nade wszystko to specyficzne zszarzenie rzeczywistości, które znają tylko zapalający papierosa po kilkudniowej przerwie, ten zalew pospolitości i nudy, który można porównać do polania barwnego dywanu kubłem szarych
i gęstych nieczystości. Życie traci urok momentalnie i wszystko powleka się krzepnącym szybko pokostem banalności, jałowości i zwykłości. Człowiek czuje się znękanym
i brudnym, mimo że przed pół godziną wyszorował się szczotką Braci Sennebaldt z Białej i wesoły był jak ptaszek. Każda komórka zdaje się być oblepiona wstrętnym, śmierdzącym sosem — czymś w rodzaju tego klajstru ohydnego, który gromadzi się w długo
nie czyszczonej fajce. Ratunku szuka się w drugim, trzecim i dziesiątym papierosie i po
paru godzinach jest się na dnie zwykłego upadku i wspomina się tylko te kilka dni niepalenia jako pobyt w jakieś cudownej krainie krystalicznych barw, ognia, zapału, zadowolenia z siebie i najwspanialszych możliwości. A potem przestaje się nawet za tym tęsknić. Wraca palacz nieszczęsny jak biedny koń do kieratu do beznadziejnego kręcenia
codziennego dnia, bez nadziei wybrnięcia, bez wyższych aspiracji (odwalić i odpocząć
jak bydlę), bez możności postępu w jakimkolwiek kierunku, nawet w sferze swej mechanicznej pracy — jest skończony i przeważnie o tym nie wie. Ale gdzieś na dnie zostaje
mu niejasne wspomnienie trochę męczących — to prawda — ale czystych chwil zmagania się z zabójczym nałogiem, kiedy to jeszcze mógł wybrnąć z matni. Zmarnował
wszystkie jasne możliwości życia dla nędznego wciągania do płuc przetworów niedostatecznego spalania się demonicznego zielska z piekła rodem, słusznie tytoniem zwanego (Ty — toń!). Palacz zaczynający palić po dłuższej przerwie (od kilku miesięcy zacząwszy) nie doznaje przeważnie wyżej opisanych objawów. Przeciwnie — ma znowu
to rozkoszne podniecenie, w które popadł zapaliwszy po raz pierwszy, tylko bez ujęmnych objawów inicjacji we wstrętny, upadlający nałóg — bez nudności, bólu głowy i tym
podobnych zjawisk. Myśli sobie: „Po co ja przestałem palić? Przecież to jest cudowna
rzecz. Walmy dalej.” I nieznacznie, zaczynając od małych dawek, tylko zwiększając je
w nierównie szybszy sposób niż wtedy, kiedy zaczynał, przechodzi do stanu normalnego, przeważnie beznadziejnego już palenia i postępującego z nim krok w krok zagłupienia. Nie ma on tych kryteriów dla ocenienia swego upadku, co ten palacz, który choćby
kilkakrotnie nawet przestawał i zaczynał znowu — nie czuje skutków ostrego zatrucia,
które występują po krótkiej przerwie na tle silnych objawów abstynencji, wskutek braku
antydotów wytwarzanych przez organizm. Ten, co zrobił krótką próbę lub kilka takowych, przestanie czy prędzej, czy później na całe życie. Wspomnienie cudownych chwil
wyrzeczenia się nie da mu na pewno spokoju i grozić będzie w momentach nawet najlepszej zabawy widmem zmarnowanego beznadziejnie życia, które mimo wszystkiego, co przeciw niemu powiedzieć można, jest przecie jedno i jedyne. Dlatego ci, którzy
przestaną i potem znów zaczną, nie martwią się tym zbytnio i nie przesadzają okropności swego upadku. Zdobyte w ten sposób doświadczenia umocnią ich tylko i w pewnej decydującej chwili zerwą z popełnianym systematycznie postępowym umysłowym
samobójstwem na zawsze. Bo nie tyle chodzi o płuca, arterie, gardło, serce i żołądek,
ile o mózg i system nerwowy, o rozum i jasną wizję rzeczywistości, bez których nawet
płuca centaura i żołądek świni nic nie pomogą.

Dla zaprzestania palenia trzeba wybrać odpowiednią chwilę. Najlepiej nie robić tego
(jak niesłusznie czynią niektórzy) w okolicznościach wyjątkowych: na wakacjach, w podróży czy bezpośrednio po zakochaniu się, a nawet po zaręczeniu. Powrót do normalnej
codzienności przypomni zaraz o niedawnym jeszcze nałogu i zmusi do usprawiedliwienia pierwszej niechęci do zwykłego życia uczuciem braku okropnego, w swej zdradliwości pochłaniania najlepszych władz ducha, narkotyku. Najlepiej jest przestać palić
w ciągu spełniania najbardziej zwykłych codziennych zajęć. Można jeszcze co najwyżej
uczynić to w sobotę lub wilię jakiegoś święta (byle nie przed Bożym Narodzeniem lub
Wielką Nocą), aby jeden dzień mieć wolny dla przyzwyczajenia się do nowego stanu.
Pod żadnym pozorem nie trzeba przez kilka dni przyjmować wieczornych zaproszeń.
Śpiączka zaraz po kolacji i niemożność prowadzenia normalnych rozmówek towarzyskich (brrr — co za ohyda!) są bardzo dogodnymi pretekstami do „zapalenia sobie jednego”. „Jeden przecie nie zaszkodzi” — bąknie skwapliwie jakiś palacz, który jak wszyscy nałogowcy lubi widzieć kuzyna, sąsiada czy przypadkowo spotkanego gościa, a nawet (a może właśnie właśnie — kto wie?) przyjaciela w tym samym upadku, w którym
on sam się znajduje. Stan bezpośrednio po przestaniu należy przeżyć w skupieniu, w towarzystwie najbliższych (na dalszych nie ma się co prawda nawet ochoty), bo stan ten
(o ile się wreszcie za trzecim lub czwartym razem przyrzeczenia dotrzyma) nigdy już
nie wróci. A nadzwyczajny to jest okres — tak jakby się zażywało jakiś nieznany narkotyk. Bo i tak jest zaiste. Organizm truty systematycznie zmuszony jest do wytwarzania jakichś antyciał do walki z zalewającą go trucizną. Zwolnione ze swych wstrętnych obowiązków te raczej przeciwciała (po co łączyć cudzoziemską przyczepkę z pol-
skim słowem) szaleją same. Zatrucie tą antynikotyną jest tak przyjemne, że wynagradza po stokroć przykrości abstynencji. Trzeba się tylko wsłuchać w głos swych komórek i bebechów, a nawet „psychicznych głębi”, a nie wmawiać w siebie, że żyć bez papierosów niepodobna i nie jęczeć ciągle: „ja chcę palić, nie mogę mówić, pracować, nic
mi się nie chce robić” itp. Należy mówić, robić coś, przeżywać tak właśnie, jak nakazuje
dane usposobienie — należy je w swoisty sposób wykorzystać. A przede wszystkim co
do pracy: w trzy do czterech dni występują już dodatnie skutki wyrzeczenia w związku
z wydajnością roboty tak umysłowej, jak fizycznej, a to, co się przez pierwsze trzy dni
straci wskutek pewnej, nawet rozkosznej, niemrawości, okupi się latami całymi naprawdę „radosnej twórczości”, choćby to było nawet rąbanie drzewa lub rachowanie na
maszynie. Ale trzeba stosować ten sam wysiłek co zwykle, a nie, walać niechęci do jego wykonania na stan NP. (To samo stosuje się do stanu NU — niepicia.) Wzrasta wskutek niepalenia sumienność wykonania wszelkich robót, jak również wynalazczość we
wszystkich kierunkach, a stąd i ekonomia wysiłku. Wzrasta też apetyt i ilość potrzebnego snu — ale tylko początkowo. Cztery do pięciu dni można żreć ile wlezie, a potem
już łatwo opanować ten zdrowy zresztą instynkt organizmu, budzącego się do nowego
życia. Wcale nie trzeba obżerać się tak intensywnie i tyć jak tuczona świnia, jak to niektórzy robią.W ciągu trzech tygodni kwestia odżywiania się jest uregulowana kompletnie przy minimum dobrej woli w tym kierunku. Tylko nie dać się opanować temu „zastępczemu” pozwalaniu sobie na wszystko inne, jako wynagrodzenie za cierpienia tytoniowej wstrzemięźliwości. Tej właściwości pozytywnie przyjemnej pierwszej fazy abstynencji nie mają, o ile wiem, inne narkotyki. Znam trochę (trochę, powtarzam do stu
tysięcy diabłów!) głód alkoholowy i ten jest jako stan psychiczny w pierwszym okresie bezwzględnie nieporównywalnie przykrzejszy od głodu tytoniowego. Wykorzystać
należycie ten stan wspaniały nie każdy potrafi, bo nie każdy umie słuchać głosu swego
daimoniona. Dlatego na ten punkt zwracam największą uwagę. Wystarczy pójść na samotny spacer, aby mieć wszystkie atuty w ręku. I niech nie plotą pesymiści, że zdolność wykonania tego jest w związku z indywidualną konsystencją i że niektórzy nie
mogą, i że „meine Wahrheiten sind nicht fur die Anderen”. Wszystko zależy od nastawienia z góry. Niektórym poleca się zaprzestanie palenia po uprzedniej „popojce”, o ile
już dawniej pić nie przestali. Jedno drugiemu pomaga znakomicie. Do drugiego śniadania mogą kropnąć już tylko jedną wódkę na NP, do wieczora piwo, a nazajutrz koniec
ze wszystkim i stan cudowny, krystaliczny, wzniosły! Najlepiej jest przestać palić od samego rana. Trzeba się przygotować na nieprzyjemne pół godziny — po umyciu się jest
już dobrze. Ale nie każdy wytrzyma te pół godziny, które jest naprawdę przykre: trzeba
w ciągu tego krótkiego czasu zwalczyć całą ohydę ranka, po uprzednim napaleniu się
nocnym, bez pomocy papierosa można też palić do umycia się i przestać równo z umyciem się. Można i o dwunastej w południe, wyszedłszy na mały spacer, lub o piątej, a nawet siódmej wieczorem, ale to już tylko jako niejako przygotowanie do przestania rannego. Najlepszy jest, jednak system od chwili przebudzenia się z uprzednią „popojką”
lub bez — wobec wielkości celu to nawet jest prawie że obojętne.

Zaraz rano występuje już pewne ożywienie zankylozowanych w jadzie komórek, i to
nie tylko mózgowych i nerwowych, ale i całego ciała. Odczuwa się komórki tak, jakby
koło odczuwało kulki w osi, świeżo wymyte i naoliwione. Przychodzą oczywiście z początku takie myśl; raczej myślowe wywłoki: „To jednak jest nonsens. Co mi tam! Będę
palił i koniec. Żyłem dotąd tak — co ja będę sobie głowę zawracał jakimiś abstynencjami, które więcej może energii zabiegają niż samo palenie.” Na takie myśli trzeba po prostu plunąć — nie wolno wdawać się w najlżejszą choćby dyskusję z demonem narkotyku — wiadomo, że jego dialektyka, polegająca na zlekceważeniu czasu, musi być silniejsza. Tu wola, ta zwykła, prosta, nieskomplikowana, nudna czasem jak cholera wola,
musi powiedzieć swoje: „Nie będę palił(a), choćby tam (gdzie, gdzie?) nie wiem co.”
I wytrzymać. Już pierwsze wytrzymanie daje odskocznię do następnego. A dobry daimonion nie daje długo czekać na nagrodę. Zjawia się ona w postaci rozkosznego poczucia wolności i swobody i tej „igriwosti uma”, błyskotliwości umysłu, o której mówi
Stefan Glass i ja też za nim. Energia psychofizyczna wzrasta z minuty na minutę i fale
jej mijają się z falami zdrowej senności i zdrowego ogłupienia, i dzikiego apetytu. Żreć,
ile wlezie, i spać, choćby co chwila — nic to. Dobra nasza — bonne la notre. Tylko nie
zwalać całej poprawy na stan NP i prócz wysiłku zasadniczego, tego z zaciśniętymi „zęboma”, podpuszczać ciągle ten zwykły wysiłek codzienny, który się robi normalnie, aby
podołać zwykłym zajęciom i obowiązkom. Najgorszy jest ranek następnego dnia po
nocy, w czasie której śpi człowiek (ewentualnie „sprytne bydlę w surducie”) z siłą czterdziestu susów parowych. Nie chce się taki osobnik zbudzić z tą myślą, że rano nie czeka
go rozkoszny pozornie „papirosik” ranny, na czczo lub po tzw. „kawusi”. Uczucie pustki
i nudy zdaje się być nie do przezwyciężenia. Poczucie nonsensu jest tak wielkie, że zapalenie tego „papirosika” wydaje się szczytem sensu w ogóle, czymś, bez czego świat jest
nieznośnym chaosem, istnienie więzieniem, a życie, które podjąć trzeba, jakimś smrodliwym ciężarem. Zerwać się, nie myśleć nic, psiakrew, odwalić osiem ćwiczeń Mullera,
choćby zęby pękały od zaciśnięcia, buch do tubu, metalowej misy lub łazienki (o tym
osobno w Appendixie) i do roboty „wo cztoby to ni stało”,„coute que coute”(tak zwane
po rosyjsku „kutkiekutnoje rozpołożenie ducha”). Tak — przyznaję to: przychodzą tak
straszne chwile poczucia bezsensu wszystkiego, nie tylko całego Istnienia, ale najnormalniejszego, najszczęśliwszego, najbardziej bydlęcego życia, że choć gryźć granity
i popijać benzyną. Wytrzymać: godzinę., dwie, choćby trzy. Wypić mocnej herbaty czy
kawy nawet, jeśli serduszko jest w portkach i puls spadł poniżej pięćdziesięciu uderzeń
na minutę. Nic to — zaraz będzie lepiej. Zaraz przyjdzie ten rozkoszny stan poczucia
tego, że się panuje nad wstrętnym, słabym bydlakiem w sobie, że się jest ponad nim, że
się jedzie na nim, jak na burej suce, ku niedosiężnym zawsze celom swego przeznaczenia, a nie gwazdra się, gwajdli i gwędoli pod nim z zaprzepaszczoną ludzką godnością
i wolą w strzępach, jako nędzna ofiara podłego mechanizmu, nakręconego zżółkłymi
łapami najpodlejszego z diabłów, tego „od nikotyny”. Coraz więcej będzie chwil takich
i po pięciu lub sześciu dniach wahań, po okropnym kryzysie „bezsensowności Istnienia
w ogóle” na szósty (lub u niektórych na dziesiąty) dzień czuje się, że pierwsza podstawa
jest zbudowana — że jest nieomal dobrze. Nie dać się skusić tej „dobroci” i rżnąć dalej
— oto zadanie. Wyrobić w sobie to poczucie obowiązku dążenia do doskonałości — złe
samopoczucie powinno być w tym stanie uważane za luksus, na który nas nie stać i koniec. A z chwilą kiedy to uczucie (a jest o nie w stanie NP o 100% łatwiej niż w P, nie
mówiąc już o II) się zjawi, można uważać palacza za prawie uratowanego. Zadowolenie ze zdobywania nowych obszarów ducha, nie zamroczonych odurniającym, kretynizującym, jełopizującym dymem, staje się nieludzką rozkoszą, której szanujący się osobnik
(nawet stosunkowo dość bydlakowaty i głupi) wyrzec się już nie jest w stanie. A teraz
zwierzenia ze stanu niepalenia NP dzień po dniu, pisane na gorąco, zupełnie szczerze,
bez żadnej propagandystycznej przesady:

NP1 = Bydlęca rozkosz istnienia. Zanik dość znaczny (chwilowy, jak to wiadomo
z doświadczeń uprzednich) intelektu.Wściekły apetyt i senność.Wzmożona odczuwalność w stosunku do wszystkiego — tak ujemna, jak dodatnia. Przezwyciężenie rannego
pesymizmu bez P dało wiele zadowolenia.

NP2 = Chwile dzikiej rozkoszy z powodu „oczyszczenia się”. Wzmożone uczucia metafizycznego nienasycenia. Chwilami dzika chęć zapalenia w celu uwolnienia się od
pewnego smutku przemijania. Lekka nieobecność samego siebie w świecie. Zwężenie
ogólnopsychicznego pola widzenia daje pewien optymizm, zresztą nieistotny, ale dobry
na pierwsze dni NP. Całe życie na P stopione w jedną pigułkę. Występują z niebywałą
wyrazistością wspomnienia bardzo dawnych okresów na NP.

NP3 = Daleko krótszy okres porannego zniechęcenia. Krótkie okresy dość silnej rozpaczy niczym nie usprawiedliwionej szybko zostają zatłamszone narastającą chęcią
życia. Chwilami potworny nonsens wszystkiego na NP kusić do palenia: cóż bowiem
jest ten skromny dymek wobec tego, że i tak wszystko sensu nie ma. Ale poczucie dalszego dystansu i możliwości rozwiewa te pokusy. Dzika rozkosz czystości wewnętrznej
potęguje się ku wieczorowi. Daleko większa zdolność przystosowania się do zmiennych
warunków i niespodzianek.

Nota dra D. Prokopowicza. Często spotyka się ze zdaniem, że papieros ułatwia skupienie myśli przy pracy umysłowej. Zdanie to jest tylko pozornie słuszne, gdyż w rzeczywistości sprawa ta przedstawia się w sposób następujący.

W normalnym stanie światło świadomości oświeca dużo przedmiotów naraz, tak
że z jednej strony potrzeba pewnego wysiłku woli, aby skupić uwagę na jednej rzeczy,
z drugiej strony — gibkość myśli ułatwia nieoczekiwane skojarzenia. Zaciągnięcie się
papierosem przykręca niejako lampę świadomości, toteż oświetla ona mniejszy krąg:
co przedtem było w półmroku — teraz tonie w ciemności. Wskutek tego łatwiej jest

— wobec mniejszego wyboru przedmiotów — skupić uwagę na jednej rzeczy (na tym
więc polega ułatwienie skoncentrowania uwagi), ale z drugiej strony w tej zadymionej
atmosferze kontury rzeczy stają się zamglone i obrzmiałe, zatraca się świeżość i ostrość
widzenia, zleniwiała myśl asocjuje z trudem i na niedaleką metę.

ALKOHOL (C2H5OH)

Tyle o tym nieszczęsnym alkoholu jest już napisane, że niedobrze się robi, gdy się
w tej sprawie „dotyka pióra”, jak mówił (negatywnie zresztą) w pewnym wywiadzie
Ferdynand Goetel. Cóż robić — coś powiedzieć w tej materii trzeba, gdy się wypiło
w przeciągu piętnastu lat „niemało” hektolitrów tego płynu i posiada się taką wiedzę co
do jego tak dodatnich, jak i ujemnych skutków.

Jestem za absolutną prohibicją, ale muszę przyznać, że czasami, mimo że można by
się ostatecznie bez niego odejść, alkohol załatwia mnóstwo nieporozumień, tak wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Według mnie powinien jedynie być dozwolony, do
czasu, artystom i literatom, którzy wiedzą z absolutną pewnością, że w krótkim czasie
mogą się „wyprztykać” i że bezwzględnie bez pomocy alkoholu nic by wartościowego
nie stworzyli. Ale ten problemat wobec nieistotności literatury, która zaczyna kończyć
się w naszych czasach (o czym obszernie gdzie indziej), i końca sztuki, który nawet
zdaje się dla największych gigantów optymizmu przestaje być mitem, traci także na swej

— pozornej już — jadowitości. Co komu po tym i czy warto, aby nawet artyści truli się
narkotykami, wobec tego, że ich ostatnich podrygów formalnych nikt już naprawdę
nie potrzebuje. A w innych sferach jeśli nie doraźnie, to w każdym razie na przestrzeni
już paru lat daje alkohol skutki psychiczne tak ujemne, że odruchem każdego szanującego się człowieka i społeczeństwa powinna być absolutna (nawet małe piwo wykluczone!!) abstynencja i prohibicja. I niech nie gadają alkoholicy tzw. „umiarkowani”
(najgorszy gatunek) o zwiększeniu potrzeb na inne narkotyki, o „zdrowotności” małych
dawek, o konieczności używania sfałszowanych produktów itp. bzdurach. W ten sposób żadna wielka idea nie byłaby nigdy wprowadzona w życie. Tylko ostre postawienie kwestii przez małą grupę ludzi umożliwia powolne filtrowanie się przemian w bezwładne cielska społeczeństw. Ale następnie tylko zorganizowana akcja może utrwalić
choćby w części dobre skutki i rozpuścić skoncentrowaną ideę w rozczyn, z początku
słaby, którego siła będzie jednak wzrastać stale, w miarę ciągłego, wytężonego działania. Umiarkowanie postawiona kwestia skazana jest z góry na zagładę. Świat posuwa
się naprzód (względnie w tył w pewnych sferach) skokami i bez rewolucji w najszerszym znaczeniu bylibyśmy dotąd w okresie totemizmu, magii i ludożerstwa. Może bylibyśmy szczęśliwsi — kto wie? Ale jeśli już raz społeczeństwo zgnębiło indywiduum, to
powinno je dognębić szybko do końca. Kłamliwy okres demokratycznych pseudoswobód ma się ku końcowi. Pojęcie demokracji było ostatnią maską dla ginących dawnych
wartości w stanie rozpadu. Dlatego uważam, że mimo iż Europa jest nerwowo roztrzęsiona i zniekształcona wojną i mimo kryzysu, który to wywołać na czas pewien może,
powinno się dążyć do zupełnej prohibicji na tle psychologicznego, a nie fizjologicznego uświadomienia wszystkich obywateli. Nawet jeśli na razie umiarkowany alkoholizm może mieć pozornie dodatni wpływ w kierunku bezbolesnego zmechanizowania
ludzkości, okupione to będzie depresją, której skutki trzeba będzie zwalczać przez setki
lat, podczas gdy abstynencja da się osiągnąć za cenę moralnego i fizycznego jednorazowego wstrząsu jednego pokolenia.

Faktem jest, że przy pomocy alkoholu da się dokonać w danej chwili czynów, których by się bez użycia go w tej właśnie chwili nie dokonało. Chodzi o to, czy w danym
fachu i przy danej strukturze psychicznej warto ryzykować ruinę w przyszłości dla pozostawienia po sobie działania czynów i tworów, które ostatecznie można by osiągnąć
przy większej pracy i wysiłku bez tej pomocy.

Zdaje się, że naprawdę jedyną sferą, w której jeszcze (zwracam uwagę na to jeszcze)
problemat ten ma pozory istotności, jest twórczość artystyczna i literacka. Bo ostatecznie rzecz biorąc, to, czy się dany „pismak” czy „artystyczny błazen” (bo tak musimy określić ten zanikający rodzaj ci — devant pracowników umysłowych w stosunku do wielkości przemian społecznych) skończy wcześniej czy później, mała będzie stąd pociecha
czy zmartwienie, tym bardziej że nigdy (w przeciwieństwie do innych sfer działalności) nie będziemy mogli przewidzieć, czego by mógł jeszcze dokonać i czy skończył się
we właściwym czasie. Sferę tę cechuje fantastyka psychologii, nieobliczalność i nerwowość — występuje w niej pierwiastek tzw. „natchnienia”. Mówię to bez oczu wzniesionych w górę, zupełnie po prostu — natchnienie jest faktem, i to faktem tak samo pod
pewnymi względami zwykłym, jak jedzenie i picie. Tyle tylko, że nie można poznać do-
kładnie warunków jego powstania — czasem nawet jeden kieliszek wódki może być
przyczyną stworzenia rzeczy naprawdę wielkich jako point de declenchement (nie ma
na to polskiego słowa — a szkoda). Wszystko zależy od dystansu, na jaki jest zamierzone dane życie i dana twórczość. Zwracam tylko pewnym ludziom uwagę na przykry
wypadek: oto można uważać siebie za krótkodystansowca i zniszczywszy się gruntownie przedwcześnie i nie dokonawszy obiecanych sobie i innym dzieł znaleźć się wobec
szalonych pragnień na dalszy dystans i nie mieć już wtedy ani dość siły, ani odpowiedniej organizacji wewnętrznej dla ich spełnienia. Natchnienia też nie łowi się przypadkiem, poza pewnymi granicami, w których ono narzuca się samo. Jeśli ktoś w przerwach od chwil takich będzie tylko pił, uganiał się za dziewczynkami, siedział w kinie
lub na dancingu, zmarnuje w sobie ten dar bardzo szybko. Jedyna rzecz dla artystów i literatów to wypełnianie chwili pustki twórczej intelektualną pracą. Ale mało kto dzisiaj to robi. Ich to nudzi, biedaków — wolą się bawić; ale niedaleko zajadą w ten sposób. Widać to już na poprzednim pokoleniu, a ci „najmłodsi” trwonią swe siły zdaje się
w jeszcze szybszym tempie i alkohol wraz z nikotyną nie jest w tym procesie bez przyczyny. Ale mniejsza o nich — to... jest rasa wymierająca. Mogłaby wymrzeć w trochę
piękniejszych i potężniejszych formach — trudno. Lecz jeśli chodzi o wszystkich innych działaczy i pracowników, to musimy oświadczyć się bezwzględnie przeciwalkoholowi. Ja sam do trzydziestego roku życia nie piłem prawie nic. Później czasami używałem alkoholu przy pisaniu pierwszego szkicu rzeczy scenicznych. Bynajmniej nie pi-
sałem po pijanemu — tylko wskutek chęci szybkiego naszkicowania całości musiałem
się wzmocnić paroma wódkami, po prostu dla dodania sobie sił. Powieści moje, wbrew
mniemaniu niektórych, są kompletnie „narkotik — und alkoholfrei”. Rysowałem zaś po
pijanemu, to przyznaję, i to nie tylko po pijanemu, ale eksperymentowałem ze wszystkimi znanymi narkotykami i mimo że stanów tych jako takich nie uznaję, w portretach
w tych właśnie stanach robionych dokonałem na bardzo małą skalę rzeczy, których bym
jednak bez tego nigdy wykonać nie potrafił. Zaznaczę tylko, że nie uważam prac tych za
skończone dzieła sztuki, ale za coś w swoim rodzaju zupełnie odrębnego. Portret jako
taki jest psychologiczną zabawą przy pomocy artystycznych środków, ale nie dziełem
sztuki — mógłby nim być oczywiście przy pewnych warunkach, jak i trzy jabłka na serwecie czy walka byków. Ale dość o tym — nudne to jak cholera — ani sztuką, ani teorią
nie myślę się więcej zajmować.

A więc któż nie zna dziwności pierwszych chwil poznania się z alkoholem. Nie będę
wdawał się tu w analizę tych momentów, aby nie zachęcić kogo do ich zakosztowania.
W ciągnięcie się w alkoholizm postępuje daleko szybciej niż przyzwyczajenie się do nikotyny. Byłem pijakiem bardzo początkującym, ale wiem coś o tym. Alkohol działa potężniej niż nikotyna — dodaje tzw. „skrzydeł” myśli i uczuciom. Wszystko zdaje się łatwym i bliskim, po najtrudniejsze rzeczy wydaje się, że trzeba tylko sięgnąć. Sięga się
i nawet za pierwszym, drugim razem coś w tej ręce zostaje. Sięga się trzeci i czwarty

— zostaje coraz mniej. Ale przyjemność łatwego sięgania jest wielka i tak się szybko
człowiek „wysięga”, że potem nie zostaje mu nic, a sięganie trwa dalej i ogranicza się
tylko do zamiarów. Alkoholicy żyją zamiarami — przestają oceniać obiektywne wyniki swych własnych, pozornych wysiłków. Bo wysiłek jest pozorny i za każdym razem
spuszczenia się na pomoc „przezroczystego płynu” osłabia się zdolność dokonania
prawdziwego aktu woli, który stwarza podstawę do dalszego działania. Alkohol tę podstawę niszczy, przyzwyczajając nałogowca do zastępowania autentycznej woli przez protezę. O ile nikotyna jest tylko środkiem pomocniczym, dopinguje, ale ostatecznie wykonać trzeba wszystko samemu, o tyle alkohol daje złudzenie stwarzania i w tym leży
jego wyższe niebezpieczeństwo. Jest to jednak tylko złudzenie: pozwala on kombinować dany materiał, ale nie stwarza rzeczy nowych, chyba tam gdzie w grę wchodzą kwestie
techniczne, po prostu zręczność rąk (czy innych członków) przy szybkim rysunku (i to
specjalnie przy rysowaniu z natury), improwizacji np. fortepianowej, przy grze w bilard (małe dawki!!), w tańcu improwizacyjnym i innych mniej szlachetnych czynnościach. Ale bezwzględnie zgubnym jest wszędzie tam, gdzie chodzi o operowanie pojęciami. Ułatwia połączenia — może pomóc do skonstruowania ad hoc humorystycznej mowy np., ale nie pomaga tam, gdzie chodzi o sprawność ośrodków najwyższych,
przy komponowaniu poezji, dramatów i powieści, wszystko jedno, że dwie pierwsze
istności są dziełami sztuki, a trzecia nie — materiałem ich są pojęcia. Uczuciowe skojarzenia następują szybko i bez wysiłku i często z nich jeszcze, jako z materiału, dadzą
się wyrobić na trzeźwo wyższe wartości, ale jeśli chodzi o samo „koncypowanie”, działanie alkoholu jest złudą, szczególniej dla typów schizoidalnych. Jeszcze pyknik łatwiej
sobie poradzi z krótkim spięciem mózgowym, na tle zwałów lipoidów, którymi są obłożone jego nerwy i gangliony. Ale dla początkującego nawet „schyzia” alkohol jest zabójczy. Obnaża nerwy, które wprawdzie drygają i dygocą, ale jak części jakiegoś rozklekotanego gruchotu, a nie zdrowym tętnem potężnej machiny. Ale przyjemność doraźna
jest większa — alkohol usuwa nudę, tę integralną część prawdziwie wielkiej twórczości, bawi zbyt samym aktem tworzenia, a nie daje skontrolować wyników przez ogólnie optymistyczny ton całości procesu — dotyczy to nie tylko pracy, ale wszystkiego.
Nie pozwala on bowiem widzieć ujemnych stron żadnego zjawiska, pozbawia krytycyzmu, każe się zachwycać najbezecniejszymi bzdurami, zmusza do widzenia utajonych
konstrukcji tam, gdzie jest śmietnikowy chaos, dezorganizacja i zgnilizna. Stąd jest alkohol przyczyną powstawania psychologii „nieuznanego geniusza”, tak rozpowszechnionej szczególnie u nas i w Rosji, może właśnie wskutek nadużywania tego trunku.
Wszystko to są skutki alkoholu, rzec by można dodatnie, ale chwilowe. Nikotyna słabą
daje reakcję — alkohol wprost potworną. Jako lekki na razie objaw [braku] abstynencji powstaje nazajutrz tak zwany „katzenjammer”, czyli po polsku „glątwa”. Na niej to
można oglądać w zarodku stan końcowy, który u niektórych występuje już w rok lub
dwa od chwili zaczęcia nadużywania alkoholu, zależnie od siły systemu nerwowego
i innych organów. Ten stan musi być zalany nową dawką jeśli nie natychmiast (co czasem, jeśli dawka nie jest zbyt wielka i nie jest początkiem nowego chlania, jest korzystne), to po pewnym czasie. Gdyż zatrucie takie trwa trzy do czterech dni, a w następstwie nawet po minięciu objawów ostrych wywołuje charakterystyczną nudę alkoholików: wszystko zdaje się nie to, horyzont daleki jest zagwazdrany, poczucie, że cokolwiek
się zacznie, musi skończyć się klęską, zgniły pesymizm, wrażenie krótkości życia, nic nie
warto zaczynać — e, co tam, pięć lat będę krócej żyć i bęc — po jednemu — zwykle ktoś
przyjdzie w tym samym stanie, co ułatwia znacznie rozpoczęcie nowej serii i koniec

— dany osobnik znajduje się już na pochyłości. Znowu wracają dawne złudzenia: nie jest wcale tak źle — od jutra zacznie się nowe życie, przecież się nie będzie więcej pić.
Chodziło tylko o zobaczenie tego, co jest na dnie. Jest tam jeszcze coś, więc oczywiście
pod wpływem wódy burzy się to i bulgoce, i przewala się, i zwykła kałuża codzienności zdaje się groźnym, wspaniałym morzem, a pływające po niej odpadki imitują wielkie okręty, wiozące skarby ku nieznanym brzegom. Mało kto zatrzyma się po trzech kolejkach. Przeważnie [...] — dojeżdża się do samego dna, nie zadawalniając się wzburzeniem powierzchni swego bajorka. Tam następuje przejrzenie pustki i konieczność chlania dalej, aż do zupełnej zatraty wszelkiej oceny, aż do plugawego, tragicznego taplania
się we własnym nieudaniu się, w którym następuje ostateczne zadowolenie. Jedni piją
właśnie te „parę wódeczek” i potem coś jeszcze w ogóle robią — jest to typ na dalszy dystans niebezpieczniejszy — są to kandydaci na alkoholików codziennych. Inni zachlewają się na całego i muszą zrobić parę miesięcy, tygodni, potem dni przerwy. Ale ostatecznie dwie te „linie rozwojowe” konwergują ku wspólnemu kierunkowi — pierwsi
zwiększają dawkę „paru wódeczek” do dwudziestu, trzydziestu i więcej, tamci zmniejszają interwały większych tak zwanych „stuknięć”. Obu grozi ten sam wynik: zidiocenie,
zanik woli, niemoc, niemożność wszelkiego czynu. Oczywiście na to mi powiedzą optymiści, że mieli „wujka”, który umarł jako czerstwy, różowy staruszek lat dziewięćdziesięciu dwóch, który codziennie do obiadu i kolacji chlał „literatkę” vel „angielkę” czystej wódy, albo babkę, która zakrapiała się od rana „ziółkami”, czyli wychlewała co dwie
godziny jedną małą wódeczkę zabarwioną jakąś, nieszkodliwą zresztą, trawką. Ale tym
znowu odpowiem: wyjątki nic nie znaczą, a staruszeczek byłby może jeszcze czerstwiejszy, a babka nie umarłaby w wieku osiemdziesięciu pięciu lat, tylko stu. Ludzie starsi
twierdzą często, że za długo żyją — więc może lepiej byłoby, gdyby chlali? Kto wie?
Nie będę tu roztrząsał tych problematów neo — pseudo — maltuzjańskich. W Australii
zjada się starców i zbyteczne dzieci z powodu życia koczowniczego i bezmieszkaniowego tamtejszych, wymierających z degeneracji, plemion. Etyka jest kwestią względną

— polega na stosunku indywiduum do grupy społecznej, zależnego od tysiąca czynników zmiennych. A zresztą ta zasada nieszkodliwości alkoholu stosuje się tylko do ultrapykników i nie może być brana pod uwagę, gdy chodzi o tonus i tętno całego społeczeństwa, mimo że według mnie pyknicy zaczynają brać w ogólnym rozwoju górę nad
podupadającymi schizoidami, których perihelium przeszło pod koniec osiemnastego
wieku. Przeczytajcie w ogóle Kretschmera, czytelnicy — dobrze wam to zrobi, mimo że
krytyk, p. Furmański, woli i zaleca nawet Dzikuskę (czyje to jest, nawet nie wiem) po
przeczytaniu mojej powieści, która za cel uboczny powinna mieć zachęcenie ogółu do
większego przeintelektualizowania codziennego dnia nawet.
Otóż wracając do alkoholu: alkohol jest nudny. Wiedzą o tym ci, którzy zaczęli go
choćby z lekka nadużywać. Daje z początku iluzję nieskończonych obszarów ducha,
które przy jego pomocy zdobyć można. (Nikotyna jest też nudna, ale przynajmniej nic prawie nie obiecuje.) Wydaje się po pierwszych (w życiu w ogóle i następnie na początku „popojki”) kieliszkach, że kryją się w alkoholu niesłychanie odkrywcze właściwości. Jedynie łatwość kombinacji znanych elementów daje niedoświadczonemu pijakowi to złudzenie.A gdy pozna,że był oszukany,często bywa już za późno,aby zawrócić
z raz powziętego kierunku. Z rozpaczą w sercu gna dalej po pochyłości upadku, zalewając strach przed zidioceniem i tą specyficzną ponurością stanów abstynencji nowymi
dawkami „wody ognistej”, potęgując dozę, aby wrócić do pierwszych chwil ekstazy. Na
próżno. Jak każdy narkotyk czy ekscytans alkohol ma swoje granice. Poza pewną dawką
nie da już chwil pierwotnego upojenia, którym wciągał nieszczęśliwca w swe, wątpliwej
wartości, że tak powiem popularnie, sezamy. Przychodzi kres podniecenia — rozpacz
może być pokonana jedynie ogłupieniem. Ale nawet w okresie swej największej „interesującości” alkohol może być powodem zupełnego wykrzywienia życia, skierowania go
na jakąś lokalną bocznicę albo nawet na ślepy tor, zaraz za stacją wyjściową — i to niezależnie od złych skutków na dalszą metę, tylko z powodu ukazywania omawianemu
jego uczuć, przeżyć i ludzi (a nade wszystko stosuje się to do kobiet) w zupełnie fałszywym świetle. I często takie zboczenie z drogi pod chwilowym działaniem C2H5OH ma
potem znaczenie dla całego życia i może spowodować dalszy programowy alkoholizm,
jako jedyny środek na odparowanie ciosów losu, nie mówiąc już o potwornych kłótniach, zabójstwach itp. rzeczach, o których tyle się już napisało.

Ale to są zjawiska końcowe albo wyjątkowe. Mnie chodzi o oświetlenie samych początków nałogu, w którym się one kryją i ukazanie tych stanów „glątwowych”, w których można obserwować je w zarodku. Jednorazowe upicie się, a nade wszystko następująca potem „glątwa” są często miniaturowym odbiciem całego zmarnowanego później beznadziejnie życia.

A więc dalej: do pewnego punktu tylko podnieca alkohol wyobraźnię i pozornie
stwarza nowe kombinacje pojęciowe, wytwarza fluid porozumienia między niezgodnymi w istocie typami i ułatwia uczuciową zgodę, potęgując czasem pewne rozmowy
i przeżycia do granic ekstazy w chwili działania. Zawsze po ocknięciu się z zachwytu, a szczególniej w czasie następującej nieuniknienie „glątwy”, widzi się bezwartościowość przeżytych stanów i wypowiedzianych słów — niestety często bywa za późno, aby
się cofnąć, i pije się potem znowu, aby powrócić do „sztucznego raju”, w którym zanika
poczucie bezsensu wszechświata i wszystko zdaje się koniecznym w swej doskonałości, jak elementy prawdziwego dzieła sztuki złączone formalną koncepcją ogólną. Tej
złudnej formy użycza często bezforemnej miazdze życia kłamliwy pocieszyciel — alkohol. Forma ta ginie jak mgiełka wraz z oparami spirytusu, mimo że przed paroma godzinami zaledwie miała pozory żelazobetonowej konstrukcji — rzeczywistość rozwiera
na nas swą galaretowatą, śmierdzącą paszczę i wlepia w nas szydercze, rozlazłe z dzikiej
rozkoszy nabrania oczy — wszystko to skarykaturowane do potworności pod wpływem ogólnego odwartościowania i sflaczenia wewnętrznego na skutek poalkoholowej „glątwy”. Ale zawsze jeszcze do czasu przy pomocy zwiększonych dawek trucizny można
powrócić do dawnej ekstazy i mieć choćby marne złudzenie życia. Z „popojek” zostają
jednak wspomnienia lepszego świata, mimo że w okresach abstynencji coraz trudniej
można zrealizować wyniki tzw. „złudnych wzlotów” w nie ziemską zaiste doskonałość.
Zniechęcenie, złość o byle co, fatalne traktowanie najbliższych i najżyczliwszych, nawet
najukochańszych ludzi, niemożność skupienia uwagi, ciągłe szukanie byle jakiego towarzystwa, niepokój kwaśny i gorzki, bezsenność w nocy i ciężki sen poranny, z którego trudno się przebudzić, zamiast radości przebudzenia lęk przed życiem, zanik odwagi tak cywilnej, jak i wojskowej i ciężar nieznośny w głowie przy jakim bądź intelektualnym wysiłku — oto pierwsze objawy (słabe na razie) zbliżającego się końca pierwszego aktu tragedii. Wtedy jeszcze można bez wysiłku zawrócić. Ale któż to wykona.
Durnie są wszyscy na tym punkcie, nawet najrozumniejsi spośród was — widok przerosłej wątroby jeszcze was nie straszy. Objawy takie należy „zalać” — to jest wasze jedyne wyjście. Ale potem (okres ten pierwszy jest indywidualny co do długości — u jednego może trwać rok, u drugiego dwadzieścia lat) przychodzi czas, że dawka alkoholu, którą organizm znosi bez ostrego zatrucia, przestaje wystarczać dla pokonania wymienionych wyżej stanów. Gorzej: po krótkim czasie, w którym występują objawy alkoholicznej nudy, tak tragicznym dla prawdziwego, przywiązanego naprawdę do swego
ulubionego płynu alkoholika (czuje on się wtedy jak zdradzona kochanka co najmniej),
następuje okres spotęgowania złych stanów pod wpływem nadużycia C2H5OH. Jest to
czas, w którym bezwzględnie należy przestać pić, gdyż dalsze brnięcie w nałóg grozi już
nie tylko coraz gorszą „glątwą” i pomniejszymi cierpieniami otoczenia, ale także odpowiedzialnością karno — sądową za różne, nie tylko moralne, uszkodzenia otoczenia.
Rozpoczyna się okres złości — alkohol dojechał do dna, na dnie zaś jest pustka stworzona przez ciągłe życie z kapitału, zalewany systematycznie upadek ducha i zdawanie
się na rozwiązanie tych problemów przy pomocy „paru wódeczek”. Alkoholik już pod
wpływem paru kieliszków staje się zły. Znikły dawne „kordialne” przeżycia i idealizacja ludzi i świata pod wpływem — zalania ganglionów straszliwą cieczą. Wszystko, co
najgorsze, wychodzi z człowieka, który przecie jest tylko tresowanym bydlęciem i niczym więcej. Rolę pogromcy odgrywa społeczeństwo, które nawet wbrew daleko sięgającym swym instynktom (to twór, który ma swoje formalne instynkty od najdawniejszych czasów, od epok totemicznych klanów począwszy) toleruje umiarkowany alkoholizm dla doraźnych celów uspokojenia metafizyczno — bydlęcych stanów swoich „obywateli”. A więc przyjaciele zamieniają się na wrogów, których złe traktowanie zaczyna
się od mówienia im tzw.„gorzkich prawd”,których dla ich dobra jedynie nie szczędzi im
zagorzały pijak, pozorny obrońca prawdy i wróg wszelkiego zakłamania się, on, zakłamany po uszy przez swój nałóg, nieszczęsny ochłap człowieka, nie mający prawa spojrzeć w oczy trzeźwemu indywiduum. Najświętsze uczucia przetwarzają mu się w symbole upadku, nie oszczędza najbliższych, a nawet oni stają mu się głównymi przyczynami jego nieszczęścia i rozkładu. A więc przede wszystkim cierpią Bogu ducha winne
często (nie zawsze) kobiety. Traktuje je pod psem, do bicia (i ubicia) włącznie, przekonany o swojej bezwzględnej wyższości.A potem idzie społeczeństwo,które zabiło „wielkiego indywidualistę”. I tego rodzaju objawy zdarzają się nie tylko u nędzarzy, ale na
szczytach społeczeństwa, w czasie nawet obiektywnego powodzenia. Bo zrodzona z alkoholu megalomania i egoizm nie znają granic swego nasycenia. Wójt małej wsi nie nasyci swej żądzy panowania, póki nie stanie się co, najmniej królem syjamskim, mały
gryzipiórek musi być Wielkim i sławnym na cały świat pisarzem, byle oficerek — wielkim wodzem, na którego tupnięcie buta muszą ginąć miliony ludzi, mała świnka biznesowa — wielkim transaktorem wszechmamony, który dopiero wtedy obsypałby ludzkość dobrodziejstwami. Świat jest za mały dla takiego pana. On chciałby wszystko pożreć, wszystko wyrzygać i jeszcze raz pożreć, a zamiast zębów w paszczy ma tylko plugawy ozór i jadowitą ślinę, którą z zawiści opluwa wszystko to, co jeszcze niedawno
mogło być dla niego świętością, a dziś jest tylko przedmiotem niezdrowej żądzy zblazowanego impotenta. Najmniejsze objawy podobnego rodzaju, które można obserwować
od najgorszych, narożnych szynków (koniecznie narożnych — szynczki lubią rogi) aż
do pałaców i miejsc posiedzeń największych mogołów i główniarzy rządzących danym
krajem, powinny być ostatnim sygnałem dla alkoholika, aby bezwzględnie pić przestał
i przez męczarnię kilkomiesięcznej abstynencji wyrwał się z macek ssącego go polipa.
Ale on zna jeden tylko ratunek: zachlanie się aż do zupełnego skretynienia, o ile przedtem nie dobierze się do niego prokuratura. A potem jest już koniec. Wyleczony, może
nawet taki łachman nieszkodliwie żyć — niczego ani dobrego, ani złego nie dokona

— jest już zupełnym flakiem, chyba że jest artystą (brrrr!). Wtedy może jeszcze na gruzach swej jaźni dokonać ostatniego interesującego szpryngla w nicość. Ale są artyści,
którzy się niszczą twórczo, i są tacy, którzy zapijają tylko własną nicość, prócz dziwnego gatunku takich, którzy się sami jako ludzie w związku ze swoją twórczością tworzą.
Co do wydajności pracy w stanie alkoholizacji, to stanowczo na razie będzie ona większa. Ale alkohol daleko bardziej zużywa ośrodki nerwowe niż nikotyna i reakcja
następująca po takim zużyciu będzie tak wielka, że na dalszy dystans nie opłaca się bezwzględnie. Jest mnóstwo innych środków, które mogą w nagłej potrzebie wykonania
w danym, krótkim czasie gwałtownej i wymagającej ciężkiego umysłowego czy nawet
fizycznego wysiłku pracy zastąpić zupełnie zabójczy, przeźroczysty płyn, nie wywołując
następnie oklapnięcia zmęczonych centrów, a nade wszystko nie wytwarzając przyzwyczajenia: kola (szczególniej przy kombinacji wysiłku fizycznego z umysłowym), strychnina, a nade wszystko glicerofosfat czy fosfit. Wszystkie te środki wypróbował autor
osobiście ze znakomitym skutkiem. Są one nieszkodliwie dopingujące, a preparaty fosforowe odżywiają po prostu odfosforzone pracą gangliony, nie wywołując żadnego podniecenia. Oczywiście używanie ich stałe musiałoby też doprowadzić do skutków ujemnych — niemożności wysiłku bez podniety zewnętrznej, Mowa jest tu o wypadkach nagłych, z których wybrnąć trzeba z minimalną szkodą dla organizmu. Poleca się też wymienione specyfiki dla ludzi odzwyczajających się od palenia i picia. Praca „pod alkoholem” jest gospodarką rabunkową na krótki czas — a występująca potem niezdolność
wysiłku bez podniety zewnętrznej mści się w sposób potworny i wplątuje nieszczęsnego pracownika, chcącego oszukać najistotniejsze prawo funkcjonowania jego maszyny, w to błędne koło, z którego nie ma już innego wyjścia, jak zachlanie się na śmierć
lub, co gorzej, do obłędu. Stany obłędowe, tak podobno przykre w rozwiniętej formie,
można obserwować w elegancko wykonanym, miniaturowym wydaniu w stanie lekkiej
choćby „glątewki” po małej, rozkosznej „popojce”. Drżenie całego ciała, które nie wiadomo, czy kończy się na ciele — są to raczej drgawki duszy, nie mogącej pozbierać do
kupy zdyzlokowanych części, niemożność mówienia — jakieś miamlanie bez związku,
którego człowiek wstydzi się, łypiąc dookoła bolesnym wzrokiem, jakby szukał ratunku
w nieczułym dookolnym świecie. Nieokreślony lęk przed jakimiś potwornymi klęskami, które zdają się czaić zza każdego węgła (koniecznie węgła — coś jest demonicznego
w węgle domu — nieprawda?) i który wywołuje to specyficzne oglądanie się na boki
i za siebie i błędny wyraz bezradnego zakłopotania. Niepokój wywołujący nieskoordynowane ruchy — to charakterystyczne rzucanie się gdzieś przed siepie i oklapywanie natychmiastowe w tym poczuciu, że nie ma ratunku znikąd, chyba w nowej dawce
alkoholu lub w środkach uspakajających, które przecie dłużej używane (nawet najniewinniejsze: waleriana, bromural itp.) wywołują stałe ogłupienie, a w razie przestania ich
zażywania — niepokój i bezsenność, na które już może nie być ratunku, chyba leczenie
zakładowe, na które nie każdy pozwolić sobie może. Na podstawie wyżej opisanych objawów widać już ten stan, w którym znalazłby się alkoholik, gdyby pić przestał — widać
oczywiście w niesłychanym pomniejszeniu. Zgroza przejmuje, gdy się widzi alkoholika zalewającego systematycznie ten potęgujący się z każdą chwilą stan rzeczy, żyjącego ciągle jakby nad otchłanią najstraszliwszych stanów ducha, pokrytych cienką warstewką nikłego oparu alkoholowych złudzeń. Ale specyficzna lekkomyślność, którą wywołuje dłuższe używanie alkoholu, nie pozwala mu widzieć tej sieci lepkiej, koło której
krąży beztrosko, jak tęczowa muszka w ciepłych promieniach sierpniowego (koniecznie sierpniowego — inaczej ani rusz) słońca i w którą musi czy prędzej, czy później wlecieć, by do końca życia czasem miotać się bezsilnie w jej pozornie lekkich, a w istocie
mocniejszych od stalowych lin zwojach. Najstraszniejsze jest w nikotynie i alkoholu to
nieznaczne, podstępne okrążanie ofiary, która złudzona dłuższy czas trwającym okresem pozornej swobody cieszy się nowymi wrażeniami i pozorami siły, nie zwracając
uwagi na charakterystyczne ostrzegawcze objawy „glątwowe”, nie czując, że koło zacieśnia się i że bezmierne horyzonty, które pozornie otwiera trucizna, zwężają się w czar-
ną, cuchnącą norę, w której czatuje obłęd i rozkład. A potem nagle przychodzi świadomość grozy położenia, kiedy przeważnie jest już za późno. I mamy te tysiące czy miliony ludzi, którzy tylko „dożywają” życia do końca, nie wierząc w istocie w jego sens
i sens własnej pracy i złudnych zamiarów poprawy. Społeczeństwo, w którym panuje ta
psychoza tymczasowości, udzielająca się ludziom nawet nie zatrutym żadnymi jadami,
nie ma przed sobą przyszłości. Wychowane w atmosferze takiej nawet zdrowe osobniki
przejmują się nią i stają się niezdolne do życia.

Trudno jest przestać pić zupełnie ludziom używającym alkoholu stale, w małych
dawkach,ale jeszcze trudniej tym tzw.„Quartalsalifer”,pijakom okresowym,na których
co pewien czas nachodzi konieczna potrzeba zachlania się na śmierć — tak zwanego po
rosyjsku „zapoja”. Jestem za przestawaniem gwałtownym, bezapelacyjnym, wszelkie te
stopniowe odzwyczajania się są tylko okłamywaniem siebie przez nieszczęśników nie
mających siły na bezwzględne postawienie kwestii. Łatwiej jest wykonać postanowienie
takie alkoholikowi chronicznemu. Periodyczny powinien na czas ataku skumulować na
początku walki wszystkie środki odżywcze (fosfity) i nawet lekko uspakajające (waleriana, bromural itp.) — cel opłaci te małe nadużycia. Ale nade wszystko, o ile pali, powinien jednocześnie absolutnie przestać palić. Objawy abstynencji przy wyrzeczeniu się
nikotyny znakomicie pomagają przeciw jej nierównie potężniejszemu koledze, stwarzając przy tym dodatkowy motorek dla wytwarzania woli. W ogóle wszelkie programowe
przemiany wewnętrzne i zewnętrzne u ludzi palących i pijących powinny zaczynać się
od wyrzeczenia się tych dwóch najszkodliwszych, bo najpowszedniejszych i najbardziej
nieznacznie opanowujących narkotyków. Na zupełne poddanie się kokainie czy morfinie może sobie pozwolić tylko najwyższa arystokracja wśród degeneratów. Są to poniekąd ludzie i tak, i tak zgubieni. Oczywiście walka z tymi specyfikami musi być tak samo
bezwzględna jak z tytoniem i alkoholem, ponieważ mogłyby one przy dalszej degeneracji ludzkości zdemokratyzować się i stać się przedmiotem takiego codziennego użytku, jak „papierosik” i „wódeczka”, te dwa pozorne niewiniątka, kryjące pod maskami
przyjemnych dziewczynek zgniłe mordy najbardziej zakazanych prostytutek. Ale trochę śmieszny jest dla mnie ten wszechświatowy hałas, jaki się wytwarza dookoła arystokratycznych „białych obłędów” wobec mnożących się bez końca (szczególniej u nas,
zdaje się) sklepów o zachęcających wystawach, w których zupełnie bezkarnie sprzedaje
się dwie najpotworniejsze trucizny, doprowadzające do ruiny nie tylko garstkę ginących niedorodków, ale ogół społeczeństwa i jego najcenniejsze jądro, z którego ma wykwitnąć Nowe Życie.Walka,którą tu rozpoczynam,opierając się na własnych,smutnych
doświadczeniach, z nadzieją osobistej poprawy i poprawy tych, którzy mnie wysłuchają, może być tylko wtedy skuteczna, o ile weźmie się do niej jakaś potężna organizacja
i jeśli poprze ją państwo zamiast opierać większą część swych dochodów na powolnym truciu swych obywateli. Może pod wpływem słów tych paru cennych skądinąd palaczy i pijaków przestanie palić i pić do końca życia, ale wychowanie następnych, zdrowych pokoleń będzie możliwe jedynie przy przeprowadzeniu bezwzględnej prohibicji
tytoniowo — alkoholowej. I have spoken. Jeszcze jedno: pijak przestający pić nie powinien stanowczo pozwolić sobie nawet na tzw. „kieliszeczek winka” ani na „małe piwko”
lub „porterek”. Koniec — szlus. Sam piekielnie lubię piwo tylko dla jego smaku, ale zaznaczam, że raz szklanka porteru była przyczyną upadku autora po czternastomiesięcznej zupełnej abstynencji. Tylko prawdziwy tytan woli może sobie pozwolić na smakowe
przyjemnostki na tle napojów wyskokowych. Jest to pochyłość, po której można zjechać łatwo na samo „dno nędzy”, mając już w tym kierunku pewne predyspozycje, dlatego że każdy łyk nie tylko rozsmakowuje do dalszych (nawet przy wstręcie do samego
smaku wódy, jak to jest np. u autora), ale świadomość niestety staje się coraz mniejsza:
następuje odhamowanie, specyficzny nastrój „ostatniego razu”, tak przyjemny dla schizoidów, którzy lubią żyć w zawieszeniu między zamiarem a wykonaniem, między wstrętem a pożądaniem, na samej granicy spełnienia się najistotniejszych pragnień. Co innego te „pyknisie” — ale i tym to dobrze nie zrobi. A propos: pewien krytyk mojej powieści narzekał na zbyt wielką ilość terminów psychiatrycznych, których używam.
Otóż myślałem, że zdołam go (i innych też) zainteresować rzeczami, których nie znają,
a poznać by powinni. Jest dla mnie skandalem, że dotąd wspaniałe, epokowe dzieło
Kretschmera Korperbau und Charakter nie zostało, jak i wiele innych cennych książek,
przetłumaczone na polski język. Rosjanie mają natychmiast wszystko, co jest wartościowym na świecie, w swoim własnym języku. Jest to coś, co doprowadzić może do ostatniej cholery, jeśli ktoś powinien coś wiedzieć, a jest ostatnim nieukiem, jak większość
naszej inte — i pseudointeligencji.

Otóż mały wykład teorii Kretschmera na zakończenie. (Uwaga: niektórzy zarzucają
jej, że nie obejmuje, wszystkich typów, że jest niedokładna itp. i odrzucają ją zupełnie.
Jest to pierwszy krok na drodze do klasyfikacji i gdyby zawsze wszyscy byli tak wymagający, toby ludzkość nie zrobiła ani kroku naprzód. Ale nasi inteligenci są bardzo wymagający, tylko nie od siebie. Uczcie się, a potem gadajcie, ile chcecie. Za mądre artykuły, za mądre sztuki, za mądre powieści. Wszystko dla nich za mądre, bo nie chcą się niczego nauczyć, psie — krwie. Weźcie pod uwagę ilość popularyzujących dzieł w Niemczech. Tam byle robociarz wie więcej od naszego niejednego filaru krytyki. A tym ciągłym obniżaniem poziomu do gustów przeciętnej publiczności danego okresu wychowujecie pokolenia kretynów, dla których i Dzikuska będzie za mądra. Co się dzieje z naszą literaturą i teatrem — to skandal. Ja nie przedstawiam siebie bynajmniej za ostateczny ideał mędrca, ale mogę powiedzieć, że zrobiłem nieomal wszystko, aby się na
możliwie najwyższym poziomie umysłowym utrzymać. A tego nie mogą powiedzieć
niektóre tzw. „filary”. Możliwe, że moja filozofia okaże się w pewnych punktach błędna.
Rzeczowa krytyka to wyjaśni. Ale nawet w błędnych rozwiązaniach zagadnień ludzi piszących choćby tylko z pewnym zrozumieniem istoty zasadniczych problemów filozofii mogą znaleźć się możliwości prawdziwych odkryć dla innych, którzy potrafią znaleźć
wyjście z zaznaczonych przez tamtych trudności.).

Otóż tezy Kretschmera są następujące: ludzkość dzieli się zasadniczo na dwa typy,
których psychika jest ściśle związana z budową ciała. Każdy typ ma swoje dwa nieomal
przeciwne bieguny. To na razie dla ogólnikowej klasyfikacji zupełnie wystarczy. (Druga
teza Kretschmera jest następująca: szpital wariatów uważa on za szkło powiększające, przez które patrzeć można na społeczeństwo normalnych ludzi, widząc tam wszystkie typy ludzkie rozwinięte w ich ostatecznych możliwościach, aż do zupełnej karykatury.) A więc są: astenicy, — długa, łodygowata szyja, profil trójkątny, pierś zapadnięta, duże kończyny, grube kości i wiązania, budowa szczupła. Typ psychiczny — schizoid; w ostatecznym rozwoju — schizofrenia: rozszczepienie jaźni — oddzielenie się od
życia; rozdwojenie; przeciwne pragnienia. Fanatyzm, formalizm. Typy biegunowe: przeczulenie i obojętność. Artyści, twórcy religii, ludzie nie zadowoleni, nienasyceni, metafizycy, wielka różnorodność. Krótkie spięcia. Nagłe zmiany nastrojów. Bezwzględność.
Zamknięcie w sobie. Brak silnych uczuć.

Pyknicy: krótkie szyje, głowa nisko osadzona w kierunku piersi, grubi, tędzy, cienkie
przeguby, małe kończyny, profile dobrze wyrobione. Typ psychiczny — cykloid; w ostatecznym rozwoju — cyklotemia: psychoza cyrkularna od manii do melancholii i na powrót. Biznesmani, organizatorzy, ludzie dążący do kompromisów, pogodzenia sprzeczności. Pogoda ducha. Stosunek do życia otwarty. „Dusza na razpaszku” itp. Bieguny:
maniak podniecony i melancholik. Usposobienie długofaliste — zmienność łagodna

o długich okresach. Wielkie radości i wielkie smutki. Uczuciowość. Do tego dochodzą
jeszcze typy: atletyczny i dysplastyczny i kombinacje ich z poprzednimi.
Może niezupełnie dokładnie streszczam. Raz czytałem tę książkę, ale będę czytał jeszcze. Książka ta daje zupełnie nowe ustosunkowanie się do siebie i do drugich. Powinna
być czytana absolutnie przez wszystkich. Może tylko jedynie muzycy, jako tacy, mogą
z niej nic nie skorzystać, ale w życiu i im się przydać może.

KOKAINA

Zdaje się, że chyba jednym z najgorszych świństw spomiędzy tzw. „białych obłędów”, czyli narkotyków „wyższego rzędu”, jest kokaina. Nie będę opisywał tu przyjemnych skutków tego jadu, ponieważ opis takowych znajdzie czytelnik niestety w powieści mojej pod tytułem Pożegnanie jesieni, która doczekała się z tego powodu krytyki
aż w „Wiadomościach Farmaceutycznych”, czym nie każdy, „młody” do tego, autor poszczycić się może. Niech nikt nie myśli, że lekceważę tu ten dział wiedzy — sam w dzieciństwie, kiedy zajmowałem się chemią, marzyłem o zawodzie aptekarskim i dotąd jeszcze pozostała we mnie utajona sympatia do przedstawicieli tego fachu.Ale tym niemniej
jest w tym jakaś odrobina niezupełnie „tak znowu” analitycznie zrozumiałego humoru. Otóż w artykule drukowanym w wyżej wspomnianym organie pod tytułem Rośliny
prorocze i nowy narkotyk roślinny, peyotl profesor farmakognozji Uniwersytetu
Wileńskiego, dr Muszyński, w te odezwał się słowa: „Miast opisywać własnymi słowami
działanie kokainy, pozwolę sobie zacytować wyjątki z jednej z najnowszych powieści polskich Stanisława Witkiewicza (czemu bez Ignacego? Poza tym muszę dodać, że
w innym języku, jak w polskim powieści nie pisałem.) pod tytułem Pożegnanie jesieni

— 1927. Nie jestem krytykiem literackim (chwała Bogu!) i nie mogę opiniować o war-
tości tego utworu, jeśli jednak chodzi (komu?) o moje wrażenia osobiste, to nazwałbym
ją powieścią plugawą. Nie wspomniałbym również o niej, by nie wzbudzać niezdrowej
ciekawości, gdyby nie to, że jest to jedyna znana mi powieść polska, w której odmalowane są z niezwykłą precyzją wrażenia kokainomana. Oto treść jednego z rozdziałów
tej powieści: Anastazy Bazakbal bierze udział w orgii kokainowej, poprzedzonej orgią
alkoholową, u swego przyjaciela hr. Łohojskiego i przeżywa takie wrażenia...” Tu następuje trzydziestoczterowierszowy dosłowny cytat z mojej powieści. (Nawiasy w cytacie
z prof. Muszyńskiego są moje.) Czemu prof. Muszyński nie zacytował jakiej powieści
„zagranicznej”, chociażby we własnym swym przekładzie — nie wiem. W każdym razie
decyduje się nawet obudzić „niezdrową ciekawość” w czytelniku za cenę możności zacytowania mojego opisu wizji świata początkującego kokainisty. Gwarantuje to chyba
dobroć tego opisu. Nie jestem farmakologiem i fizjologiem, ale zgadzam się z opinią
prof. Muszyńskiego — opis jest dobry. Jeśli nie krępował się żadnymi względami w odesłaniu czytelników do mojej powieści prof. Muszyński, mogę nie krępować się i ja sam,
tym bardziej że po opisie „sztucznego raju” tam zamieszczonym następuje dokładny
wykaz złych skutków przebywania w tym raju, o którym to ustępie prof. Muszyński zapomniał, a który może odstraszyć niejednego od próbowania otwarcia złudnych sezamów „białego obłędu”. Przepraszam, że babrzę się tak długo w tym problemie, ale nie
wiem, czemu fakt skrytykowania przez prof. Muszyńskiego mojej powieści (niestety
niezmiernie mało tego było) jest dla mnie przed., miotem dzikiej wprost rozkoszy.

A więc muszę jeszcze dodać, że początkowe wrażenia od kokainy są złudne i że następnie nie wypełnia ona tych obietnic, które robi. Możliwe, że jak twierdzą niektórzy,
długie używanie jej, które w 95% kończy się paskudnymi męczącymi wizjami, zupełną
ruiną, obłędem i samobójstwem, daje coś innego. Jednak nie życzę nikomu próbować
tego procederu na podstawie skutków nałogowego kokainizmu, które obserwowałem
na paru moich znajomych. Zażyć na próbę może człowiek wyjątkowo odporny na nałogi (do jakich, wbrew opinii, muszę zaliczyć siebie samego), i to człowiek, któremu
to coś dać może w innych wymiarach, artystycznych np. Ale próbowanie tego niebezpiecznego środka dla zabawy uważam za wielką lekkomyślność, a ludzi, którzy użyczają
go niepowołanym i powiedziałbym „niegodnym” tej próby, mam za szaleńców. Niestety
człowiek zakokainowany (jak każdy zresztą nałogowiec, przypomnijmy sobie te ohydne
„gwałcenia” na „jeszcze jedną wódeczkę”, to zawzięte częstowanie się „papierosikami”)
ma skłonność do podnoszenia wszystkich na poziom jego „paradis artificiel”. I to może
popełnić ktoś, który na samą myśl tę na trzeźwo wzdrygać się będzie ze wstrętu i oburzenia. A jest tak dlatego, że: 1. pewne chwile kokainowego odurzenia są rzeczywiście
bardzo przyjemne i bez żadnej chęci demonicznego szkodzenia komuś można chcieć
mu to wątpliwe dobro wyświadczyć i 2. kokaina paraliżuje wszelkie ośrodki hamujące, zmuszając często do czynów, które nazywają się nieobyczajnymi, a którego to terminu używa prof. Muszyński w znaczeniu „niezwykły”. Oczywiście nie dowodzi to, że ja
byłem zgwałcony pod kokainą przez jakiegoś hrabiego — w ogóle nie tylko przez hrabiego, ale w ogóle, powtarzam, zgwałcony nie byłem, jako że wbrew opinii do homoseksualizmu mam wstręt nieprzezwyciężony. Ale przez dziwną intuicję opisałem tę scenę
w powieści, kiedy w normalnym stanie nic w sobie homoseksualnego nie mający osobnik daje się uwieść człowiekowi o wrodzonej inwersji. Jak mi mówił potem pewien mój
znajomy, znający monografię o kokainie Meyera, są tam cytowane realne wypadki tego
rodzaju, o których nigdy nic nie słyszałem.

Niebezpieczeństwo kokainy polega nie tyle na przyjemnościach, których dostarcza, co na nieproporcjonalnie przykrzejszej reakcji, która po jej używaniu następuje.
Twierdzę, że ludzie, którzy stają się nałogowcami, nie starają się przy następnych użyciach tej ohydnej trucizny „dostąpić” znowu ekstazy, nieosiągalnej już zresztą w pierwotnej formie, tylko chcą za jaką bądź cenę usunąć gniotącą ich „glątwę”. Kokaina ma zdolność stwarzania depresji tak realnej, że żadnym sposobem nie można sobie wytłumaczyć jej pochodzenia i przez to jej unieszkodliwić. Jeszcze przy „glątwie” alkoholowej jest to w pewnym stopniu możliwe. Można odróżnić realne nieprzyjemności, które
znacznie się wtedy potęgują, od samego tła rozpaczy i pesymizmu ogólnego, który jest
wynikiem ubocznych skutków nadużycia narkotyku. Z kokainą nie udaje się to rozróżnienie: jest się w samym centrum ohydy świata i istnienia w ogóle. Nic nie jest w stanie przekonać o tym nieszczęsnego „glątwiarza”, że ostatecznie w wyjątkowych tylko
wypadkach życie jest jednym wielkim pasmem udręczeń. Najdrobniejsze przeciwności urastają do rozmiarów nieprzezwyciężonych zwałów niepowodzeń, małe przykrości stają się prawdziwymi nieszczęściami, a cień teraźniejszości tak zohydzonej i zdeformowanej pada na całą przeszłość, czyniąc z niej serię potwornych pomyłek i bezsensownych cierpień, myśl zaś o przyszłości w tym oświetleniu, raczej zaciemnieniu, staje
się torturą nie — do — wytrzymania. Stan jest wybitnie samobójczy. Odwartościowanie
rzeczy, które dotąd stanowiły jedyny cel życia, uobrzydliwienie nawet najszlachetniejszych zajęć i rozrywek, zgangrenowanie samego rdzenia istoty ludzkiej — oto zwykły kompleks wrażeń składających kokainową „glątwę”. O ile podczas trwania działania jadu, na skutek osłabienia wszelkich wrażeń ujemnych, wszystko wydaje się łatwym
do spełnienia, a każde najdrobniejsze wrażenie (od sęka w ścianie począwszy do dzieł
sztuki) przesycone jest jakąś niesamowitą doskonałością, którą w normalnym stanie
posiadają tylko wyjątkowo udane układy artystyczne czy życiowe, o tyle potem następuje (i to często przy potęgowaniu dawek trucizny podczas tego samego okresu zatrucia) nagłe przekręcenie wszystkich wartości dodatnich na ujemne, tylko w niesłychanie
wyolbrzymionej proporcji. Ten stan rzeczy narzuca się z siłą tak straszliwą; że mowy
nie ma o wytłomaczeniu go sobie jako czegoś chwilowego — jest to prawdziwy światopogląd o takiej logice struktury, wskutek zaatakowania absolutnie wszystkich sfer psychiki, wszystkich uczuć i zainteresowań, że walka z tym zdaje się być czymś nadludzkim, a wobec metafizycznej wprost konsekwencji tego gmachu ohydy logicznie bezsensownym. Albo wgryźć się w ziemię, albo kropnąć nową dawkę jadu — oto dwa jedyne możliwe wyjścia. Można ominąć je kolosalną dawką bromu czy czegoś podobnego i ocknąć się w stanie dalekim od pogody ducha i radości życia, ale w każdym razie
znośnym: stanie szarej codzienności — coś jakby nastrój w poczekalni jakiegoś urzędu
czy stacji kolejowej: czeka się przynajmniej na coś, a to już jest wiele. Kokainowa „glątwa” wyklucza nawet oczekiwanie: zasadniczym motywem stanu tego jest chęć jak najszybszego zakończenia potwornego nonsensu, jakim jest życie. Jeśli wyobrazimy sobie
teraz taki stan, spotęgowany do siły ostatecznej, przypuśćmy, po kilku miesiącach używania towarzystwa „białej wróżki”, to możemy na podstawie tych danych po jednorazowych zatruciach wyobrazić sobie w przybliżeniu, co się dzieje w duszy nałogowego kokainisty, chcącego uwolnić się od bezecnego przyzwyczajenia. Poza tym wyobrażeniem nie jestem w stanie podać żadnych danych więcej, ponieważ, jak to już wspomniałem,
dwa razy tylko pozwoliłem sobie na eksperyment „dwudniówki” i nigdy bym więcej
na to, jak i na jednorazowe zresztą użycie „śniegu” sobie nie pozwolił, mimo iż muszę
skonstatować, że w rysunkach robionych pod wpływem kokainy w małych, dziecinnych
wprost z punktu widzenia nałogowego narkomana, dawkach — i to zawsze w kombinacji z dużymi stosunkowo dawkami alkoholu — dokonałem pewnych rzeczy, których
bym w normalnym stanie nie dokonał. Jeśli się jednak weźmie pod uwagę te szalone
spustoszenia umysłowe, które wywołuje nałogowy kokainizm, rzecz jest niewarta po
prostu funta kłaków. Chyba że ktoś uzna, że pewien charakter kreski w rysunku lub że
pewna, nie dająca się inaczej dokonać deformacja twarzy ludzkiej czy harmonia barw
lub układ całości jest dla niego czymś naprawdę najważniejszym, bez czego życie jego
jest istotnie diabła warte. Ale myślę, że coraz mniej jest osobników, nawet między artystami, którzy by w ten sposób myśleli. Ja, który byłem do pewnego stopnia idealnie
w tym kierunku predysponowanym, przezwyciężyłem ten światopogląd „artystycznego
zatracenia się w życiu” i to powinno być ostrzeżeniem dla młodych ludzi, których może
skusić tego gatunku „usprawiedliwianie”„białych obłędów”.Lepiej nie wykonać pewnej
ilości pewnego gatunku zdeformowanych bohomazów niż zatracić to, co jest w dzisiejszym człowieku jeszcze najistotniejszego, to jest prawidłowo funkcjonujący intelekt. Bo
pod tym względem kokaina jest jeszcze większą złudą niż alkohol. Nie tylko nie stwarza
rzeczy nowych, ale nawet nie wywołuje nowych wartościowych połączeń elementów
w istocie znanych. Przeciwnie — pod pozorami objawień przedstawia naiwnie zachwyconemu „śmiałkowi” rzeczy dawno dokonane, a nawet pogrzebane, tylko odświeżone,
uszminkowane, wystrojone w skombinowane stare łachmany i fatałaszki, udające nowe,
specjalnie dla nich stworzone suknie. Bo nawet strojów nowych nie jest w stanie stworzyć piekielna „fee blanche”. Niszcząc wszelką kontrolę, nie dając żadnych naprawdę nowych stanów i ujęć metafizycznych, zmusza tylko omamionego, aby podziwiał jako cud
niebywały najgłupszą i najpospolitszą rzeczywistość. Nie odmawiam tu wartości jedynej naszej rzeczywistości świata,stworzeń,przedmiotów i nas samych.Ale chodzi o wybór — są przecież jakieś kryteria wartościowania w stanie normalnym. Kokaina odejmuje możność sądu, pojmowania różnic i zmniejsza zdolność wartościowania: niszczy wszelkie kryteria. Zostajemy bezbronni i naiwni jak kretyni (nie jak dzieci) i podziwiamy kilka godzin jakąś plamkę na obrusie jako najwyższą piękność świata, aby
potem być rzuconymi na pastwę najstraszliwszych zwątpień w samą esencję Istnienia
i najpiękniejszego, najwznioślejszego życia. Z daleka tylko słyszymy w bezsilnej wściekłości piekielny chichot „białej wróżki”, szydzącej z nas i wabiącej nas do jeszcze dalszych orgii w jej piekielnym towarzystwie. Nie dać się temu — choćby za cenę porządnego otrucia bromem czy innym ratowniczym świństwem w tym rodzaju, nie dać się
i zapomnieć na zawsze — a nade wszystko nie dać się skusić na ten pierwszy raz. Zbyt
drogo to można okupić.

PEYOTL

Teraz czeka mnie zadanie specjalnie trudne: nie być fałszywie zrozumianym, co przy
wyjątkowym stanowisku, które muszę zająć w stosunku do peyotlu, jest bardzo możliwe. Mogę być posądzonym o to, że odsądziwszy od czci i wiary trzy wyżej opisane jady,
chcę udowodnić, że jedynie godnym używania jest właśnie ten czwarty i że uratowałem się od trzech nałogów przy pomocy oddania się innemu. Ludzie są bardzo sceptyczni na ten temat i poniekąd mają rację. Kiedy przy pomocy peyotlu przestałem zupełnie pić na czas dłuższy (około półtora roku), a w ogóle nie wróciłem już — przed definitywnym wyrzeczeniem się alkoholu i innych trucizn, których przeważnie dla eksperymentów rysunkowych sporadycznie używałem (eukodal, harmina, czyli syntetyczna
banisteryna Mercka, lub tak zwane ya — yoo, eter i meskalina, syntetycznie otrzymany
jeden z pięciu składników peyotlu) — do dawek alkoholu, których używałem przedtem,
otóż w tym okresie spotykałem się często z następującymi powiedzeniami, w których
zawierała się wątpliwość w zaprzestanie picia i innych procederów, o których nałogowość byłem najniesłuszniej posądzany: a więc mówiono mi: „oto wyrzekłeś się picia,
aby wpaść w nałogowy peyotlizm”, albo: „ho, ho, więc to tak: z deszczu pod rynnę” itp.,
itp. Otóż przede wszystkim: nie ma prawie na świecie całym nałogowych peyotlistów. Są
podobno w Meksyku nieliczne, wyjątkowe zdegenerowane indywidua, które żują stale
tzw. „mescal — buttons”, czyli kawałki suszonego peyotlu. Są to ostatnie wyrzutki spośród ginących niestety szczepów czerwonej rasy, bardzo nieliczne i widocznie tak do
upadku predestynowane, że nawet peyotl, do którego przyzwyczajenie się jest niesłychanie trudnym, uczynić mogły swoim nałogiem.

Nie będę tu powtarzał rzeczy, które każdy znaleźć może w specjalnej literaturze
naukowej, zaczynając od dzieła dr Aleksandra Rouhier Peyotl, la plant e qui fait les
yeux emerveilles, aż do ostatnich badań prof. Kurta Beringera nad syntetyczną meskaliną Mercka pod tytułem Meskalinrausch. Opowiem tylko o moich osobistych doświadczeniach z peyotlem, który uważam za obsolutnie nieszkodliwy przy sporadycznym używaniu, a dający poza niebywałymi wizjami wzrokowymi tak głębokie wejrzenie w ukryte pokłady psychiki i tak zniechęcający do wszelkich innych narkotyków,
a przede wszystkim do alkoholu, że na tle prawie absolutnej niemożności przyzwyczajenia się doń powinien być używany we wszystkich sanatoriach, gdzie leczą wszelkiego rodzaju nałogowców. Zaznaczę tylko na dowód niemożności przyzwyczajenia się
do peyotlu, że Indianie meksykańscy używający tej rośliny, czczonej przez nich jako
Bóstwo Światła, od tysięcy lat nie zażywają jej inaczej, jak w czasie religijnych uroczystości, które razem ze zbiorem kaktusa w pustyni — wyprawa przeciąga się czasem do
paru tygodni — trwają niecałe dwa miesiące, przy czym nie można na jej czcicielach
stwierdzić jakichkolwiek skutków szkodliwych, jak to ma miejsce np. u peruwiańskich
czcicieli koki, której żucie wywołuje zupełnie regularny kokainizm i tak moralną, jak
i fizyczną degenerację.

Oczywiście, od czasu kiedy posłyszałem o peyotlu i wizjach, które wywołuje, marzeniem moim było spróbowanie cudownego drogu. Niestety uważany był w Europie
za rzadkość tak wielką, że nigdy nie miałem nadziei dostąpienia tej łaski. Opowiadanie

o wizjach uważałem oczywiście za przesadzone, jak każdy, który nie mając pojęcia
o peyotlu, słucha nawet tego, który osobiście przeżył nieporównaną chwilę oglądania na własne oczy innego nie współmiernego z naszą rzeczywistością świata, z niedowierzaniem, a nawet z posądzaniem na dnie już nie o przesadę, ale po prostu o blagę.
Dodać należy, że o „umoralniającym” działaniu „świętej” (w każdym razie dla Indian)
rośliny nie wiedziałem nic i nic poza broszurką Czciciele św. Kaktusa, o niej nie czytałem. Wszystko co nastąpiło było piekielną wprost niespodzianką.
Dostałem maksymalną dawkę peyotlu: siedem piguł wielkości grochu, zupełnie
nieoczekiwanie od p. Prospera Szmurły za co do końca życia będę miał dla niego niczym nie dającą się wyrazić wdzięczność. A trzeba dodać, że był to oryginalny peyotl
meksykański, pochodzący z niewielkiego zapasu dr Osty, prezesa Międzynarodowego
Towarzystwa dla Badań Metapsychicznych. Preparaty, które dostawałem następnie od
dr Rouhier, wydobyte z kaktusów hodowanych zdaje się na Cote d’Azur, nie dorównują
mu co do zdolności wywoływania wizji, a przewyższają znacznie co do skutków ujemnych. Z powodu pewnych zajęć nie mogłem zażyć tajemniczych pigułek tego samego
dnia i przeżyłem dwadzieścia cztery godziny w naprężeniu nerwowym, graniczącym
z gorączką, tym bardziej że p. Szmurło opowiedział mi pobieżnie o swoich wizjach nie
zachwalając ich jednak zbytnio. Ale nawet jego opowiadania uważałem za lekką „koloryzację”. Znane są przesadzone opowiadania o snach u ludzi, nie mających nic wspólnego z rzeczywistą blagą — przyparci do muru odwołują czasami wiele znaczących
szczegółów. Ale sen to dla niektórych coś nic wspólnego nie mające z rzeczywistością
życia. Inaczej twierdzi Freud, dla którego nawet zmiany czynione w snach przez opowiadającego są wyrazem istotnych stosunków panujących w warstwach podświadomych. Twierdzę, że to samo stosuje się do wizji peyotlowych, które ukazać mogą człowiekowi to co sam przed sobą starannie ukryć się stara. Opiszę wizje z maksymalną do-
kładnością, a zamiast deformować odpowiednio rzeczy zbyt osobiste, opuszczę je zupełnie.
Pierwszą dawkę dwie pigułki. zażyłem o godzinie szóstej wieczorem. Ponieważ nic
nie czytałem o objawach wywołanych działaniem peyotlu miałem zupełnie czysty
obraz całego przebiegu zjawiska, bez najmniejszej autosugestii. Około pół godziny po
pierwszej dawce, tuż przed zażyciem następnej, doznałem uczucia lekkiego podniecenia — coś jakby po dwóch kieliszkach wódki albo po małej dozie kokainy. Uważałem to
podniecenie za zdenerwowanie wskutek oczekiwania mających nadejść wizji. Okazało
się później że był to już objaw peyotlowy. Przez cały czas: męczyła mnie obawa przed
torsjami — bałem się utracić drogocenny preparat zanim zdąży wessać się w krew. Na
szczęście tak się nie stało. Mogę powiedzieć że siłą woli pokonałem nudności ze strachu przed zmarnowaniem jedynej ostatniej dawki peyotlu, na którą zupełnie przypadkowo natrafiłem. Pozasłaniałem szczelnie okna ponieważ światło zaczęło mnie
z lekka razić i przechadzałem się po pokoju odczuwając przyjemne ogłupienie i lekkość. Zmęczenie po trzech seansach portretowych zniknęło zupełnie. O godz. 6.50 zażywam trzecią dawkę i kładę się na łóżku z obawy przed torsjami. Samopoczucie dziwne. Bez rezultatu oczekuję na wizje i z nudów, nie mając istotnej potrzeby, zapalam papierosa. Ale po paru pociągnięciach rzucam go ze wstrętem. Od tej chwili aż do piątej
po południu następnego dnia nie paliłem bez żadnego wysiłku odczuwając obrzydzenie i pogardę dla papierosów. O 7.20 wstałem już z pewnym trudem i zażyłem ostatnią
siódmą pigułkę. Bezwład i zniechęcenie. Puls osłabiony i rzadki z normalnych osiemdziesięciu kilku spadł na siedemdziesiąt. Samopoczucie coraz gorsze. źrenice rozszerzone. Wypiłem filiżankę kawy i leżę. Jak tylko próbuję się podnieść czuję się dość fatalnie: zawrót głowy nudności i dziwne poczucie własnego ciała — jakby nie było zupełnie tożsame ze sobą i z lekka rozluźnione. Muszę zaznaczyć. że nigdy prawie (dwa razy
może i to bardzo słabo) nie miewałem tzw. „hipnagogów” to jest przedsennych wizji
przy zamkniętych oczach co jest zresztą zjawiskiem u bardzo wielu ludzi dość częstym,
nieomal codziennym. Czuję coś w rodzaju spotęgowania wyobraźni ale nie mogę jeszcze nazwać — tego wizjami. Są to obrazy płaskie — coś w rodzaju widzeń hipnagogicznych. Wiry jakby z cienkich drucików, jasne na ciemnym tle, czasem z lekka tęczowo
zabarwione. Z początku płaskie — potem zaczęły powoli dostawać trzeciego wymiaru,
rozkręcając się to ku mnie, to ode mnie, w przestrzeni czarnej, która z płaskiego normalnego tła, które się widzi zwykle przy zamkniętych oczach, staje się głęboka i ruchoma, nawet wtedy, gdy nie widać na niej wcale drucikowatych wirów — jest taka niewiadomym sposobem, sama w sobie mimo że się w niej nic nie zmienia. Zjawisko to
jest tak nikłe i subtelne, że trudno je zanalizować w czasie jego trwania, a następnie
trudno odtworzyć ten paradoksalny stan rzeczy w pamięci — wie się, że tak było i koniec — nic na ten temat więcej nie da się powiedzieć. Hipnagogiczne obrazy potężnieją, ale ciągle jeszcze nie uważam ich za wizje we właściwym tego słowa znaczeniu, którego naprawdę nie znam — ale wyobrażam sobie, że musi to być coś zupełnie innego,
bardziej realnego.
Godzina 8.20 — Zaczynają się pojawiać coraz wyraźniejsze obrazy, ale prawie bezbarwne, występujące zaledwie z czarnego tła. Przypomina to przekopiowane i wyblakłe
następnie odbitki fotograficzne z niedoeksponowanych klisz. Ktoś ubrany w szeroko
rondowy kapelusz z czarnego aksamitu wychyla się z włoskiego balkonu i przemawia
do tłumu na dole. Skąd wiem, że ten balkon jest włoski, nie mogę pojąć, ale wiem — to
wystarcza. W ogóle charakterystyczną rzeczą przy wizjach peyotlowych jest fakt podpowiadania jakby przez jakiś tajemny głos, wychodzący z jakichś „piwnic jaźni”, znaczenia widzianych obrazów i uzupełniania tego, czego w samym obrazie nawet śladu
nie ma. Ale to zjawisko wystąpiło u mnie tylko na początku uwyraźnienia się hipnagogów, a następnie czasami, prawie w pełni działania preparatu dr Rouhier, który działał o wiele słabiej, jak to już zaznaczyłem. Wtedy miałem dziwne wrażenie, szczególniej na początku seansu, że wiem o widzeniu rzeczy, których właściwie nie widzę, ale
tym niemniej mógłbym dokładnie je opisać, tak jakbym je widział rzeczywiście. Jest to
jedno z tych wrażeń peyotlowych, które niezmiernie trudno wyrazić słowami i jeszcze
trudniej dać do zrozumienia czytelnikowi, o co właściwie chodzi. Podobnie rzecz się
ma z psychopatycznymi stanami przy zażyciu czystej meskaliny, które opiszę później.
Peyotlowe sensacje i dziwniejsze wizje — bo są „niektóre zupełnie realistyczne — są
tak trudne do zrekonstruowania, jak niektóre sny, w których nie wiadomo, o co chodzi
i co się dzieje i których żadnymi porównaniami nawet w przybliżeniu ująć nie można,
a mimo to, szczególnie zaraz po obudzeniu się — uczuciowo jakby — ma się zupełnie
dokładne o ich treści pojęcie. Obrazy łączą się w dziwne sploty z uczuciami muskularnymi, z czuciami wewnętrznych organów i tak powstaje nie dająca się rozplątać całość,

o niesłychanie subtelnym nastroju ogólnym, która wymyka się wszelkiej analizie i rozsypuje się w gruzy, w nieokreślony chaos przy najmniejszym wysiłku w celu jej skonsolidowania. W ogóle między normalnymi hipnagogami i snem a peyotlową wizją jest
ścisły związek — ten sam materiał podświadomy jest tu i tam symbolicznie opracowany. Tylko że peyotl odznacza się wyraźnymi czterema stadiami w całym przebiegu
transu, które u wszystkich prawie są jednakowe, a następnie daje pewne specyficzne bogactwo widzenia w związku z artystyczną, dekoracyjną stroną rzeczy, która ma przeważnie cechy podobieństwa z wielkimi stylami sztuki minionych epok.W tym leży niedocieczona dotąd tajemnica, co do której pewne, dość fantastyczne zresztą przypuszczenia przedstawię później. Domysły te powstały w czasie samego transu, kiedy przygnieciony wprost nawałem i przepychem wizji, starałem się w stanie oszołomienia nie
tyle psychicznego, co wzrokowego wytłomaczyć sobie choć w przybliżeniu, czemu to
właśnie widzę, a nie co innego. Hipoteza moja konstatuje jednak raczej specyficzność
peyotlowego widzenia, a nie tłumaczy jego istoty, która wątpię, aby kiedykolwiek zbadaną być mogła. Fizjologia i toksykologia będą tu absolutnie bezsilne, aż po krańce naszego istnienia, a psychologia będzie mogła podać tylko teorię związków zjawisk, ale
nigdy nie wytłumaczy ich pochodzenia i istoty.
Samopoczucie trochę lepsze, ale gdy wstałem, zawołany do telefonu, poczułem się
dość „głupio”. Na brzegach mebli i drzwi widzę świetliste obwódki czerwone i fioletowe, ale ani mnie to cieszy, ani dziwi. W tej chwili, zbłądziwszy w podwórzu i wszedłszy przez tylne schody, wchodzi do przedpokoju nieoczekiwanie i z nieoczekiwanej
strony p. Szmurło w pelerynie. Wrażenie jest spotęgowane — doznaję lekkiego przerażenia, jakbym zobaczył widmo, ale mija to szybko — kładę się znowu i czuję się gorzej.
Puls spada z siedemdziesięciu trzech na sześćdziesiąt kilka i jest bardzo słaby, nitkowaty. Czuję się tak, jakbym miał ochotę umrzeć, i mówię to panu Szmurle, który twierdzi,
że przykre te subiektywne wrażenia są zupełnie nieniebezpieczne. Pojawiają się zjawy
zwierzęce, morskie potwory, jakiś jakby znany mi brodacz. Wszystkiego tego nie uważam jeszcze za wizje właściwe — oczekuję jakiegoś cudu i „robię wyrzuty peyotlowi”,
że daje zbyt przykre wrażenia fizyczne za zbyt małą cenę. Jeśli to mają być te osławione
wizje, to wolałbym nic nie zażywać i jeść w tej chwili dobrą kolację zamiast mieć ochotę
na torsje i puls zredukowany jak się zdaje tylko do stopnia koniecznego, aby w ogóle
żyć. Na tle tych spotęgowanych hipnagogów przesuwają się czasem smugi kolorów:
czerwony, fiolet, niebieski i cytrynowo żółty. Są one jakby w innej płaszczyźnie niż widzialne postacie — trochę bliżej i pochodzą „z innego widzialnego świata”. Czuję stanowczo szalone spotęgowanie wyobraźni, ale jeszcze nic znowu tak aż nadzwyczajnego. Kiedy otwieram oczy — bo trzeba nadmienić, że rzadko widzi się coś przy oczach
otwartych — świat jest prawie normalny. Tylko jakby jakaś lekka deformacja i to samej
przestrzeni, a nie przedmiotów i pewna „niesamowitość rzeczywistości”, słabo przypominająca stan zatrucia kokainą. Tylko o ile alkohol i kokainę zaliczyć można do jadów
realistycznych — potęgują świat nie dając nastroju niesamowitości — o tyle peyotl nazwałbym narkotykiem — metafizycznym, dającym poczucie — dziwności Istnienia,
którego w stanie normalnym doznajemy niezmiernie rzadko — w chwilach samotności w górach, późno w nocy, w okresach wielkiego umysłowego przemęczenia, czasem
na widok rzeczy bardzo pięknych lub przy słuchaniu muzyki, o ile nie jest to po prostu normalnym wrażeniem metafizyczno — artystycznym, pochodzącym od pojmowania bezpośrednio samej Czystej Formy dzieła sztuki. Ale wtedy ma to inny charakter:
nie jest przerażeniem nad dziwnością bytu, tylko raczej łagodnym usprawiedliwieniem
metafizycznej jej konieczności.

9.30 — Chęć zapomnienia o rzeczywistości. Rozmowa — przyciszona zresztą
— między p. Szmurło a moją żoną męczy mnie. Kiedy p. Szmurło pochylił się cicho
nade mną, chcąc zbadać, czy mam rozszerzone źrenice, i ujrzałem nagle jego twarz tuż
przy mojej, wydał mi się jakimś dziwnie spotworniałym i nieomal odepchnąłem go od
siebie. Wszystko co działo się dotąd, odbywało się jakby przed jakąś kurtyną. Później
dopiero dowiedziałem się o tym, zażywając peyotl kilka razy. Zjawisko to powtarzało
się zawsze, ale wtedy nic nie wiedziałem jeszcze, że kurtyna odsłoni się. Nareszcie stało się. A wszystko zaczęło się od małego złotego posążka faunowatego Belzebuba! Skąd
wiedziałem, że to Belzebub, nie wiem i nigdy się nie dowiem. Tajemny głos mówił tytuły obrazów, które gdybym w normalnym stanie widział, nigdy bym się ich znaczenia nie domyślił. Ale — zapomniałem: pierwsze poczucie tego, że to już jest wizja, przyszło a propos obrazka, który wytworzył się w sposób ciągły z drucikowatych wirów,
powtarzających się stale w przerwach między zjawami potworów. Druciki zaczęły się
konsolidować w przedmioty: powstały z nich pióropusze, które zmieniły się w drzewa.
Wśród nich również z zupełną ciągłością przetwarzania się kształtów jednych w drugie, która odtąd — trwała przez cały czas seansu, powstały stylizowane, zrobione z tęczowych już teraz wyraźnie drucików na ciemnym tle strusie. Te zmieniły się w plesiosaury i przez chwilę nieruchomy obraz trwał zasadniczo niezmiennie. Plesiosaury
poruszały szyjami nad jakąś sadzawką, a wokół chwiały się strusio — ogoniaste krzewy. Powiedziałem głośno: „Teraz mam, zdaje się, pierwszą wizję.” Zacząłem dyktować
mojej żonie treść niektórych obrazów, aby je zapamiętać wśród straszliwego wzrokowego zamięszania, które się odtąd zaczęło i trwało 11 (jedenaście!) godzin z krótkimi
przerwami, gdy otwierałem oczy, aby odpocząć, coś zjeść lub narysować. A więc wracając do Belzebuba; nagle rozdarła się zasłona, „le grand rideau du peyotl s’est dechire”
(koniecznie po francusku) i z ciemności wychyliła się ku mnie pierwsza wizja realna. To
nie były już żadne hipnagogi, żadne płaskurki i złudy: to była nowa rzeczywistość. I do
tego to poczucie, że teraz jestem zdany na łaskę i niełaskę narkotyku, że choćbym nie
wiem, co zrobił, nie powstrzymam tego prądu dziwacznych zdarzeń, który był przede
mną w przyszłości. Chyba siedzieć całą noc z otwartymi oczami. Ale i to, jak się przekonałem później; niewiele by pomogło, gdyż przy wpatrywaniu się rzeczywistość codzienna też deformuje się, i to w sposób tak przerażający, że z ulgą wraca się do „świata
zamkniętych oczu”, bo właśnie to zamknięcie daje nam pewną, ale nie całkowitą jednak
pewność co do jego nierealności. Chociaż i to zawodzi. Mają rację Indianie twierdząc,
że kto niegodny ośmieli się zażyć peyotlu, nie oczyściwszy się wprzód ze swych grzechów, strasznie może być ukarany. Sprawdziło się to na mnie. Nie powinienem był tego
robić, a właśnie na kilka dni przed peyotlowym świętem upiłem się i zażyłem przeklęte
„coco”.„Masz za swoje — teraz skacz!”Z początku niby nic.Ale co się działo potem! Nie
wszystko będę mógł opisać — nie tylko ze względu na siebie samego, ale i na czytelników. A chcę, aby ta książka mogła być czytana przez wszystkich. Nie wiem tylko, czy
zdołam „przelać” w czytającego te słowa całe piękno i całą okropność tego, co widziałem. Co innego jest fikcja w powieści, a co innego rzeczywistość. Z fikcją nie robi się
ceremonii — można „walić na całego” i zawsze jest za mało. Przynajmniej moim zdaniem — bo są ludzie, którzy skarzą się na intensywność stylu w Literaturze: wolą kaszkę
na mleku niż abisyńskie suki prażone żywcem na bringhauserach i podlewane sokiem
ya — yoo. Ale mnie się zdaje, że każdy powinien pisać jak najintensywniej, na ile go tylko stać, i to tak samo w subtelnościach, jak i w brutalnościach. Nie twierdzę bynajmniej, że „zły język” (bad language w znaczeniu angielskim: ordynarny, świński i brutalny) jest warunkiem dobrej literatury. Jedni muszą tak pisać, inni mogą tego sposobu nie
używać. Chodzi o natężenie tak w anielstwie, jak i w diabelstwie — a tego brak jest naszej literaturze. Ach, dosyć dygresji — tego też nie lubią niektórzy, a dla mnie dygresje
to czasem cały smak powieści — chodzi oczywiście o ich intelektualny poziom. A więc
Belzebub... Nigdy nie zapomnę tego piekielnego wrażenia, gdy będąc zupełnie zdrowym
na umyśle (z chwilą kiedy nie patrzyłem na rzeczywisty świat, nie było we mnie prawie śladu niesamowitości, tej „etrangete de la realite”, o której pisze Rouhier) i gdy zdawałem sobie dokładnie sprawę z tego, że mam silnie zamknięte oczy, zobaczyłem o jaki
metr ode mnie małą rzeźbę ze szczerego złota (aż czułem jej ciężar) tak wycyzelowaną, wyrobioną, wy — passez moi l’expression grotesque — pichconą (wyrażenie pewnych malarzy na „wylizanie”), że zdawała się być dziełem jakiegoś naprawdę belzebubicznego zminiaturzałego Donatella nie z tego świata albo jakiegoś zeuropeizowanego
Chińczyka, który całe życie swoje strawił na wykucie tej jednej jedynej rzeczy. Cud stał
się.„Widzę to,widzę to”— powtarzałem sobie w myśli.Ile czasu trwała ta chwila szczęścia (bo jednak te pierwsze „razy” to są zawsze najlepsze, to nie ma co gadać: potem
są rzeczy większe, potężniejsze, wszystko jest rozwinięte, wykończone, ale to już nie to

— ten smak nie da się już nigdy zreprodukować) — nie wiem. Ale potem przekonałem
się, jak złudna jest ocena trwania podczas peyotlowych wizji. Nazwałem to w „języku
peyotlowym” — „spuchnięciem czasu”. Bo trzeba jeszcze zauważyć, że peyotl, może
wskutek chęci ujęcia w słowa tego, co się ująć nie da, stwarza neologizmy pojęciowe
sobie tylko właściwe i zdania nagina w ich składni do swoich straszliwych wymiarów
niesamowitości (świetny wyraz i będę go właśnie w tym znaczeniu używał, choćby stu
profesorów powiesiło się na własnych kiszkach — język jest rzeczą żywą, gdyby zawsze uważano go za mumię i myślano, że nic w nim zmienić nie wolno, to ładnie wyglądałaby literatura, poezja, a nawet to kochane i przeklęte życie). A może ta chęć tworzenia nowych kombinacji znaczeniowych to jest owo słynne „schizofreniczne przesunięcie” — Schizophrenische Verschiebung, o którym pisze Beringer a propos meskaliny
Mercka. (Merck to jednak piekielne jest nazwisko dla tych, którzy zadawali się z białymi
jadami. A propos — ekstrakt peyotlowy jest czarno — brunatno — zielony jak asfalt
zmięszany z gęsimi ekskrementami i ma smak wstrętny: gorzki, ostry i przy tym rzygliwy.) Podobno nawet pyknicy doznają lekkiego schwiania w kierunku schizofrenicznej psychostruktury — a cóż dopiero mówić o prawdziwych „schyziach” pod wpływem
peyotlu. Ale o tym później w związku z meskaliną.
I nagle („o cudzie wyższego rzędu!”, jak by wykrzyknął poeta) — Belzebub ożył,
nie przestając być martwym złotym Belzebubem, uśmiechał się, strzygł oczami i nawet kręcił głową. Mimo to dobrze wiedziałem, że to, co widzę przed sobą, jest tylko kawałem szczerego złota. Są w wizjach peyotlowych trzy gatunki przedmiotów: martwe, martwe ożywione i stworzenia żywe. Te dzielą się na realne i fantastyczne — realne mogą być: 1. znane, proste i 2. skombinowane ze znanych elementów, w połączeniach nie odpowiadających żadnej rzeczywistości. Fantastyczne „urągają” po prostu,
jak się to pisze (ale nigdy się niestety nie mówi), wszelkim wysiłkom ich adekwatnego
opisu: pojmuje się je jedynie w chwili widzenia, a i to nie bardzo. Z chwilą gdy znikną
z peyotlowej rzeczywistości, żadna siła nie potrafi ich zrekonstruować. Spróbuję później dać mniej więcej przynajmniej poznać, do jakiej kategorii mogą one należeć. Kto
tego typu stworów nie widział, ten nigdy nie potrafi ich sobie odtworzyć. A do tego to
piekielne wprost wykończenie wykonania! Rzeczywistość peyotlowa robi wrażenie naszej oglądanej przez mikroskop, oczywiście tylko co do dokładności „odrobienia!”. Pole
widzenia jest początkowo małe — wizje zaczynają się mniej więcej w jego środku. Ale
jeśli się nie otwiera oczu przez czas dłuższy, to pole rozszerza się i czasem nawet prawie, — „obejmuje” zapeyotlowanego tak, jak normalna rzeczywistość — zachodzi bokami, a nawet daje dziwne specyficzne wrażenie: widzenia plecami. Przy tym zaznaczyć
trzeba (koniecznie), że pole widzenia peyotlowe ma jednakową ostrość na całej swojej
przestrzeni: nie ma w nim ostrego widzenia w punkcie rzucającym i coraz bardziej rozwianego w miarę zbliżania się do krańców — całe posiada ostrość najbliższego sąsiedztwa punktu rzucającego przy zwykłym patrzeniu. Następnie muszę jeszcze zaznaczyć,
że to, co tu jest opisane, stanowi może — jedną dwutysięczną całości wizji tej niezapomnianej dla mnie nocy. Prawie wszystko to, czego nie zanotowałem w ciągu samego
transu, zginęło bezpowrotnie w szalonym nawale obrazów, ciągle zmiennych i przechodzących jedne w drugie w sposób nieuchwytny i nie znaczny, przy niebywałych jednocześnie kontrastach obrazów między sobą.

Widzę wielki gmach z czerwonej cegły, zwrócony do mnie kantem. Z każdej cegły
wyrasta jakaś twarz dziwaczna, karykaturalna. Twarze te potwornieją i po chwili cały
gmach jest najeżony towarzystwem przypominającym gargule na Notre Dame w Paryżu. Potworny Negr, którego czaszka powiększa się i otwiera. Widzę mózg wewnątrz

— powstają na nim wrzody, które zjadają go z szaloną szybkością. Całe lata procesu
tego widzę w sekundach. Z wrzodów zaczynają wytryskiwać snopy iskier i po chwili
cały mózg i głowa Negra spalają się w kolorowych wytryskach płomieni, jak niektóre
przyrządy do ogni sztucznych. Zjawy stają się coraz bardziej nieprzyjemne. Ale nie odczuwam na razie żadnego strachu. Dzieje się to w obecności mojej żony i p. Szmurło,
więc mimo dziwności przeżyć czuję się dość bezpiecznie. Objawy sercowe ustępują, jako
też skłonność do torsji i osłabienie. P. Szmurło twierdzi, że w czasie transu peyotlowego
bardzo łatwym jest poddanie sugestywne obrazów nawet ludziom w ogóle niezdolnym
do podlegania sugestii.Wszystkie próby hipnozy i narzucenia mi jakichś wyobrażeń czy
czynności były zawsze w normalnym stanie bezowocne. Zgadzam się z wielkim zainteresowaniem na propozycję p. Szmurły, który mówi mi, abym się przeniósł w wyobraźni
do Hadesu. Momentalnie widzę podziemie oświetlone w głębi purpurowym blaskiem.
U sufitu skłębione czarno — zielone łby bawołów z ogromnymi rogami — głowy bawole, a rogi jak u wołów włoskich. Z tych łbów wyrastają powoli ogromne nogi żabie,
które zwisają prawie aż do ziemi. Chwilami fikają dziko, jakby wstrząsane elektrycznym
prądem, potem wciągają się znowu w łby u sufitu, jakby były zrobione z protoplazmy. P.
Szmurło proponuje mi dla odmiany dno oceanu. Wizja następuje wprost natychmiast

— u mnie, który nigdy, nawet z maksymalną dobrą wole, nie mogłem się poddać najmniejszej sugestii wyobraźniowej, co najwyżej pod wpływem nakazu najlepszych sugestionerów nie mogłem otworzyć oczu lub musiałem wymawiać jedno i to samo słowo
w odpowiedzi na wszelkie pytania. Jestem wśród zielonkawej wody. Widzę cień rekina
nad głową, a potem jego samego przepływającego tuż nade mną, z brzuchem odwróconym do mnie i ruszającą się górną szczęką. Realność i dokładność widzenia jest nieporównanie większa niż w rzeczywistości i niż w fantazji. Jeżeli to, co widzę, jest syntezą i przeróbką obrazów widzianych jeśli nie w rzeczywistości, to w kinie czy w jakichś
atlasach, to czym wytłomaczyć niesłychaną wyrazistość wizji peyotlowej, jej trójwymiarową namacalność w stosunku do zawsze bardzo lotnych, nikłych i nie dających się
wyobraźniowo nigdy, poza pewien stopień realności, spotęgować obrazów pamięciowych i ich kombinacji. Na lewo ciemne skały, pokryte czerwonymi ukwiałami i polipami. U ich stóp walczą czarne głowonogi.
Godz. 10.00 — Ociężałość i ogłupienie. Pewna „deformacja przestrzenna” przy
otwartych oczach.Walka rzeczy bezsensownych i nie dających się określić.Szereg komnat, które zmieniają się w cyrk podziemny.. Dziwne bydlęta pokazują się w lożach.
Towarzystwo mięszane — ludzko — zwierzęce jako publiczność. Loże zmieniają się
w wanny, połączone z jakimiś dziwacznymi pisuarami w stylu meksykańskim, azteckim. Chwilami poczucie dwóch warstw widzialności: obrazy w głębi przeważnie czarno

— białe, na ich tle przepływające ukośnie pasy zgniłej czerwieni i brudnego cytrynowożółtego. W wizjach przeważają potwory lądowe i morskie i straszne mordy ludzkie.
Żyrafy, których szyje i głowy zamieniają się w węże wyrastające z żyrafowatych korpusów. Baran z nosem flaminga, ze zwieszającym się różowym flaczkiem. Z tego barana
powyłaziły okularniki — w ogóle cały rozlazł się na masę węży. Foka na plaży — pejzaż
morski zupełnie realistyczny, słoneczny. Morda foki staje się „twarzą” perkoza dwuczubego (jak się w ogóle mówi o ptakach? Morda, pysk, gęba — wszystko wydaje się nieodpowiednie), wyrastają jej czarne czuby na łbie. Po czym z tej uptasionej foki w sposób
ciągły powstaje Hiszpan, jakby z obrazu Velasqueza, w kapeluszu z ogromnymi czarnymi piórami. Te wszystkie wizje są wielkości „naturalnej” albo nawet jakby trochę pomniejszone. Pierwsza wizja „brobdignagiczna”, jak nazywa widzenie o powiększonych
rozmiarach dr Rouhier, w przeciwieństwie do „liliputycznych”, w wymiarach miniaturowych.Olbrzymia,„bezimienna paszcza”.(Wyrazy lub zdania w cudzysłowach są cytowane dosłownie z protokołu seansu, który pisałem sam w przerwach od wizji. Raczej
przerywałem wizje sam, otwierając oczy, ponieważ bałem się, że w natłoku zjaw zapomnę o tych, o które specjalnie mi chodziło.) Paszcza jest tak olbrzymia, że nie mieści mi
się cała w polu widzenia. Pęka i drze się w strzępy. Przekrój ziemi, ale ustawiony prostopadle do poziomu. Widzę warstwy najrozmaitszych kolorów i niesłychanie bujną, jakby
tropikalną roślinność. Znowu walka „bez. przedmiotowych potworów” — staram się na
próżno zapamiętać ich kształty zmieniające się co chwila. Są one maszynowate, ale
żywe.Wyciory,cylindry,rodzaj karykatur maszyn i lokomotyw,zmięszanych w jedno ze
spotworniałymi owadami w rodzaju koników polnych, szarańczy i modliszek. Maszyny
porosłe włosami. Cylindry stalowe olbrzymie, kręcące się z szaloną szybkością, porosłe
w pewnych miejscach niesłychanie delikatnym, rdzawym futerkiem. Maszyny potężnieją i zamieniają się w potwornej wielkości turbiny, które tajemny głos nazywa „moto-
rem centrum świata”. Szybkość obrotu jest wprost niepojęta. Nie rozumiem, czemu
mimo tej szybkości widzę wszystko wyraźnie. Chcę, żeby „turbina świata” szła wolniej.
Pojawiają się hamulczyki zrobione z tego cudownie delikatnego ryżego futerka i olbrzymie wały stalowe pod wpływem tarcia o nie zwalniają powoli, tak że mogę dokładnie
obserwować ich dziwnie prostą, a przy tym potężną maszynerię. Są to „brobdignagi”
wymiarów nieomal astronomicznych. Nie mogę zdać sobie sprawy z odległości, z jakiej
je oglądam. Pojawia się pejzaż górski, wulkaniczny. Oglądam go jakby z aeroplanu.
Kratery zioną czerwonym, nie świecącym ogniem. Ich brzegi zaczynają się wyginać
i wykręcać i nagle widzę, że to nie są w ogóle wulkany i kratery, tylko olbrzymie ryby
sterczące głowami do góry. Są teraz zielone, a ich czerwone paszcze cmokają i mlaskają,
a wyłupiaste oczy łypią na wszystkie strony.W ogóle łypiące ze wszystkich stron oczy są
zasadniczą cechą peyotlowych wizji, a ich spojrzenia są tak szatańsko spotęgowane, że
żadne oczy żadnych ziemskich stworów nie są w stanie, nawet w najwyższym natężeniu
najdzikszych pasji czy napięcia myślowego, dorównać im co do potęgi wyrazu. Cała
skala uczuć, od najsubtelniejszych do najpotworniejszych, ale jakże dziko spotęgowana.
Uplastycznienie wyrazu od anielskich twarzy aż do mord przeokropnych doprowadzone jest do ostatecznych granic możliwości. Peyotlowe oczy zdają się pękać od niewyrażalnego żaru skondensowanych w nich, jak w jakichś piekielnych pigułkach, uczuć
i myśli. Przestają one być martwymi gałkami, poza obrotami i wykrętami, [w] których

— cały wyraz jest przecie tylko w oprawie i jej zmianach — przez odwieczną konwencję widzimy niby psychiczną rzeczywistość tajemniczej, niezgłębialnej osobowości. To
są prawdziwe „zwierciadła duszy” — zwierciadła piekielne, którymi łudzi nas demon
peyotlu, wmawiając w nas, że może i w życiu możliwym jest poznanie obcej psychiki,
stopienie się z nią w jedność w żarach jakiejś straszliwej miłości, w której naprawdę
ciało z duchem stanowi absolutną jedność, choćby za cenę unicestwienia. I dobra jest przy tym ta aż dźwięcząca sobą cisza wizji stwarzanych przez azteckiego Boga Światła

— cisza spotęgowana niewiarygodnym korowodem zdarzeń, który w jej objęciach
przepływa przed nami w nicość.A jednak nicość ta nie jest zupełna.Coś zostaje po peyotlowym transie niezniszczalnego, coś wyższego stwarza w nas ten prąd widzeń, z których wszystkie prawie mają głębie ukrytego w nich symbolizmu rzeczy najwyższych,
ostatecznych. I niech nikt nie myśli, że wychwalam tu nowy narkotyk, niby wyrzekłszy
się tamtych, podobnych mu, tylko niższych w działaniu. Są to rzeczy jakościowo różne
w duchowej skali, a nie tylko co do samej wartości obrazów wzrokowych, poza tym już,
że stanowią pewien bezpośredni sposób widzenia siebie i swoich przeznaczeń, dając po
jednorazowym użyciu drogowskazy na dalekie przestrzenie przyszłości.
A o przyzwyczajeniu się, w tym znaczeniu jak do innych jadów, nie ma nawet mowy:
peyotl nie daje fizycznej, bydlęcej euforii, którą tamte „białe wróżki” wciągają powoli do
swych zakazanych rajów, niszcząc przy tym wolę i odwartościowując rzeczywisty świat
i życie, Peyotl jest fizycznie nieprzyjemny w swym działaniu: poza krótkimi okresami
dość słabego „błogostanu” nie ma się do niego żadnego „cielesnego” pociągu. Za to psychicznie, ale nie w formie złudy i chwilowego omamienia, daje niezmiernie wiele i to
zdaje się tylko za pierwszym razem lub przy rzadkim bardzo użyciu. Znane są te pierwsze widzenia i jasnowidzenia, które przy następnych próbach już się nigdy w tej sile, co
pierwotne zjawisko, nie powtórzyły. Ja sam zażywałem peyotl kilka razy — za każdym
razem miałem wizje coraz słabsze, działanie wizyjne uświadamiające co do siebie za następnymi próbami prawie żadne, a pociągu tego prawdziwie narkotycznego nie uczułem nigdy. Zresztą zależało tu dużo co do dwóch pierwszych punktów od wartości samego preparatu. Ale począwszy od samego pierwszego razu nigdy nie chciało mi się
peyotlu tak, jak czasem alkoholu lub niestety prawie całe życie nikotyny. Może na podstawie tego, co dotąd opisałem, można by wątpić w tę całą zachwalaną przeze mnie
„moralną” wartość peyotlu. Bo ostatecznie, że ktoś widział kombinację modliszki z lokomotywą walczącą z wyciorem do lampy, jakimś dziwnym cudem uhipopotamionym,
to jeszcze nic nie mówi o jego możliwościach moralnego udoskonalenia. Postaram się
rzecz tę wyjaśnić nieco później. Na razie opiszę jeszcze dalsze wizje. Boję się tylko, że
czytelnik będzie miał ich niedługo dość, tak jak ja gdzieś koło piątej nad ranem, kiedy
błagałem niewiadome potęgi o to, aby zwiały z mego umęczonego mózgu ten bezlitosny korowód potworów i potwornych zdarzeń. P. Szmurło probuje ze mną jasnowidzenia. Zapytuje mnie, co robi w tej chwili dr Tadeusz Sokołowski. Od razu widzę go opartego o kominek, na którym stoją ozdobne chińskie wazy. Przed nim pochylona na krześle siedzi kobieta, której twarzy nie widzę. Szmurło telefonuje do Sokołowskiego — okazuje się, że stał oparty o pianino i rozmawiał z siedzącą przed nim na krześle kuzynką.
Rzeczywistość, ale w pewnej wariacji — podobnie jak rzeczywistość widziana wprost
otwartymi oczami i zdeformowana przez nakładanie się na nią wizji wewnętrznej. Po wyjściu p. Szmurły ogarnia mnie szalony apetyt — cały dzień nie jadłem nic prawie,
stosując się do przepisów co do zażywania „świętego ziela”. Wstaję i zabieram się do sałaty. Ale odczuwam przy tym takie lenistwo i ruchy moje są tak powolne, że zjedzenie
kilku pomidorów zajmuje mi przeszło pół godziny czasu. Żując powoli jak krowa, rozwalony w fotelu, zamykam oczy i widzę w tej samej prawie chwili brzeg jeziora, pokryty
tropikalną roślinnością.. Wiem, że to jest Afryka. Jako też pokazują się na brzegu
Murzynki i rozpoczyna się kąpiel Wśród splątanej gęstwy wyrasta powoli posąg bóstwa
w formie wieży śpiczastej, z obręczowym ornamentem. Posąg rusza oczami, Murzynki
pluszczą się w błękitno — brudnej wodzie. Widząc to jednocześnie zdaję sobie dokładnie sprawę, że siedzę w fotelu w moim pokoju i żuję pomidory. To poczucie „zdrowia na
umyśle” i jednoczesności niewspółmiernych światów jest jedną z największych rozkoszy peyotlowego transu. Kładę się znowu. Na tle bezimiennych potworów ukazuje się
olbrzymia oficerska lotnicza czapka, średnicy jakichś czterech metrów. Czapka zmniejsza się i pod nią zarysowuje się zupełnie realistycznie, w żółtym świetle, śmiejąca się
twarz pułkownika lotnictwa p. B., stojącego o trzy kroki ode mnie w skórzanej kurtce.
Śmieje się, wydając jakieś rozkazy. Tu jasnowidzenie „omyliło się” — p. B. robił o tej
porze niestety zupełnie co innego. Dalsze widzenia znajomych osób, które wymuszałem
na sobie autosugestią, nie odpowiadały w ogóle rzeczywistości, mimo szalonego realizmu obrazów. Jednak przeważnie widziałem je leżące w łóżkach. Ale po sprawdzeniu
okazało się, że widziane szczegóły niezgodne były z faktycznym stanem rzeczy.

Dalej będę prawie dosłownie cytował protokół wizji pisany w przerwach przeze
mnie samego. A więc: na tle dzikich bezładnych splotów „czegoś niewiadomego” wystąpiła wspaniała plaża. Po niej wzdłuż morza jedzie mały Murzynek na bicyklu — nie na
rowerze, tylko na takiej dawnej machinie o jednym ogromnym, a drugim małym kółku.
Murzynek zmienia się w śmiesznego pana z bródką. Wiezie on na kolanach mnóstwo
zabawek, które powoli zmieniają się we wspaniale wykonane azteckie rzeźby. Zaczynają
one wspinać się w górę po sznurowych drabinkach, łypiąc na mnie oczami. Wykręcają
przy tym śmieszne głowy w moją stronę. Widzę je z tyłu. Albo z tego powodu, że „przyjąłem” peyotl w stanie „niegodnym”, albo dlatego że zbyt często zmuszałem się siłą do
widzenia pewnych rzeczy, wizje często stawały się potworne z przewagą najprzeróżniejszych gadów i kombinacji erotycznych, przekraczających jako fantastyczność wszystko, co w sztuce całego świata na ten temat wykonanym było. Nie mogę ze względu na
możliwą obrazę przyzwoitości wdawać się w szczegółową analizę tych widzeń. Lubię
czasem oglądać potworności, ale tu peyotl przewyższył wszelkie moje oczekiwania. Na
całe życie dość mam tej jednej nocy. Zdaje mi się, że mam dosyć wyobraźni — jednak
gdybym tysiąc lat żył i co noc zmuszał się do wyobrażenia sobie najdzikszych rzeczy,
na jakie mnie stać, nie wymyśliłbym jednej milionowej tego, co widziałem tej nocy letniej. Zaznaczę tylko wizje, nie wdając się w szczegółowe opisy. Zwracam uwagę, że pod wpływem peyotlu ma się ochotę na neologizmy językowe. Pewien mój przyjaciel, pod
względem mowy najnormalniejszy w świecie człowiek, tak określił w transie swoje widzenia, nie mogąc dać sobie rady z ich przekraczającą wszelkie normalne kombinacje słów dziwnością: „Pajtrakały symforowe i końdzioł w trykrętnych pordeljansach.”
Takich sformułowań stworzył wiele pewnej nocy, gdy sam leżał otoczony widziadłami.
Pamiętam to jedno tylko. Cóż więc dziwnego, że ja, który w normalnym czasie miewam
takie skłonności, też czasem musiałem stworzyć jakieś słówko, aby uporać się z rozplątaniem i rozczłonkowaniem piekielnego wiru stworów, który walił się na mnie przez
całą noc z czeluści peyotlowych zaświatów.Widzę szereg kobiecych organów płciowych
nadnaturalnej wielkości, z których wysypują się flaki i żyjące robaki. Na końcu wyskakuje z nich zielony embrion wielkości san — bernarda i fika kozły z niesłychaną uciechą. Cudownej piękności morze, oświetlone jakimś hipersłońcem. Z boku „połosate”
potwory ocierające się o siebie — coś w rodzaju rekinów w kolorach: białym, czarnym
i pomarańczowym. Potem widzę ich przekroje, jakby ktoś w moich oczach porżnął olbrzymie rekinowate salcesony niewyrażalnej piękności. Mrówkojady kręcące się z zawrotną szybkością tyłem. Kolczatki — wśród nich niesłychanie milutki gryzoń w rodzaju białego stepowego skoczka, pokryty futerkiem o dwa razy rozwidlających się włosach. Mimo szybkości przemian widzę to z mikroskopijną dokładnością. Pani Z. — bardzo piękna kobieta, przedstawia mi się w szalonej deformacji, jak na moich kompozycyjnych portretach robionych pod wpływem narkotyków; ale mimo to nie traci nic ze
swej normalnej piękności. Jest to niepojęty cud. Robi przy tym filuterne oko, co na tle
ogólnego zniekształcenia twarzy stwarza niezmiernie komiczny efekt.

12.10 — Puls siedemdziesiąt dwa. „Spuchnięcie czasu” dochodzi do niemożliwych
rozmiarów. Przeżywam całe tygodnie w ciągu kilku minut. Metalowe, złociste rzeźby
indyjskie, z inkrustowanymi drogimi kamieniami cudownych kolorów ożywają i wykonują wspaniałe tańce, pełne artystycznej logiki ruchów. Są to całe kompozycje taneczne, których cienia nawet nie wymyśliłbym w normalnym stanie. Piekielne przemiany
stylizowanych mord i pysków zwierzęcych, zakończone wężowiskiem na Wielką Skalę
— całe kilometry przestrzeni rojące się od węży w cudownych kolorach: zielonych, złotych, błękitnych i czerwonych. Niektóre węże łączyły się po kilka naraz w fantastyczne
potwory. „Pramateria żabia” — kupa czegoś żabiego, z pryszczami jak u ropuch, falująca, dysząca — z niej łypały żabie oczy i chwilami wyłaniały się jak z roztopionej magmy
zastygające na chwilkę żabie kształty. Moja żona nie mogła już ze zmęczenia zapisywać wizji i postanowiła pójść spać, ale na kanapie w moim pokoju z obawy, żeby mi
się coś nie stało, ponieważ puls bywał jeszcze chwilami niewyraźny. Przy wpatrywaniu się w jej twarz nastąpiły straszliwe deformacje, przy czym reszta pola widzenia pozostawała zupełnie nie zmieniona. Zamknięte oczy powiększały się niepomiernie, powieki pękały wreszcie ukazując oczy wielkości kurzego jaja, łypiące straszliwie jak u gadzinowych potworów, widzianych przy oczach zamkniętych. Nos zadarł się, usta rozszerzyły się i z twarzy uśpionej powstała jakby okropna karnawałowa maska, żywa i robiąca przeraźliwe miny. Dzbanek stojący w drugim kącie pokoju ożył. Wypuścił białe
macki jak mątwa, ciągnące się ku mnie i wijące się w powietrzu. Z dwóch czarnych pęknięć w białej emalii powstały oczy o groźnym i wciągającym wyrazie, które wpatrzyły
się we mnie z jakimś niesamowitym uporem. Wolałem zamknąć oczy, bo rzeczywistość
przy tym widziana nie była jednak tak przekonywająco realna, jak zmieniające się prawdziwe przedmioty. Widzę łokieć z przyczepioną tarczą herbową. Pojawia się człowieczo

— jaszczurcza ręka, żywa, ale zrobiona tak, jakby chińskie „cloisonne” w kolorach: żółtym i niebieskim. Tę rękę zdobywa całe mnóstwo rakowatych, bezbarwnych potworków, odbarwiając ją przy tym całkowicie. Zielone wężo — światy na brązowym tle,
które powoli przechodzą w chińskie smoki, stylizowane, a jednak żywe...Miałem wrażenie. że upłynęły dnie, a był to kwadrans. Co użyć można w tak krótkim czasie.”
12.30 — Rysuję na małych kartkach zwykłego papieru ołówkiem, mimo wielkiego
lenistwa. Przemagam się, — aby było parę rysunków markowanych „peyotl” dla paru
przyjaciół zbierających moje bardziej „dzikie” wytwory. Rysunki bardzo skromne, ale
przedstawiające coś w rodzaju rzeczy widzianych w wizjach. Wykonanie też inne niż
zwykle i pewna nieobliczalność tego, co ma się zamiar narysować. Ręka porusza się automatycznie, czego w czasie działania żadnego ze znanych mi dotąd narkotyków nie
doświadczałem.Ale szkoda czasu na rysowanie wobec tego,co się widzi.„Jak wykonane
węże! Stylizacja i kolory. Perłowe tanki asyryjskich królów.” Często przerywani wizje,
aby zapisywać, Tyle rzeczy ginie w tym wirze. Portret Juliusza Kossaka przez Simmlera,
wiszący na przeciwległej ścianie, ożył, wystąpił z ramy i ruszał się. Wracam do tamtego świata. „Te ilości kolorowych gadów są potworne. Akrobatyka wyższa ((metafizyczna”) kameleonów. Że też one nie giną w tych koziołkach.” Widać tu niejaką naiwność, ale świat wizji jest tak przekonywający, że można wybaczyć nawet pewne zidiocenie wobec niewiarygodnych zjawisk, które się ogląda. „Główniaki na mózgu. Ruchome
masy gadów porcelanowych. Znowu widzę pułkownika B. — olbrzymia kupa płynnych
świń wylała mu się z lewego oka, które zniekształciło się przy tym w sposób potworny. Scena teatralna — na niej potwory sztuczne. Ohydny świnio ryj w zielonej konfederatce z piórkiem.” Wypiłem trochę wódki „dla otrzeźwienia”. Zupełna pogarda dla papierosów. Wódka była bez smaku, jak woda.
12.55 — Spróbuję nie pisać, tylko bardziej wżyć się w tamten świat. Gaszę lampę na
próbę. Nie mogę wytrzymać, żeby nie zapisać: „przekroje gadzinowych maszyn (oczywiście to zaledwie cząstka). Wysiostrzanie się podwójnych rekinów na bęcwałowiskach
wodnych.”
1.19 — Druga seria rysunków. Ryczę ze śmiechu. Rysunki były dość humorystyczne, a podpisy pod nimi jeszcze bardziej. Niestety rzeczy nie do zacytowania. „Łażę po pokoju i jem słodycze. Rysunek karykaturalny przedstawiający moich krewnych.”
Sprawdzić, co robili. Zamykam oczy na sekundę. Widzę zwierza za rozbitymi pokrywami. Jakieś hiperbydlę włochate, miotające się wśród skorup niedobitego jaja wielkości
kilku metrów. Przemiany zwierząt w ludzi w sposób ciągły, ala fourchette.

1.28 — „Gaszę lampę i postanawiam nie zapisywać. Nie mogę. Upłynęły wieki, a na
zegarze jest 1.37. [...] Hipergenitalia w kolorach rakowych, potem sceny erotyczne nie
— do — opisania, a następnie obraz przedstawiający symbolicznie rozkosz w postaci
walczących ze sobą potworków w kolorach rakowatych i błękitnych. Czasem kobaltowe
oczka migały na jakichś pręcikach. Skończyło się na gadach.
1.40 — Puls sześćdziesiąt osiem. Mam dziwne wrażenie, że zapisuje nie moja ręka,
tylko jakiś obcy przedmiot, którym nie wiadomo jak poruszam na odległość. Zamykam
oczy przy zapalonej lampie. Pramateria z wężami. Zaczęło się od sceny z Makbetem
z boku i od spodu, w szalonym spotęgowaniu. Olbrzymia siostra miłosierdzia w przecięciu ze straszliwymi bebechami, widziana z dołu. Trochę chce się palić, ale wstrzymuje
mnie od tego tajemny głos wewnętrzny. Wpatruję się w portret mojej żony z lat dziecinnych, roboty Wojciecha Kossaka, wiszący nad łóżkiem. Portret uśmiecha się, rusza
oczami, ale nie chce spojrzeć na mnie. Mam dosyć gadów! Foki w morzu gęstym jak
maź. Całe serie płaskorzeźb brązowo — zielonych, przedstawiających sceny peyotlowe
— wysoce artystyczne wykonanie. Klasztor w świetle księżycowym, podminowany wężami, widziany od morza, nad którym się unoszę. Potworny żywy organ kobiecy inkrustowany w skały. W to wali fioletowy piorun i cały klasztor rozpada się w gruzy.
1.52 — Zdaje się, że wizje słabną. Umyłem się jak zwykle, bez większych trudności i kładę się do łóżka. Napad wesołości. Prześladuje mnie pieśń (nie znana zresztą):
„kagda ja pierestanu kuszat’ pamidory!”
2.05 — Upłynęły wieki. Całe góry, światy i tabuny wizji. Za dużo gadów. Ostatnia:
jaskinia zrobiona ze świń. Jestem w olbrzymiej ruchomej świni, zrobionej z świniowatych tafelek. Narkotyki stwarzają style w sztuce i architekturze. Chińczycy musieli znać
peyotl. Wszystkie smoki i całe Indie stąd. Wtajemniczeni = artyści. Eine allgemeine
Peytltheorie — panpeyotlizm.”
Muzyka i gramofon z dołu psują powagę wizji. Czy zapalić. Chwilami były czerwone
i niebieskie tańczące papierowe figurki.

2.15 — Wizja Augusta Zamoyskiego zwężonego (w tym znaczeniu, że zamienia się
ona powoli w kupę węży żółtych w czarne paski). Potem widzę go realistycznie, śpiącego na prawym brzucho — boku pod czerwoną kołdrą. Ból głowy. Wizje szklanne,
a przy tym zbrodnicze. Hiperbatiary. Zbrodniarze szklanni w maskach japońskich skradają się do willi pp. S. pod miastem i kuszą, aby iść z nimi. Oczywiście odrzucam propozycje z oburzeniem. Początek fantastycznego teatru rozwiewa się. Widzę Alcora — podwójną gwiazdę z. Wielkiej Niedźwiedzicy, którą widziałem przez lunetę. Powiększenie
jest olbrzymie. Wiem, że gwiazdy składające Alcora mają obrót stosześćdziesięcioletni.
TU kręcą się bardzo szybko.

2.30 — Widzę mózg wariata, ale niepodobny do mózgu, tylko raczej do ogromnej
wątroby. Powstają na nim wrzody bulgocące. Z każdego wyłazi co chwila coś w rodzaju
czarnej jagody i patrzy — jest to właściwie oczko. Mózg ten znajduje się w szponach
zielonego pterodaktyla (skrzydlaty jaszczur — praprzodek ptaków), który ma głowę
wbitą po szyję w mięso. On to szponami wyciska pękające wrzody.
2.35 — Olbrzymia świątynia z czerwonego kamienia. Kolumny po jakie dwa tysiące
metrów na tle szarego nieba. W dole czarny pyłek na stopniach czerwonych schodów
— to jest cała ludzkość. Góry dokoła zmieniły się w potworne żywe bebechy z różowego, przezroczystego kamienia. Mają po kilkaset metrów długości. Z nich wytryska mi
prosto w twarz fioletowa ciecz. Dotykowych halucynacji nie ma żadnych.
2.45 — Jem grahama z masłem z dzikim, zwierzęcym apetytem. Wyglądam za firankę. Już jest prawie jasno. Kamienica naprzeciwko robi na mnie bardzo przykre wrażenie.
Zdawało się, że rzeczywistości nie ma. Ograniczała się przynajmniej do zamkniętego
pokoju. Trzeba będzie wrócić do realnego świata, którego wielkość działa przygnębiająco. Widzę pp. S. śpiących. Ponownie wizje miniaturowych twarzyczek. Myślę, że Janusz
Kotarbiński z jego charakterem kompozycji więcej by użył tego świata niż np. Rafał
Malczewski lub ja. Ale w ogóle mam w tej chwili szaloną, spotęgowaną pogardę dla realistycznego malarstwa, prawie wstręt fizyczny, jak również do całej tak zwanej nowej
sztuki. Tylko wielkie style starożytne są dla mnie sympatyczne w tej chwili lub co najwyżej prymitywi — reszta sztuki wydaje mi się niegodną egzystencji tandetą.
2.53 — „Straszliwe bebechy, z których wylewają się całe wodospady kolorowych cieczy.
2.58 — Pochód ze słoniami i perłowym (to znaczy zrobionym z pereł) wielbłądem
w masce czarnej. Wspaniały w proporcjach. Szalony realizm. Podglądanie i obejmowanie fantastycznych bebechów przez oczy na długich szypułkach.” Ciekawym faktem jest
pojawienie się w wizjach rzeźb i architektur — dzieł sztuki bezwzględnie mi obcych
z powodu braku poczucia u mnie trzeciego wymiaru. Mimo że w normalnej świadomości nie potrafiłbym zrobić najmniejszego szkicu rzeźbiarskiego czy architektonicznego (probowałem raz rzeźbić i raz zrobić projekt na pomnik — były to rzeczy humorystyczne. Lepiej udawały mi się szkice do architektury, ale również odznaczały się brakiem inwencji i absolutną niekonstrukcyjnością), w wizjach widzę wspaniale skomponowane budowle, i to nie tylko w stylach dawnych, ale jakby jakąś architekturę przyszłości — kombinację dzisiejszego, potwornego dla mnie stylu pudełkowego z elementami dawnej sztuki. 3.00 — „Człowieczek W rodzaju Micińskiego pędzący na księżyc i jego przygody. Opadł na spadochronie ze sflaczałą głową. Huśtawka elfów. (Numer komiczny.)
Zrogowaciałe genitalia królowej Saby w muzeum astralnym. (Gdzieś szalenie wysoko
to oglądałem. Proporcje olbrzymie.)”
3.05 — Powiedziałem:„dosyć wizji”i zgasiłem lampę.Nic z tego.Nastąpiły wizje trupio — erotyczne. (Numer macabre.) Czaszka, która stała się płynna i spłynęła po wypuczonym brzuchu. Było to tak ohydne, że czym prędzej zapaliłem lampę. Erotyczny
deszcz spódniczkówatych kwiatów. Uśmiechnięty brodacz w stylu Valois w olbrzymich
pyskach wolich zamknięty.
3.10 — Hades mego pomysłu. (Pomyślałem sobie: tamten Hades narzucił mi Szmurło
— teraz ja zobaczę swój własny.) Była to jaskinia szaro — żółta, z wylotem na również
tego koloru pustynię. W jaskini było widno. Piekielna nuda tego obrazu przeraża mnie
dotąd. Na prawo stłoczona grupa nieśmiałych żółtych kościotrupów, na lewo u sufitu
łopotały jak nietoperze, duszki skrzydlate, również żółto — szare, półzwierzęce, jak
Caprichos Goyi. Zapisałem uwagę „panpeyotlową”: „Goya musiał znać peyotl.”
3.30 — Męczące wizje. Walka centaurów przemieniła się w walkę fantastycznych
genitalii. Konieczność wyrzeczenia się narkotyków, nawet w formie eksperymentów
lub dla celów rysunkowych. Pewnego rodzaju „nawrócenie się” życiowe. Bezwzględnie
wyższy poziom duchowy tego stanu w stosunku do całej przeszłości. Mimo potworności wizji, które ukazują mi spotworniałe własne błędy, czuję się w wyższym wymiarze ducha i mam wrażenie, że to będzie trwałe. Olbrzymia czaszka, po której biegają czerwone „kraby zbrodni”. Żłobią coś w ranach tej czaszki. Po czym odpełzły bokiem, po krabiemu w ciemność, jakby uciekały przed czymś. Skuropatwienie jastrzębia.
Cudownie mądre, jastrzębio — ludzkie oczy zgłupiały, powieliły się i w ptasich głowach
uleciały za okrągły horyzont.
3.45 — Faraon podobny do mnie. Pochody i totemiczne obrzędy — trochę jastrzębio
— gadzie. Niosą na olbrzymiej tarczy hiper — jastrzębio — gada. Potem ulecenie tego
w postaci zwierzęcych duchów. Gady w płciowym splątaniu. Perwersje szalone legwanów — zupełnie realistycznie przedstawione.
3.50 — Numer realistyczny.Węże w pustynnych źródłach.Znowu wizja tego samego
mózgu wątrobowego wariata w pewnym wariancie. Potwór gadzi pterodaktylowaty
chlipiący ten mózg z głową zanurzoną wyjął głowę i popatrzył na mnie drwiąco. Miał
grzbień jak dinosaurus i żółto świecące fosforyczne oczy. Uśmiechnął się ironicznie zakrwawionym pyskiem. Otchłań płciowa z hipopotamem włochatym „na blond”. W tym
okropne oczy. Czaszka pokrywa się sadzą — w tej sadzy zawstydzone topazowe oczko.
To jest nikotyna. Pół czaszki oddziela się. Z oczodołu wypełza wąż w tęczowych kolorach i patrzy na mnie czarnymi oczkami. Jest pokryty piórkami kolibrzymi. To jest alkohol. Znowu pół czaszki oddziela się i pokrywa się białym puchem niezmiernie delikatnym.W puchu tym tkwią oczy kobiece błękitne — cudownie piękne i mądre.U dołu
wyrasta mała rączka z białego zamszu z czarnymi kocimi pazurkami. Rączka ta ściąga
i popuszcza białe lejce, które zachodzą mi na kark, ale bez wrażeń dotykowych. To jest
kokaina.

3.58 — Najeżone pojęcia czyste w postaci kolców. Z tych pojęć zamiast prawdy
(która stała obok sztucznie tyłem odwrócona, w postaci brązowego posążku kobiecego
z wypiętym zadem) wyszło dziwne zwierzę, które zmieniło się w dziką świnię.
4.05 — Narodziny brylantowego szczygła. Tęczowy taks rozprysnął się w fajerwerk
czarno — różowych motyli na zgiętych różowych patyczkach. Znowu pochody egipskie
i asyryjskie. Niewolnica kryjąca się za kolumną. Z tego potem wyrodziła się cała historia pałacowej intrygi w obrazach, zatopiona następnie w ohydnych, zatłuszczonych bebechach.
4.10 — Zobaczyłem obrazowo wszystkie moje wady i błędy.
4.15 — Przemiana kościotrupa w ciało eteryczne (brylantowe!). Pochody zmięszane
— np. rococo z dzisiejszą epoką. Melanż stylów piekielny na fantastycznych wyścigach. Trybuny widziane z dołu. „Zakroczymskie międzykrocza.” Potrzeba wyrzeczenia
się — tylko za tę cenę można pokonać to wszystko. Indianie mają rację, że peyotl karze
winnych. Trzecia seria rysunków. Chwilami chce się palić, ale wstrzymanie się nie sprawia mi żadnego wysiłku.
4.10 — Lekki ból głowy z tyłu — jakby wewnątrz było bełtające się metalowe jajo.
Uczucie, którego właściwie dotąd nie znałem. Raz tylko bolała mnie głowa w życiu podczas tyfusu. Portret żony mimo wpatrywania nie ożywia się. Straciłem władzę zmieniania przedmiotów. Zmęczenie wizjami. Chęć snu bez wizji. Puls siedemdziesiąt dwa.
Rzeczywistość przy otwieraniu oczu coraz bardziej robi się normalna, a nie niesamowita jak z początku. Wyginania przestrzeni — Einstein w praktyce — zanikają powoli.
4.43 — Grube baby wiszące na linach na Hali Gąsienicowej. Niezrozumiały symbolizm nawet w peyotlu.
4.55 — Chcę zobaczyć marszałka Piłsudskiego. Widzę go siedzącego przy stole pokrytym zielonym suknem. Obok stoi pułkownik P. żywy. Marszałek jest takim, jak na
fotografii — nie widziałem go od 1913 r. i nie mogę ożywić jego wizji. Ma szary mundur i czerwoną wstęgę przez pierś. Lewe oko wychodzi delikatnie z orbity i widzę je
w znacznym powiększeniu. Z tego oka wylatuje fioletowy meteor i przeszywa mi głowę
bez bólu. Znajduję się na szalonej wysokości nad Polską i widzę ziemię jak mapę. Ale
nie widząc morza, nie mogę zorientować tego obrazu co do południa i północy. Meteor
pędzi pode mną. Uderza w jakieś miejsce poprzerzynane różnokolorowymi polami.
Następuje wybuch, jak po werżnięciu się w ziemię granatu. Z dymiącego leja wysypuje
się masa robaków żelaznych, — żółtych w czarne prążki i zalewa powoli cały pejzaż
pode mną. Namyślam się, czy miejsce wybuchu — jest na Ukrainie czy na Pomorzu. Nie mogę bez znajomości kierunków rozstrzygnąć tego problemu, ale mam wrażenie, że to
Ukraina. Mimo że od wojny cierpię na zawrót głowy, uniemożliwiający mi chodzenie
po szczytach, i mimo, że jestem na jakieś dwadzieścia kilometrów nad ziemią, nie odczuwam nic podobnego.

5.00 — Tajemnicza historia „damy z kresów” w obrazach. Żandarm, pop i staruszek
w „szlacheckim mundurze” (którego nigdy na oczy nie widziałem). Feldmarszałkowie
angielscy jeden w stosowanym kapeluszu, drugi w mundurze kirasjera, ciągną wśród
deszczu wóz z posągiem indyjskim. Ma to być kara. Gady. Wszystkie gady zrodzone są
we mnie przez używanie alkoholu — tak mało tego było, a tyle gadów!
5.04 — Narodziny potwora. Cudownie piękna blondynka z niebieskimi oczami
— zawsze ten sam kobaltowy kolor — zawinięta w futro. Nogi jej rozchylają się — ciało
tłuścieje, lśni i pęka — rodzi strasznego gada o głowie okrągłej, z twarzą foki i kota,
zmięszanych z pewnym znajomym generałem: oczy wyłupiaste tego samego koloru co
jej oczy, wąsy żółte, szczeciniaste. Potwór pełznie ku mnie. Jest wesoły, ale tak straszny,
że gdy dotyka prawie wąsami mojej — twarzy, otwieram oczy z krzykiem i (o...zgrozo
i o cudzie! — jak by wykrzyknął poeta) mimo to widzę z szalonym przerażeniem tę
samą scenę na tle szafy.
5.08 — Ponura flota z olbrzymimi twarzami pod sterami. Mam dosyć wizji.
5.11 — Gnijąca noga. But się rozpada. Wyłażą robaki różowe, nieprzyzwoite i rosną
dalej, jak trawa do góry.
5.18 — Niesłychanej sympatyczności i ładności panienka zmieniła się powoli w człapiącą, bańkowatą ohydę.
5.20 — Jestem chyba wcieleniem tatrzańskiego króla wężów. Dolina Małej Łąki
w Tatrach w zimie. Jestem na nartach. Kiedy dostaję się na Przysłop Miętusi, z przerażeniem spostrzegam, że stoję na grzbiecie olbrzymiego szarego węża, grubości jakie sto
do stu pięćdziesięciu metrów, który ciągnie się gdzieś aż spod Giewontu i spada ogonem w Dolinę Kościeliską.
5.25 — Jakiś przodek mojej żony, heretyk, widziany z profilu — wciągnięty w kłębowisko wężów. Tarcza herbowa wrosła w węża i rozlała się. Obok inna tarcza z lwem
rozkraczonym. (Numer snobistyczny.) W pokoju mimo firanek coraz jaśniej od dziennego światła.
5.47 — Znowu całe masy wizji. Luksusowy gad w rodzaju dinosaura. Mówię sobie:
gad „pour les princes”. Żółto — zielony z karminem. Śmieje się do mnie. Słoneczny rycerz pod szkłem, po wizji geograficznej z podwójnym wschodzącym słońcem. Na bardzo zgrabnej nodze pusty pęcherz wypina się aż w nieskończoność. Karykaturalne typy
męskie w kostiumach. Sprawa honorowa francuskich oficerów w czerwonych kepi
z młodym, piekielnie przystojnym Rosjaninem z bródką. Taką chytrą rzecz, jak malarstwo i rzeźbę mógł zrodzić tylko peyotl. Muzyka mogła narodzić się sama, ale takie rzeczy, jak dawne style w rzeźbie i architekturze nie mogły powstać bez wizji. Studnię z potworami biało — czerwonymi w pustyni zasypał zmięszany oddział Beduinów i Francuzów na perszeronach. Owrzodziałe cyca generała Porzeczko. Nie znam takiego, a jednak widziałem go nagiego do pasa. Sympatyczny zresztą brzuchacz. Hydrocychnytina

— cuchnęcina moralna.
6.17 — Bez skutku zażywam walerianę. Sen nie przychodzi, bo mimo zmęczenia
przeszkadzają ciągle coraz to nowe wizje. Niedopępie ziemskie na stożku, obszczekane
przez latające, psie smoki. Ohydny gad, koloru bleu acier w czerwone cętki, na dnie
płytkiej sadzaweczki — płaski jak raja,bez głowy.Wyrosły z niego bardzo nieprzyjemne
węże. Tego gada i mózg wariata widziałem dwa razy — jedyne wizje, które się powtórzyły. Wieże znikające i olbrzymi żałobnik (motyl) oświetlony Słońcem Prawdy.
6.30 — Wypiłem resztę waleriany. Mam stanowczo dosyć wizji. Cała brzydota naturalizmu (nie samej natury) wobec tego bogactwa form jasna jak słońce. Nie dziwię się,
że dawni ludzie zamiast naśladować naturę stworzyli pod wpływem wizji tak potężne
style.
6.38 — Jestem w Zakopanem na werandzie willi „Zośka”.Pada ulewny deszcz.Widzę
liście drżące od spadających kropel i błoto na ulicy tak dokładnie, jakbym tam był.
Peyotl nie pozwala mi jednak zaglądać przez okno. (Skonstatowałem później, że tego
dnia rano rzeczywiście była ulewa.) Jestem w pokoju śpiącej p. X, ale nie mogę jej obudzić.
7.15 — Franciszek I zamienia się we Władysława Orkana. Znowu cudownie nieprzyzwoita, ale inna kobieta (nie ta blondyna poprzednia) rodzi potworka ptasiego, który
wyłaniając się w niej pije wodę z kałuży, podnosząc głowę do góry. Ohydny akt płciowy
z mnóstwem gadów. Strach przed światłem. Stan trochę nienormalny co do wrażeń
przestrzennych, ale zresztą takie zmęczenie mogłoby być i po normalnie nie przespanej
nocy w wagonie, bez żadnych ekstrawagancji.
8.15 — Zamierające wizje z tęczowych drucików, jak na początku seansu. Śniadanie,
mycie się. O dziesiątej kładę się spać i mam jeszcze resztki wizji. Spałem do dwunastej.
Stan normalny, tylko lekkie ogłupienie i dezorientacja w przestrzeni. Do wieczora źrenice miałem rozszerzone. Puls normalny. O piątej po południu zapaliłem bez wielkiej
przyjemności pierwszego papierosa.
Na następnych seansach z preparatem dr Rouhier miałem zjawiska podobne, tylko

o wiele słabsze. Również wizje meskalinowe nie dorównywały działaniu oryginalnego
meksykańskiego peyotlu. Kaktus zawiera pięć alkaloidów (między nimi meskalinę),
których proporcja najkorzystniejsza dla działania wizyjnego zależy od wieku rośliny
i klimatu, w którym dojrzewa. Oprócz meskaliny dwa z alkaloidów peyotlu mają działania centralne. To zdaje się być przyczyną, że doświadczenia z samą meskaliną, przynajmniej robione na mnie, który znam działanie preparatu oryginalnego, dały rezultaty o wiele poniżej mego pierwszego spotkania się z peyotlem. Poza tym niektórzy twierdzą, że żaden syntetyczny preparat nie jest w stanie zastąpić naturalnego, chociażby
w chemicznej strukturze nie można zauważyć między nimi żadnych różnic. Wiadomo,
co się dziś wyrabia z pierwiastkami, cóż więc mówić o skomplikowanych połączeniach.
Jeśli chodzi nie o same wizje, tylko o zmiany w psychice w ogóle, to meskalina okazała
się o wiele potężniejszą niż ekstrakt peyotlowy w obu wyżej wspomnianych gatunkach.
Niestety ci, którzy próbowali meskaliny razem ze mną, nie znali preparatu meksykańskiego i brak jest materiału dla porównania obu działań na większej ilości wypadków.
W każdym razie po tamtej niezapomnianej dla mnie nocy powiedziałem sobie: „Teraz
mogę umrzeć spokojnie, bo widziałem tamten świat.” Nigdy bym tego nie powiedział
o meskalinie. A więc co do mnie działanie jej było następujące: zamiast zwolnionego
tętna — przyśpieszone aż do stu trzydziestu, ogólny stan fizyczny fatalny: zawrót głowy,
osłabienie w nogach; psychiczny: nieprzytomność chwilami dość znaczna, zanik poczucia rzeczywistości, euforia i podniecenie na przemian z niepokojem, depresją i nieokreślonym strachem. Schizofreniczne rozszczepienie graniczące chwilami z lekkim bzikiem. Nieswojość swojej osoby, obcość ciała, poczucie, że wszystko jest nie to. Za to rysowanie automatyczne dość precyzyjne — charakter rysunków bezwzględnie inny niż
przy alkoholu i innych narkotykach, zbliżony do marki peyotlowej. Deformacje rzeczywistości przy wpatrywaniu się w ciemnym pokoju bardzo znaczne.
Ale co do samych wizji, to nie przekraczały one u mnie drugiego stadium: szkice do
wizji prawdziwych zrobione przeważnie z kolorowych drucików i ledwo zarysowujące
się, precyzyjne wprawdzie w wykonaniu, ale słabo kolorowe pyski, bydlęta dziwne (lew
zrobiony z pereł, który wypiął się na mnie jak mandryl), architektury, miasta, maszyny
itp., ale wszystko nie przechodzące w wymiar zupełnej realności, jak przy peyotlu prawdziwym. Ale inni, którzy probowali meskaliny, „chwalą ją sobie bardzo”. Nie znają nieszczęśni tamtego... Dr B., specjalnie wrażliwy na najmniejsze dawki peyotlu nr 2, ma-
jący codziennie prawie hipnagogi bez żadnych narkotyków, już po 0,3 meskaliny (maksymalna dawka 0,5 w dwóch porcjach co godzinę) doznał wrażeń zupełnie niezwykłych
i nie notowanych w książce Beringera. Poza tym, że miał pierwszorzędne wizje, z których niektóre namalował olejno, i poza rozdwojeniem osobowości, podobnym do opisanego w książce Rouhiera — widział swoją drugą osobę jako świecący kryształ w odległości paru kilometrów — przerobiono z nim eksperyment następujący: zawiązano
mu starannie oczy, po czym wykonywano przed nim w odległości paru kroków pewne
ruchy. Dr B. powtarzał dokładnie wszystkie ruchy, tylko na: odwrót. Kładziono mu na
czoło monetę: zawsze poznawał, którą stroną leży. Kiedy mu położono złoty zegarek,
zobaczył orła. Sam właściciel zegarka nie wiedział, że na kopercie wewnętrznej jest wyryty orzełek. Inni doznawali wrażeń rozdwojenia, obcości własnego ciała, dochodzącej prawie do tego stopnia, który osiągnąłem ja po peyotlu nr 1 w stosunku do własnej ręki,
Zaznaczyć trzeba, że czysta meskalina nie wywołuje objawów przyzwyczajenia, podobnie jak sam peyotl.

Jeśli chodzi o działanie moralne, to uważam, że peyotl, a może i czysta meskalina
powinny być stosowane u nałogowych narkomanów w okresach odzwyczajania się
od trucizn. W czasie działania oba specyfiki wywołują ostry wstręt do alkoholu i tytoniu — tak fizyczny, jak i moralny. Wstręt ten trwa dłuższy czas po przeminięciu transu
i może być zużytkowany nawet przy jednorazowym użyciu jako podstawa do zaprzestania całkowitego. Trzeba odróżnić narkomana nie mogącego przestać się narkotyzować od nie chcącego tego uczynić. Pierwszy stan jest oczywiście wynikiem drugiego.
Do wyjścia z tego ostatniego może znakomicie pomóc peyotl — może zaszczepić niechęć do danego narkotyku, o co w pierwszych stadiach jest tak trudno. Chęć leczenia
się (tylko niestety nie u alkoholików — u tych chęć ta jest wyjątkiem) występuje zwykle
wtedy, gdy na „domowe środki” jest za późno, a w większości wypadków sanatoryjne leczenie jest niemożliwe. Oczywiście do wszystkiego można się przyzwyczaić, nawet do
aspiryny i oleju rycynowego. Jeśli się ktoś gwałtem uprze, to może stać się nałogowym
peyotlistą czy meskalinistą — ale będzie to chyba osobnik zupełnie zboczony i tak i tak
skazany na taką czy inną zagładę. Nie propaguję tu bynajmniej peyotlu jako nowego
środka dla „ucieczki od rzeczywistości”, tylko wskazuję na nieocenione jego zasługi, jeśli
chodzi o zaczęcie tzw.„nowego życia”.W czasie gdy sprobowałem po raz pierwszy tego
cudotwórczego lekarstwa, byłem w okresie picia z lekka niebezpiecznym. Po wielkich
dawkach alkoholu często miałem ochotę na „biały proszek”, chcąc przerwać alkoholiczną nudę. Oczywiście nie chlałem od rana ani codziennie, ale zbyt już często potrzebowałem lekkiego wstrząsu, aby co tydzień czy co pięć, sześć dni zaczynać „nowe życie”
na nowo. Na jednej z tzw. „orgii” spotkałem Ossowieckiego, który później dał mi znać,
że coś ważnego ma mi do powiedzenia. Niestety musiałem wyjechać nie zobaczywszy
się z nim.W jakiś czas potem,kiedy nie piłem już dziewiąty miesiąc,spotkałem go w towarzystwie i spytałem, co chciał mi wtedy zakomunikować. Spojrzał na mnie badawczo
i odpowiedział: „Teraz to już jest niepotrzebne.” Na moje nalegania przyznał mi się, że
chciał ostrzec mnie przed grożącym mi według niego obłędem. „Miał pan jeszcze dwa
do trzech tygodni takiego życia, a potem koniec” — odpowiedział. Otóż wtedy sam no-
siłem się z myślą zaprzestania eksperymentów na czas dłuższy, ponieważ częstość ich
(drugi raz w życiu) zaczęła przekraczać granice dozwolone nawet dla tak trudno nałogującego się osobnika jak ja. I byłbym to bez wątpienia zrobił sam, bez żadnych sztucznych środków, jak to robiłem kilka razy nawet w mniej groźnych „obstojatielstwach”.
Ale bezwzględnie pomógł mi peyotl, gdy raptownie przestałem pić i nie wziąłem do
ust nic (prócz czasami troszkę(u) piwa) przez przeciąg czternastu miesięcy, i to bez najmniejszego trudu. Oczywiście trzeba na to woli. Na samym peyotlu nikt bez wysiłku daleko nie zajedzie. Ale czasem trzeba tylko umieć zdeklanszować (mgdyknąć, pryksnąć, pierwszoprztyknąć, krwampknąć, plupsnąć) pierwszy odruch zdrowej woli, aby
cały gmach dalszy sam się niejako na nim zbudował. A peyotl, poza wstrętem do narkotyków, daje jeszcze głębsze wejrzenie w siebie, co dla osób nie mających specjalnego
obowiązku oszczędzania swego mózgu dla rzeczy lepszych jak wóda i koko szczególnie może być wartościowym. Ktoś mi powiedział: „No po cóż mam to właśnie zażywać?
Kolory widzę i tak, co chcę, mogę sobie wyobrazić, nic wiedzieć o sobie nie chcę więcej,
niż wiem w stanie normalnym, nie palę, piję dwa razy na rok, i to mało, niczego innego
nie używam.” Oczywiście miał rację. Muszę tylko bronić wizji jako takich. Nikt nie jest
w stanie tego zrozumieć, kto tego nie przeżył. Ale że doskonale można tyć (szczególniej
będąc pyknikiem) bez takich przeżyć, to jest najświętsza prawda i nikogo na tym miejscu na peyotl nie namawiam. Możliwe, że w moich wizjach za dużo było humorystyki
i potworności zmięszanych razem i na ten temat można je zlekceważyć. Ale pomijając
cztery stadia zasadnicze, jednakowe u wszystkich, każdy może mieć takie wizje, na jakie
zasłużył. Słyszałem o pewnym panu, który przez tydzień po peyotlowym transie nie
wychodził z domu i nie chciał nikogo widzieć z obawy, aby mu rzeczywistość nie popsuła cudownych rzeczy, które w widzeniach swych przeżył. Widocznie ja byłem „niegodnym”, a i tak nie żałuję tego. Peyotlu nr 2 i meskaliny nie zażyłbym już więcej nigdy.
Ale oryginalnego meksykańskiego chciałbym użyć raz przed śmiercią, ażeby zobaczyć,
jak to tam jest teraz ze mną naprawdę. Niestety stosunki meksykańskie utrudniają bardzo dostanie prawdziwego preparatu.

Oprócz opisanych jadów zażywałem też ya — yoo w postaci harminy Mercka, eukodal i haszysz — ten ostatni jako ekstrakt Canabis Indica, ale oryginalny, świeżo przywieziony z Persji, i haszysz perski do palenia — zażywałem je i rysowałem pod ich działaniem. Bezsprzecznie każdy jest różny pod względem wywoływanego nastroju i działania na rysunek. Haszysz w dużych ilościach daje, szczególnie zmięszany z alkoholem,
pewne wizje dość dziwaczne, z powielaniem się przedmiotów i osób aż gdzieś w nieskończoność; daje też stany psychiczne interesujące: utożsamienie się z przedmiotami,
zatratę poczucia tożsamości na małych wycinkach czasu itp. Ale wizje haszyszowe „ani
umywają się” do peyotlowych. Są to rzeczy zupełnie niewspółmierne. Harmina wywołuje pewną „niesamowitość rzeczywistości” i automatyzm przy rysowaniu. Jednak ze
względu na jej działanie na ośrodek ekstrapiramidalny (sic!) i odhamowanie odruchów
nie miałem odwagi przekroczyć maksymalnej dawki terapeutycznej. Z głową ostatecznie niech się dzieje, co chce — ale utracić zupełnie władzę nad inerwacją mięśni, to jak
dla mnie przynajmniej zbyt gruba jest historia.

Kończę te rozważania wołając wielkim głosem: „Ocknijcie się palacze i pijacy i inni
narkomani, póki czas! Precz z nikotyną, alkoholem i wszelkimi „białymi obłędami”. Jeśli
peyotl okaże się ogólną odtrutką na tamte wszystkie świństwa, to w takim i tylko w takim razie: niech żyje peyotl!”

MORFINA

Napisał Bohdan Filipowski, były profesor filozofii ezoterycznej.

Gdybyśmy zapragnęli zmierzyć niebezpieczeństwo, jakie ten czy ów narkotyk przedstawia dla ludzkości, gdybyśmy próbowali sklasyfikować porównawczo rozmaite

— narkotyki pod tym kątem widzenia, to mniemam, iż najprostszą miarą, jaką byśmy
mogli w tym celu się posłużyć, miarą opartą o podstawy psychologiczne (a więc zgodne
z wytycznymi całokształtu naszego studium), miarą, która się nam prawie narzuca, są
wartości emocjonalne danego narkotyku. Jest to tak samo przez się zrozumiałe, iż prawie zbyteczne tego dowodzić, zaś praktyka daje nam przykłady na każdym kroku.
Im szerszy jest zakres, im cenniejszy rodzaj przeżyć psychologicznych, jakie z pomocą danego drogue’u możemy osiągnąć, tym potężniejszą jest jego siła atrakcyjna,
tym silniejsza pokusa, na którą jesteśmy wystawieni wobec ewentualnej okazji.

Spytajmy jakiego bądź narkomana, czemu tak lekkomyślnie naraża swój umysł, zdrowie i nerwy; spróbujmy zwrócić się do niego z tak zwaną perswazją, apelując do trzeźwych argumentów i logiki — a w dziewięćdziesięciu wypadkach na sto odpowie nam:
„ależ panie, gdyby pan tylko wiedział”... i z entuzjazmem opisze nam niczym nie zastąpione emocje, jakie mu daje jego, supposons, alkaloid, wobec wartości których upada
całkowita taka czy inna życiowa rachuba.

Tak jest — i gdy z tego punktu pragnęlibyśmy porównywać różne narkotyki, to bezwarunkowo morfinę musimy umieścić w rzędzie najniebezpieczniejszych! Bowiem
„wartości” owe posiada morfina w stopniu bardzo wielkim — niektóre spośród nich
zasługiwałyby nawet na miano zgoła wartości pozytywnych, gdyby... w tym „gdyby”
właśnie spoczywa cały punkt ciężkości, lecz zanim uczynimy tutaj to ważkie zastrzeżenie, pozwólmy sobie wprzód na małą dygresję, która nie będzie zresztą tak bardzo nieaktualną.
Nie pomnę, który pisarz francuski uparcie obstawał przy twierdzeniu, że własności
emocjonalne narkotyków są tylko i wyłącznie negatywne. Wysnuł też cały szereg wniosków równie fałszywych, jak samo założenie.

Twierdzi on mianowicie, że narkotyki absolutnie nie są w stanie dostarczyć nam
wrażeń i przeżyć psychicznych posiadających jakąkolwiek pozytywną wartość, że historie o fantasmagoriach i sensacjach opium, haszyszu etc., opisy sztucznych rajów są
od początku do końca czczym wymysłem; wreszcie, że narkotyki mogą jedynie na czas
pewien usunąć z naszej duszy ból i cierpienia zrodzone ze spraw świata zewnętrznego,
czyniąc nas po prostu nieczułymi na wszelkie utrapienia, przykrości i dysharmonie życiowe.

Wynika stąd bardzo ważny wniosek, a mianowicie: na to, by zakosztować słodyczy
rajów narkotycznych, trzeba być wprzód nieszczęśliwym, musi się przejść całą gehennę
cierpień w życiu, aby dopiero znaleźć rozkosz wyzwolenia się od nich w ogłupiającym
odurzeniu, które zresztą nic ponadto nie przynosi. Tym to faktem również tłomaczy
sobie ów autor znane zjawisko, że narkomani zazwyczaj nie są zbyt skorzy do ułatwiania „laikom” zapoznania się z ich specyfikiem. Rzeczywiście, w myśl tej tezy rzecz byłaby nieco zbyt skomplikowana, wszak trudno na zawołanie unieszczęśliwić gruntownie swego campagnona, aby móc w następstwie otworzyć mu drogę do prawidłowej
oceny jakiegoś alkaloidu.

Jak widzimy, usiłują nam tu przedstawić narkotyki wylącznie jako rodzaj...psychicznego anestheticum.

Dobrym jest choć to, że autor szczerze zaznacza, że narkotyki są mu znane tylko całkiem z daleka, na podstawie „opowiadań dość luźnych” (dodajmy: prawdopodobnie
pochodzących z czwartej ręki). Szkoda jednak, że na podstawach tak kruchych buduje
gmachy twierdzeń doprawdy bardzo dalekich od rzeczywistości.

Rzeczywistość bowiem ma nam zgoła inne prawdy w tej kwestii do wyjawienia.

Każdy, kto miał z narkotykami w praktyce do czynienia, wie dobrze, że rozmaite
białe i brunatne trucizny kryją w swym łonie możliwości przeżyć psychicznych o wiele
przerastających wszystkie fantazje literackie na ten temat stworzone; a to już choćby
z tej prostej przyczyny, że częstokroć znaczna część owych fantasmagorii z jadu zrodzonych zaledwie z trudem da się słowami wyrazić i opisać.

W rzędzie zaś drogue’ów obdarzonych tymi właściwościami białe matowe kryształy
formy kubicznej, zaopatrzone etykietą z napisem Morphium muriaticum, zajmują miejsce zgoła poczesne.

I dlatego powiedzieliśmy, iż morfina jest środkiem ogromnie niebezpiecznym, bo
ogromnie kuszącym, posiada bowiem wartości rozliczne pozytywne, nie tylko subiektywnie rzecz biorąc jako źródło emocji, lecz nawet wartości takie, które jako zgoła
obiektywne traktować by można, gdyby nie to, że wartości te nigdy i w żaden sposób na dłuższą metę wykorzystać się nie dają i gdyby nie potworna wprost cena, jaką za nie
płacić trzeba, i to zapłacić z rachunków bieżących swego zdrowia fizycznego, moralnego i psychicznego w sposób, który grozi szybkim i zupełnym bankructwem...

Sprobujmy tedy naszkicować możliwie wierny i plastyczny zarys owych stanów psychicznych, jakie przeżywa człowiek z pomocą tak prostego kompletu utensyliów, jak: 1.
strzykawka marki „Record”, 2. igła przeważnie cienka nr 17 — 20 i 3. flaszka z roztworem.

Powiedzieliśmy już, iż pragnieniem naszym jest, aby szkic ten był możliwie wierny. Odrzućmy precz wszelkie apriorystyczne nastawienia w jakimkolwiek kierunku,
niech nam nie zależy wcale na tym, aby przemawiać ze stanowiska wroga owego narkotyku. Bo i po co? Jeśli morfina zasługuje na pochwałę, to w imię czego być jej wrogiem? A jeśli godną jest potępienia, to żaden wróg nie będzie dla niej tak groźny, jak
sama naga prawda. Postarajmy się wprowadzić czytelnika in medias res tych jedynych
w swoim rodzaju stanów, z całym stopniowaniem ich rozwoju, z ich apogeum i decrescendo i wraz z wszelkimi towarzyszącymi im reakcjami i objawami pobocznymi we
wszystkich cząstkach człowieczego „ja”.

Jak większość narkotyków morfina za pierwszym razem nie daje jeszcze właściwych wrażeń. Organizm potraktowany po raz pierwszy danym specyfikiem jest przede
wszystkim ogólnie oszołomiony i to oszołomienie góruje nad wszystkim, nie pozwalając nerwom sprecyzować i sklasyfikować otrzymywanych wrażeń. To stadium przygotowawcze trwa w zależności od organizmu zazwyczaj od jednego do trzech seansów.
Dopiero tedy za drugim względnie trzecim lub czwartym razem przeżywamy wszystkie
typowe wrażenia i stany psychiczne właściwe morfinie.

W kolejnym ich opisie zacznijmy od punktu zapewne najszerzej znanego, który również służył za podstawę rozumowania owemu autorowi, którego cytowaliśmy wyżej.

Własność ta jest jakby punktem wyjścia dla szeregu dalszych stanów, przejawia
się najwcześniej i jest prawie bez wyjątku powszechna dla wszystkich organizmów.
Określić ją można w krótkości, jak następuje: morfina jest uniwersalnym analgeticum
fizycznym i psychicznym.

Fakt, iż w kwadrans po iniekcji ustępują prawie że wszelkie, nawet bardzo dotkliwe
cierpienia fizyczne, o tyle dobrze jest znanym, o ile nas tutaj najmniej interesuje, jako
należący do domeny rozpraw medycznych.

Analogiczne zjawisko na płaszczyźnie psychicznej posiada za to dla nas wagę pierwszorzędną.

Człowiek, który wyjąwszy igłę spod skóry po dokonanym zabiegu obserwuje siebie w oczekiwaniu fenomenów, jakie nastąpią w jego duszy, prawie nigdy nie zdoła pochwycić momentu, w którym czar zaczyna działać. Zupełnie tak, jak ze snem. Dopóki
skupiamy uwagę na fakcie zasypiania, pragnąc zbadać, jak się to właściwie dzieje — dopóty sen nie przychodzi; odwróćmy jednak na chwilę tylko myśl naszą — już śpimy!
To samo tutaj. Zupełnie niepostrzeżenie, nie wiadomo kiedy i jak, zmienia się całkowicie nasz stosunek do świata, wkładamy na oczy kompletnie odmienne nowe szkła,
światopogląd nasz, począwszy od najbliższego otoczenia; aż do najdalszych nam psychicznie cząstek bytu, ulega gruntownej.. och, jakże zasadniczej przeróbce.

Nie zdołaliśmy uchwycić momentu granicznego dwu stanów, lecz w pewnej chwili
(pod warunkiem oczywiście zachowania zdolności samokrytycyzmu i obserwacji w zależności od stopnia ich wyrobienia) konstatujemy fakt niezaprzeczony, że oto już od
pewnego czasu znajdujemy się na torach myślowych zupełnie odmiennych od zwykłego.

Bo cóż się właściwie z nami stało? Ba! Stało się coś zupełnie niesamowitego, coś, co
zdaje się pochodzić nieledwie z innego wymiaru; bo czyż zdoła kto w pełni przeniknąć
całą wagę słów, które zaraz wypowiem, a których brzmienie jest co najmniej szalone:

Zło zniknęło....

Co takiego?!... No tak — po prostu! — zniknęło, podziało się gdzieś czy przeniosło
na inną płaszczyznę bytu, wsiąkło, zapadło się na samo dno otchłani Arymana, zdmuchnięte, zwiane i zwiewane w dalszym ciągu coraz bardziej, coraz dokładniej i absolutniej,
byleby nie zostało ani jednego atomu przeklętego principium vi tej błogosławionej sferze, w której my się znajdujemy.

Zła nie ma już... i to pod żadną postacią — cierpienia rozmaitego rozmiaru i gatunku, strapienia i obawy, złość ludzka i okrucieństwo świata, wrogość tysięcy elementów,
jakie nas otaczają, wszystko to rozpłynęło się, stopniało jak cukier w ukropie w ciepłej,
miłej, przyjaznej atmosferze — i to tym razem bez żadnych przenośni, nawet każda
cząstka powietrza, która nas otacza, jest naszym przyjacielem, powietrze faluje dokoła
nas w ten sposób, aby nam zrobić przyjemność (zresztą i sobie samemu także, atomy
powietrza znajdują przecież rozkosz w samym zetknięciu z naszym ciałem).

Jesteśmy mili całemu światu, a świat sprawia nam radość samym swoim istnieniem.

I jakżeż mogłoby być inaczej, skoro świat jest takim właśnie, a życie tak bardzo jest
piękne!

I piękna jest cała przyszłość nasza, począwszy od chwili obecnej (przeszłość wydawała nam się szara lub przykra czasami tylko dlatego, że nie umieliśmy żyć!). Bo żyć
z ludźmi trzeba zupełnie inaczej, niż to czyniliśmy dotąd — jak? ależ bardzo prosto!
Przede wszystkim prosto, przy tym szczerze, no i co najważniejsza — przyjaźnie. Ach,
jakimiż głupcami byliśmy, gdy nam się zdawało, że ta a ta sprawa najeżona jest trudnościami, a człowiek. z którym ją mamy omówić i załatwić, taki szorstki, zimny, niechętny, no i w ogóle trudny.

Absurdy! Należy pójść do niego i po prostu wytłomaczyć mu wszystko, ot tak, tak,
tak i tak (Boże! jakżeż to jasne, toż przecie bardziej niż oczywiste; a przy tym tak cudownie, krystalicznie pracuje myśl moja — słowa sypią się same jak szmaragdy, rubiny, szafiry i ametysty z jakiejś czary bez dna i układają się w najwspanialsze wzory rozsądku, trzeźwości i logiki — gdybyż mógł on słyszeć czwartą część tych słów to musiałby
się chyba dziwić, że w ogóle mógł kiedykolwiek myśleć inaczej).

Ale to wszystko jedno; jutro pójdę do niego, powtórzę mu to wszystko lub choćby
małą cząstkę i sprawa najcudowniej w świecie się załatwi.

By Jove! wszak w ogóle myśli moje są dziś wprost cenne; i co za nawał, co za wichura
myśli, słów, zdań, tak przejrzystych, tak jedynych, że grzechem byłoby wprost to zmarnować!

— Pogadajmy! Z kim bądź, ale zaraz i za wszelką cenę... Nie ma nikogo? wreszcie i to
obojętne, a może nawet lepiej: rozmawiać będziemy” z samym sobą, co przy takim bogactwie materiału jest chyba najlepszym jego wykorzystaniem.
Płyną więc dalej rozmowy z samym sobą i z urojonymi interlokutorami; nie kończące się dyskusje, przemowy i wykłady, wygłaszane z takim zapałem, jakbyśmy mieli
przed sobą audytorium z kilkuset najwdzięczniejszych słuchaczy, rozprawy na wszelkie
tematy: filozoficzne, naukowe lub czysto życiowe; najbardziej abstrakcyjne i teoretyczne, to znów obracające się w zakresie najpospolitszych kwestii życia codziennego.

Zdajemy sobie przy tym sprawę, że cały ten stan wywołany jest sztucznie, co nam
jednak wcale nie przeszkadza rozkoszować się nim i cenić go wysoko.

I co najdziwniejsze, ocena nasza, obiektywnie rzecz biorąc, jest trafna. Na specjalne
podkreślenie zasługuje ten punkt właśnie, odróżniający morfinę od innych narkotyków.
Gdy np. pod większą dawką kokainy częstokroć wygłaszamy całe steki nieprzytomnych
lub przynajmniej dziwacznych paradoksów z przeświadczeniem, że są to rewelacje bezcenne dla ludzkości — morfina podnieca nas do tworzenia myśli, którymi bynajmniej
pogardzać później nic będziemy. Jeśli stany wymienione przeżywa umysł twórczy w jakimkolwiek kierunku: artysta, uczony czy literat, to stworzy on dzieła o niewątpliwej,
ściśle obiektywnej wartości, osiągając przy tym wielkie rezultaty z niepropcrcjonalną
łatwością. I to właśnie, co zdawałoby się decydować o istotnej wartości naszego drogue’u, stanowi zdaniem naszym najgorsze, potworne wprost niebezpieczeństwo. Dlaczego
tak jest, zaraz zobaczymy. Po tym, co powiedzieliśmy dotąd, zbytecznym byłoby chyba
przekonywać, że w dziewięciu wypadkach na dziesięć eksperyment morfinowy zostaje
po krótkim czasie powtórzony kilkakrotnie z tymi samymi objawami dodatnimi, a prawie bez żadnych ujemnych. Bo czyż wobec tak pięknych rzeczy, jakie nam biały jad daje,
zwróci ktokolwiek uwagę na takie drobnostki, jak to, że pierwotna dawka jednego do
dwóch cntgr. zostaje już po paru razach podniesiona do trzech cntgr. lub też, że cały system trawienia, uśpiony narkotykiem, reaguje nań gwałtowną obstrukcją, która zaczynając od pierwszego seansu nie opuści morfinomana aż do końca. Poza tym tak zwany
katzenjammer przeważnie minimalny, w formie słabo dostrzegalnej reakcji i znużenia.
Awansujemy tedy!
A godzi się spostrzec, że awansujemy wcale szybko, a nawet coraz to prędzej. Po
krótkim czasie dochodzimy do poczucia pewnej dumy na ten temat. Organizm nasz
wydaje się nam godzien podziwu: wszak dawki, które używamy „jak nic” w trzecim czy
czwartym miesiącu, byłyby zdolne zabić słonia (porównanie z poczciwą dawką końską
pozostało dawno poniżej naszego standardu).

Z drugiej strony przychodzi refleksja, żeśmy się jednak trochę zagalopowali!!
Wszystko dobre, ale w miarę itd. — w rezultacie szlachetne postanowienie schowania
strzykawki gdzieś między nieużyteczne graty na dłuższy wypoczynek.

I tu właśnie Vampir — Morphium pokazuje nam po raz pierwszy swoje pazury, niestety już w momencie, gdy tkwią one mocno a głęboko w najczulszych centrach naszej
istoty.

Okazuje się bowiem, i to w sposób o wiele gorszy, niż byśmy się spodziewali, że nasz
piękny zamiar jest po prostu niewykonalnym, że po strzykawkę musimy sięgnąć znowu,
i to z pośpiechem, że po krótkim i jakże fatalnym szamotaniu się przekonaliśmy się niezbicie, że tkwimy oto w takiej niewoli nałogu, wobec której niewola przeciętnego palacza lub alkoholika jest jeszcze igraszką.

Wiemy, iż każdy nałóg narkotyczny musimy analizować z dwóch stron podstawowych, a mianowicie: 1. ze strony psychicznej i 2. fizjologicznej. Ściśle biorąc, na każdy
nałóg składają się oba te czynniki.W praktyce jednak w takich dwóch najbardziej u nas
rozpowszechnionych nałogach, jak alkoholizm i palenie, czynnik psychiczny odgrywa
rolę dominującą, przynajmniej w tych wypadkach, gdzie nałóg nie osiągnął już bardzo
wielkiego stopnia nasilenia.

Wiemy dobrze, że gwałtowne pozbawienie kogoś czy to papierosów, czy alkoholu
wywołuje pewne zaburzenia fizjologiczne, tym niemniej przeciętny palacz, powtarzamy: przeciętny, powraca po nieudanej walce do tytoniu po prostu dlatego, że mu
się gwałtownie chce zapalić, tak bardzo chce, że cały system nerwowy jest wytrącony
z równowagi. Decydującym więc czynnikiem jest tutaj chęć, pragnienie, element psychiczny. Zdajemy sobie w pełni sprawę, jak bardzo ciężka może być walka z tym jednym
choćby czynnikiem, ale podkreślamy raz jeszcze: nie da się to nawet porównać z tym, na
co naraża znałogowany organizm gwałtowny brak morfiny.

Morfina działa na najważniejsze centra nerwowe, regulujące w naszym organizmie
czynności tak zasadnicze, jak oddychanie, funkcje serca, obieg krwi itp.

Gdy centra: te przywykną w ciągu długich miesięcy funkcjonować mniej więcej prawidłowo pod działaniem olbrzymich dawek narkotyku i gdy następnie narkotyk ten
nagle zostanie odjęty, zachowują się one mniej więcej tak, jak gdyby otrzymały równoznaczną dozę w przeciwnym kierunku działającej trucizny.

Organizm zostaje wtrącony w stan straszliwego szoku, podstawowe tryby i wiązania
naszej maszyny życiowej, rozdygotane jak pod ciśnieniem ośmiokrotnej liczby atmosfer, grożą katastrofą, krew faluje we wszystkich naczyniach, płuca i serce szaleją...
Nierówny i nienaturalny oddech zmienia się w brak tchu, człowiek się dusi, pod piątym żebrem młot parowy rozsadzić chce swe komory; kurcze żołądka niebawem przynoszą rozstrój nieopisany, we wszystkich stawach rwie coś i łamie, i tętni, tętni wszędzie,
tętna tłuką setkami na minutę... piana na ustach... I ratunek jest tylko jeden, wszak do-
myślacie się, jaki? nowa dawka — tylko ten jeden, jedyny!

Tak się tedy przedstawia z morfiną zabawa i takie to są przyczyny, które morfinomanowi uśmiechać się każą, gdy słyszy o nałogowcu innej kategorii, którego cały kłopot
polega na tym, że mu się aż tak bardzo chce...

Po pierwszej zatem próbie oswobodzenia amator morfinowego raju (sic!) dowiedział
się, że jest skazanym rabem swej igły i roztworu.

Ponieważ z niewoli tej bezpośredniego wyjścia nie widzi (o kuracjach potem), przeto
gdy już pogodzi się ze swym losem, stara się „urządzić sobie życie możliwie wygodnie”.
Tłomacząc to na język praktyczny — będzie kropił dawki takie, by już przynajmniej
„mieć coś z tego”, chociaż w zakresie emocji.

I tą drogą właśnie dochodzi się najszybciej do poznania kolejno wszystkich ujemnych wrażeń towarzyszących „ewolucji morfinistycznej”.

Pierwsza niemiła okoliczność to to, że doprawdy trudno jest „dogonić” powiększaniem dawek ciągle słabnący ich efekt. Wspaniałe stany początkowe tracą wciąż na sile,
zaś na ich miejsce pojawia się reakcja w formie jakby odwrócenia biegunów. Wszelkie
podniecenie jest coraz słabsze i coraz krócej trwa po każdym zastrzyku, natomiast wydłużają się niezmiernie i przybierają na sile okresy ogólnego znużenia i upadku sił.
Ogólna apatia, zniechęcenie do wszystkiego, niebywały spadek energii psychicznej, rozleniwienie — słowem, ogólne sflaczenie mentalne i moralne — wszystko to trwa godzinami. Chwile lepszego samopoczucia nie tylko zredukowały się do kilku minut zaledwie bezpośrednio po iniekcji, lecz czasami nie ma ich wcale.

Zaczyna się wówczas zupełnie już rozpaczliwe powiększanie dawek, aż do zatrucia,
torsji itd., lecz co jest doprawdy potworne, to to, że dawki te przynoszą już tylko coraz
gorsze rozdrażnienie.

Jak czuje się dany osobnik w tym punkcie błędnego koła, to już pozostawiam samodzielnej wyobraźni każdego z naszych czytelników.

Bądź jak bądź, jeśli w chwili danej nie rozpocznie kuracji, to pozostaje mu tylko
jedno: drobne stopniowe zmniejszanie dawek do punktu, w którym niegdyś morfina
działała normalniej, i to tylko w celu, aby natychmiast w skróconym tempie powrócić
do tego samego kryzysu.

Podkreślić trzeba z całym naciskiem, że szereg objawów wybitnie ujemnych towarzyszy morfinomanii już w okresach znacznie poprzedzających kryzys.

Każdy morfinoman umiejący obserwować siebie dostrzega np. (i to w czasie, gdy
jeszcze jest ze swego alkaloidu ogólnie zadowolony) wybitny upadek woli. Każda decyzja kosztuje całą masę wysiłku, każdy czyn, odkładany z godziny na godzinę, wykonywany jest pod najwyższym przymusem, każda drobna czynność życia codziennego

— i ta nawet — staje się wkrótce ciężarem. Natomiast nabieramy skłonności do częstych, a długich „wypoczynków” w pozycji leżącej, podczas których morfinowe marzenia na temat wielkich rzeczy (które się nigdy nie spełnią) zastępują nam znakomicie
czynność istotną. Wypoczynki te tym więcej są nam wskazane, że coraz bardziej prześladuje nas nieustająca senność (dochodzi to w stadiach dalszych do tego, że narkoman
usypia za każdą przerwą w rozmowie lub też pozornie słuchając dalej tematu).
Niechęć do życia czynnego staje się jeszcze silniejsza pod wpływem ogólnego rozstroju i rozklekotania nerwowego, wraz z którym zjawia się nie wiadomo skąd rosnąca
wciąż nieśmiałość, schizofreniczna trema w stosunku do ludzi, i to trema gnębiąca te
właśnie osoby, które by się najmniej tego po sobie spodziewać mogły.

Jedynym czynem realnym, na który energii nie zabraknie, jest niewątpliwie ciągła
pogoń za niezbędnym alkaloidem, którego zdobywanie w „odpowiednich” ilościach,
z natury rzeczy niemożliwe na drodze normalnej, stanowi jeszcze jedną rozkosz żywota
morfinomana.

Żywot ten zresztą mieć może tylko dwa rodzaje epilogu w nie dalekiej przyszłości. Albo katastrofa, jeśli osobnik dany miał dość wytrwałości w kierunku zrujnowania swego organizmu aż do stanu beznadziejnego; albo też jeśli resztka instynktu samozachowawczego w czas przemówi, perspektywa tak zwanej kuracji odzwyczajania.
Kuracja taka bywa w ogromnej większości wypadków przeprowadzana w jednym z zakładów zamkniętych, a co do jej szczegółów, musicie mi państwo wybaczyć, że wam
takowych dostarczyć nie podejmę się! Trudno! Nie jestem bowiem ani Ewersem, aby
wam to opisać, ani też Goyą, aby to odmalować!

Nadmieniam tylko, że nieścisłą jest wersja, powtarzana czasem nawet przez lekarzy,
jakoby dawny system odzwyczajania gwałtownie, bez żadnych stopniowań, nie groził katastrofą organizmowi. Annale medycyny francuskiej notują dwa wypadki, które
skończyły się radykalnym odzwyczajeniem pacjenta od życia na tej ziemi...

Dziś już stosują metodę tę rzadko i to tylko w połączeniu z uśpieniem na przeciąg
kilku dni.

Inna zaś polega na odzwyczajaniu bardzo a bardzo powolnym, poprzez umiejętne
stopniowanie i środki zastępcze. Gdyby mnie kto o radę pytał, rzekłbym, iż w ogóle
tylko ten ostatni sposób nadaje się do dyskusji, dodając na podstawie znanych mi wypadków, iż metoda ta daje najlepsze wyniki przy stopniowym zastępowaniu morfiny
dioniną z małym dodatkiem heroiny, które to mięszaniny znowu kolejno stopniują się
w dawkowaniu.

Szczegóły oczywista nie wchodzą w zakres naszych rozważań.
Pytaniem podstawowo ważnym jest kwestia procesu znałogowania oraz czasu, jaki
jest na to potrzebny.

Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że wersje głoszące, jakoby już po paru zastrzykach człowiek „nie mógł sobie rady dać bez morfiny”, są straszliwą przesadą lub też
próbą usprawiedliwienia swej słabości ze strony niektórych morfinomanów.

Nie ma najmniejszych podstaw do obaw, że np. dziesięć iniekcji pod rząd stosowanych może uczynić danego osobnika niewolnikiem narkotyku w tym naprawdę straszliwym i przerażającym znaczeniu, o którym mówiliśmy wyżej. Dla stworzenia nałogu
w fizjologicznym znaczeniu organizm musi być zatruwany przynajmniej przez trzy,
cztery lub więcej tygodni. To zaznaczamy z całą szczerością!

Ale podkreślamy jednocześnie z największym naciakiem: niech nikt nie wysnuje
stąd wniosku,iż dwurazowe użycie morfiny niczym mu nie grozi.Wszak już parokrotna
próba pozwala zakosztować pełni wrażeń ze wszystkimi ich urokami. Choć tedy człowiek taki nie jest narażony na rozpaczliwe przeżycia organicznego braku, to jednak impulsy psychiczne występują od razu w całej pełni. A któż z nas ośmieli się poczytywać
siebie za takiego tytana woli aby móc zaręczyć, iż nie ulegnie pokusom tym potężniejszym, im ciekawsze były przeżycia. Jeszcze raz! jeden lub dwa! Dziś musimy się uspokoić po tych lub innych kłopotach; jutro — czyż nie opłaci się stokrotnie jeszcze jedna
dawka gwoli obudzenia tych krystalicznych myśli, które pozwolą nam ukończyć z powodzeniem tę lub inną pracę umysłową...

Powodów przecież nigdy nie braknie. I w ten sposób, tak bardzo nieznacznie, tak
wprost nie wiadomo kiedy, człowiek staje się skazańcem.

Czyż trzeba nadmieniać, że gorącym naszym pragnieniem byłoby uchronić i przestrzec choćby skromną liczbę jednostek przed czymś co musimy uważać za ciężkie niebezpieczeństwo, grożące zupełnym lub częściowym zniszczeniem ludzkiego istnienia?

Nie będziemy usiłowali kreślić przed oczyma czytelnika opisów niedoli morfinomana, opisów które gdyby posiadały odpowiednie bogactwo środków literackich, odpowiednią ekspresję i barwę — mogłyby też posiadać pewną realną wartość.

Ufamy natomiast, że skromna i prosta treść tego rozdziału wystarczy być może czytelnikowi, który zechce potraktować ją poważnie, to jest jako być może niezręczne, być
może słabo skonstruowane, tym niemniej wierne odbicie najżywszej prawdy.

ETER

Napisał dr Dezydery Prokopowicz

Zapoznałem się z eterem z okazji operacji, którą mi robiono, gdy miałem siedem lat.
Zasypiając usłyszałem jakiś szczególny rytm, który zdawał się wszystko przenikać. Rytm
ten usłyszałem i przy następnych eterostanach. Sądzę, iż pochodzenie jego jest następujące: eter zaostrza ogromnie słuch (stan ten trwa jeszcze kilka godzin po eteryzacji),
skutkiem tego dochodzi do świadomości rytm, uderzeń krwi w uszach. Zdawało mi
się, że umarłem i lecę w przestrzeni międzygwiezdnej, która wyglądała jak ciemnoniebieska tapeta, pokryta złotymi, kilkoramiennymi gwiazdkami. Wszystko drgało w tym
szczególnym rytmie. Myślałem z ironią: „Oni mnie tam operują na ziemi, a nie widzą,
że ja — umarłem.” Podniesiono mi na chwilę maskę z eterem: zobaczyłem mój dziecinny pokój, leżałem na stole. Pomyślałem: „Umarłem, jestem w piekle, gdzie są diabły?
może za moją głową?” Usiadłem, by się obejrzeć za siebie. Założono mi maskę i trzech
lekarzy siłą, z trudem ułożyło mię na dziecinnym stole, który służył za stół operacyjny.
Z dalszych wizji przypominam sobie niewyraźnie jakiś jakby rajski ogród. Upal. Dwoje
nagich, czerwonawych, tłustych, „obfitych” ludzi opycha się winogronami. Coś tropikalnego, bogatego, zmysłowego i obrzydliwego. Po narkozie z radosnym zdumieniem
przekonałem się, że żyję. Z uczuciem roztkliwienia i szczęścia dotykałem przedmiotów,
stwierdzając, że są, że są twarde i że „przecież jestem znów w rzeczywistości”.

W wieku lat czternastu zabijanie owadów eterem podsunęło mi chęć sprobowania
ponownie tego narkotyku. Napajając chustkę eterem przykładałem ją do nosa i wdychałem głęboko. Było lato. Siedziałem wśród zbóż na osłonecznionym pagórku. Za chwilę
posłyszałem ten sam rytm, wszystko pozostało takie samo, a jednak stało się jakieś inne,
podobne do tego, co było wtedy. I tu nastąpiła najdziwniejsza rzecz, jaką kiedykolwiek
przeżyłem pod eterem i którą potem na próżno usiłowałem odnaleźć. Widziałem otaczające zboża, pagórek, słońce — ale nie ja to widziałem: jaźń znikła, pozostała bezosobowa świadomość. Wkrótce potem stworzyłem bardzo konsekwentny logicznie system
panteistyczny, gdzie ponad stanem indywidualnej jaźni umieszczałem ponadosobowy
świadomy byt.

Odtąd eteryzowałem się; coraz częściej. Maksimum osiągnąłem jako uczeń ósmej
klasy. Lubiłem przechadzać się wieczorem po ponurych dzielnicach warszawskiego
Powiśla z chustką pod nosem i flachą eteru w kieszeni. Eter nigdy nie dawał mi nawet
śladów euforii: tylko dziwność i ponurość. W owych czasach byłem głęboko niespokojny i zrozpaczony (jak to często bywa we wczesnej młodości) i szukałem zapomnienia o sobie,o własnym nieszczęściu w nauce (studiowałem prawie bez przerwy) i w narkozie. Wytworzyła się we mnie jakby „seconde personnalite narcotique”. W normalnym
stanie nasz czas układa się od czuwania do czuwania, wieczór zszywamy z rankiem,
a senne marzenia — to niewyraźne marginalia; w owych czasach istniało dla mnie jeszcze drugie, ciągłe w sobie życie — pod narkozą, które od czasu do czasu dopominało
się bezwzględnie o — dalszy ciąg. Podobnie kobieta „przyzwoita” nie myśli o życiu erotycznym lub myśli z obrzydzeniem. Ale przecież od czasu do czasu wyżyć się musi. Jak?
Wiedzą jej kochankowie. W zwykłym stanie pamiętałem (i pamiętam) tylko szczątki
głębokich i silnych doznań narkotycznych; ale wystarczyło kilka razy głęboko wciągnąć
powietrze przez chustkę nasyconą eterem — i w kilka sekund już byłem gdzie indziej,
tam, od razu odpoznawałem swój stan i przeżywałem niejako drugi raz pewne rzeczy
lub ich dalszy ciąg.

Oto te resztki, które przechowała moja normalna świadomość: czas jest niejako zwolniony, zdaje się, że upływają niezmiernie długie okresy — a trwa to kilka lub kilkanaście
sekund. Przestrzeń też olbrzymieje: most Poniatowskiego robił na mnie wrażenie czegoś
nieskończenie wielkiego. Dzięki eterowi zacząłem rozumieć poezję symboliczną. Każda
latarnia, pęknięcie płyty trotuaru, przechodzący pies, wszystko to było symbolem, koniecznością, miało nieskończenie głębokie znaczenie, było straszliwie ważne. Wszystko
jest piękne i straszne; jakiś pagórek z jesiennymi drzewami, noc zostawiły niezatarte
wspomnienie niewypowiedzianej wielkości i tragicznego piękna — jak Ulalume Poego.
Ta symboliczność, piękno i konieczność, to, że wszystko rozwija się jak wspaniała symfonia, przypomina doznawanie rzeczywistości w początkach schizofrenii. Wydaje się,
że ma się zdolność przewidywania. Myślę: „Tam — ktoś idzie. Odwracam się i rzeczywiście spostrzegam przechodnia. Sądzę, że daje się to objaśnić w ten sposób: słyszy się
przechodnia, ale do świadomości dochodzi nie odgłos kroków, lecz tylko wynikający
z tego wrażenia sąd: „Ktoś idzie.” Stąd złudzenie „proroczości”. Fontanny uczuć i myśli zalewają świadomość, zdaje się, że życie jest jak puchar przelewający się przez brzegi. Powiedziałem wtedy do siebie: „Każda chwila jest godna Szekspira.” To znowu przychodzi tak straszliwe, niemożliwe do zapamiętania, martwe przerażenie, taka samotność „kosmiczna”, jaką przeżywa chyba tylko samobójca i o której zdaje się nikt nigdy
nie przyniósł wieści, bo znają ją tylko ci, co odchodzą. Są to stany poprzedzające omdlenie spowodowane nadmiarem narkotyku. Pomyślałem w takiej chwili: „Gdybym mógł
spamiętać to, co teraz czuję, to już nigdy nie mógłbym się śmiać.”

Myśli moje i doznania odnosiły się do metafizyki: rzeczywistość odczuwałem jako
nieustanną, wytężoną walkę Boga z Nicością. Równowagę, spokój rzeczywistości widziałem jako równowagę potężnych, zmagających się ze sobą sił. Rzecz psychologicznie
interesująca: w owym czasie byłem panteistą — deistą miałem stać się kilkanaście lat
później, a jednak pod eterem byłem, a raczej bywałem właśnie deistą. Mówię: bywałem,
gdyż niekiedy zdawało mi się, że Nicość zwyciężyła Boga. Pamiętam, że raz w takim
właśnie stanie usłyszałem, jak w ubogim domku robotniczym babka uspakajała małe
wnuczątko. Doznałem głębokiego wzruszenia. Myślałem: „Boga nie ma, życia zagrobowego nie ma, na tamtym świecie nie ma więc nagrody dla tej staruszki, ale i na tym
świecie też jej nie będzie, bo nim wnuczek się odwdzięczy — babka umrze. A jednak
ona go tuli. Oto prawdziwa, bezinteresowna miłość.”

To znowu zwyciężał Bóg. Widziałem jasno Jego istnienie. Wytwarzałem jakieś
oczywiste rozumowania, które tego dowodziły. Zapisałem je, odczytałem na trzeźwo

— kompletna bzdura. Raz tylko napisałem niezły wiersz pod eterem:
Nie, ja nigdy, nigdy nie zapomnę,
Jakie Moce, światłe, przeogromne,
Morza Mocy drżały wokoło mnie.

— W chwili tej Bóg mówił do mnie.
Oceany słońc... otchłań słońca...
Jasność... jasność... jasność... bez końca!...
— Bo mój Bóg był wtenczas ze mną.
Pamiętam, że kiedyś przebudziłem się z omdlenia eterowego i poczułem nagle
jakąś obecność, bliżej niż chmury, która opiekuje się mną i prowadzi mię przez życie.
Poczułem tak wyraźnie, że upadłem na kolana, zalany łzami, z okrzykiem: „Boże — jesteś!” Sądzę, że ten intensywny dualizm: Bóg — Nicość, ich wzajemna walka, której
polem zdawał się świat cały, to być może nic innego, jak rzutowanie na metafizykę wewnętrznych, organicznych procesów: walki mojego ciała z trucizną — eterem.

I jeszcze jedno. Dręczyła mię w owych czasach myśl, którą w ten sposób sformułował
św. Bazyli Wielki: „Nie znam kobiety, ale nie jestem dziewicą.” Eter nie tylko nie dawał
mi ukojenia, lecz przeciwnie, myśl ta stawała się okropną, nie do zniesienia pod wpływem narkotyku. Nigdy, jak wtedy, nie odczuwałem nędzy zupełnej samotności.
Gdy poznałem kobietę — intensywność doznań eterowych osłabła. Siła metafizycznych wdzierań się ku Bogu nie była tak tragiczna, momenty pełni nie były tak rozsadzające ani też przerażenie samotności tak zupełne. Stopniowo przestawałem używać
eteru; nie czując tak gwałtownej potrzeby ucieczki od siebie, nie pragnąłem tej okropnej
odmiany świadomości i gdy jako chłopiec siedemnastoletni eteryzowałem się co kilka
tygodni, teraz jako dorosły mężczyzna nie robiłem już tego od kilku lat, i to bez specjalnego wysiłku woli.

Przedstawiłem wedle możności to, co pamiętam ze stanów eterowych, ich dziwność
jednak wymyka się spod opisu. No ale wszak nie mam robić propagandy proeterowej.
Przedstawię więc szkodliwość eteru, starając się wmówić ją sobie i innym z tą samą siłą
przekonania, z jaką małżonkowie w chwili zawierania małżeństwa starają się wziąć na
serio przeświadczenie o tym, że chcą naprawdę i będą sobie nawzajem wierni.

Sądzę, iż jednym z głównych uroków — i zarazem jedną z najgłębszych szkód — narkotyku, nawet tak przykrego i nie dającego euforii jak eter (przynajmniej dla mnie), jest
to, iż gwałci on niejako sanktuarium duszy; jak świętokradca rozbija święte naczynia
i wyjmuje bezbronnego Boga, którego nie powinny dotykać takie ręce i widzieć takie
oczy, napawa się Jego widokiem, dotknięciem i niszczy Go, tak samo narkotyk wdziera
się w głębie podświadomości, gdzie drzemią i rozwijają się jakieś myśli, jakieś stany,
które dopiero znacznie później, gdy dojrzeją, mają wejść w naszą świadomość. Jest to
więc coś, co przypomina też poronienie: niedojrzały, potworny jeszcze embrion zostaje
wydobyty na światło dnia. Tak było np. u mnie z deizmem. Dzięki więc narkotykowi
poznajemy własne głębie, ale nie we właściwej porze, drogą gwałtu. Sądzę, iż działa to
niszcząco na podświadomość i przedwcześnie odsłonięte jej twory nie rozwiną się już
nigdy tak harmonijnie, jak by to miało miejsce bez interwencji narkotyku.

Ciekawe są same doznania: myśli wydają się ciekawymi tylko, dopóki się jest pod
narkozą. Eter to kłamca, i to na krótką metę.

Następnie podkreślam, że eter nie daje euforii ani zapomnienia o rzeczywistych cierpieniach duszy, lecz przeciwnie — potęguje je, a potem po wytrzeźwieniu następuje
bardzo przykry katzenjammer.

Zauważyłem też, iż działa on fatalnie na płuca: prawie zawsze po eteryzowaniu się
miałem prędzej lub później, po upływie kilku dni — do dziesięciu, uporczywe zaziębienie z gorączką, tak że musiałem kłaść się do łóżka, nieraz na dwa tygodnie.

Wreszcie zapach eteru jest ohydny i denuncjuje on eteromana na kilka kroków i to
nawet na drugi dzień po eteryzacji. A zdarza się też, że nieprzytomnym zaopiekuje się
komisariat czy pogotowie ratunkowe i będą płukać żołądek domniemanemu „niedoszłemu” samobójcy.

Nie znam wprawdzie narkotyku dającego tak silne metafizyczne wzruszenia, lecz
mijają one szybko, a opłacane są zdrowiem. W rzeczywistości takie rzeczy każą na siebie czekać, ale samotna wycieczka górska może też dać potężne metafizyczne przeżycia,
które znacznie lepiej utrwalają się w świadomości od kradzionych przeżyć i wymuszonych ekstaz narkomana.

APPENDIX

O MYCIU SIĘ, GOLENIU, ARYSTOKRATOMANII, HEMOROIDACH
I TYM PODOBNYCH RZECZACH

WSTĘP

Zaznaczam z góry, że cała ta część mojego „dziełka” — może się wydać wielu ludziom śmieszna, a nawet zbyteczna. Śmieszna to ona może i jest, ale co do zbyteczności, to śmiem w nią wątpić (lub o niej wątpić, jak chcą niektórzy — ja jestem za równouprawnieniem obydwu zwrotów. Pierwszy jest silniejszy niż drugi, a nie jest taką już
znów potwornością językową, którą trzeba ukatrupić na miejscu). Oczywiście zbyteczność różnych rozdziałów będzie różna. Ale ponieważ piszę tę książkę absolutnie dla
wszystkich, więc nie mogę brać pod uwagę tego, że pewni ludzie, lub nawet ugrupowania społeczne, nie znajdą w niej nic nowego. Chcę podzielić się z ogółem pewnymi doświadczeniami własnymi, a nawet wiadomościami, które mam od innych ludzi, a których ci nie mogli dla różnych przyczyn uczynić własnością publiczną. Jestem prawie
pewny, że w pewnych kołach durniów i draniów książka ta będzie przyczyną jeszcze
gorszego psucia mojej i tak już przez wymienione P.T. czynniki popsutej opinii. Trudno.
Przeciw zorganizowanej głupocie i świństwu jeden człowiek walczyć nie może. Muszę
zbierać teraz owoce całego życia poprzedniego, w którym starałem się zawsze mówić to,
co myślałem naprawdę, bez względu na osobiste dla mnie skutki.

1 O BRUDZIE

Czystość fizyczna osobista nie jest wcale rzeczą tak drogą, jak to się niektórym wydaje. Nie mówię o czystości publicznej (domów, ulic, placów itp.) — nie będę też wdawał się w kwestię czystości mieszkań, jakkolwiek sądzę, że też za psie pieniądze po prostu jest ona osiągalna. Mimo to często widzi się mieszkania, w których wiszą na ścianach drogocenne obrazy, wszystko jest udywanione i wypoduszkowane, a jednak panuje w nich brud, a nawet smród, często subtelny, ale jakościowo bardzo jadowity. Mam
wrażenie, że czystość mieszkań, a dalej czystość publiczna jest funkcją czystości osobistej. Trzeba zacząć od siebie, a z czasem wszystko powoli się wyczyści, bo czysty człowiek nie potrafi żyć w otaczającym go brudzie. Lenistwo i nieświadomość co do tego,
jakimi środkami zdobyć czystość, zdają mi się być przyczynami tego stanu rzeczy, który
chcę opisać i podać przeciw niemu środki zaradcze. Czemu większość ludzi, którzy bezwzględnie śmierdzieć nie powinni, jednak śmierdzi? Mówię tu o tak zwanej inteligencji,
półinteligencji i warstwach poniżej leżących. Nie będę się tu wdawał w analizę smrodologiczną arystokracji niższej i najwyższej, ponieważ zbyt mało znam tę sferę. Ale na
podstawie pewnych nikłych danych mam wrażenie, że i tu dałoby się coś na ten temat
powiedzieć. Poza kwestią mycia się występuje tu problem zmiany bielizny i ubrania.
(Ostrzegam z góry, że będę mówił rzeczy przykre — kto nie chce ich słyszeć, niech nie
czyta.) Ale jakiekolwiek są stosunki bieliznowo — ubraniowe danego człowieka, będą
one bezwzględnie lepsze, o ile człowiek ten będzie się myć porządnie. Oczywiście ideałem byłaby codzienna zmiana całej bielizny i jak najczęstsze zmienianie ubrań. Ale
jeśli ktoś na to nie ma, może przedłużyć czas zmiany za cenę pewnej pracy nad czystością ciała.

Są narody czyste i są brudne. Powiedzmy sobie otwarcie, że należymy do tych ostatnich i starajmy się temu zaradzić. Czytając powieści polskie, rosyjskie lub francuskie, zawsze mam ten problem na myśli: czy aby ci wszyscy ludzie są dobrze wymy

ci. Przeszkadza mi ta myśl w przejmowaniu się losami występujących postaci, psuje
mi najpiękniejsze sceny, zaćmiewa horyzonty najwznioślejszych uczuć. Mimo wszystkich wad literatury angielskiej, wiem jedno — cokolwiek robią, czują i myślą Anglicy, ci
są prawie na pewno na ogół czyści. Rosjanie [...] wyprażają się w „bani”, wyszorowują
maczałkami, wybijają się rózga — i przynajmniej przez niedzielę, a może i poniedziałek mają otwarte pory skóry całego ciała, a nie tylko niektórych jego, najbardziej skłonnych do tak zwanego nieprzyjemnie „zaśmierdzania się”, części. Okropne rzeczy, ale
raz trzeba powiedzieć je otwarcie. Człowiek jest, wziąwszy go cieleśnie, dość paskudnym stworzeniem. Pewien hrabia (!) raniony w rękę nie odwijał jej długi czas i trzymał ją pod gumowym bandażem. Ręka zaczęła śmierdzieć. Pokazywał ją innym krzycząc znamiennie: „Żadna noga tak nie śmierdzi, jak moja ręka. Niech pani powącha.”
I pchał obecnym pod nosy swoją wspaniałą, rasową, hrabiowską rękę, która rzeczywiście wydzielała subtelną, ale skondensowaną woń przepojonego kulturą dziesięciu wieków ciała. Hrabia — a cóż dopiero mówić o zwykłej „wysokiej szlachcie, świetnym korpusie oficerskim i P.T. publiczności”, jak to było napisane na cyrkowym afiszu z czasów
austriackich. Przyczyną przykrych zapachów ludzkości są ubrania. Daleko mniej śmierdzą (pomijając przykre dla nas, jako należących do innej rasy, różnice jakościowe) ludzie dzicy, chodzący nago. A jakże wspaniałe są pod tym względem wszelkich rodzajów bydlęta — zawsze świeże, z doskonale wywentylowaną skórą, wydrapane, wygryzione, wylizane, jak to mówią, na „hochglanz”. Człowiek jest, ogólnie biorąc, szczególniej
w parażach klimatu średniego i zimnego, najbrudniejszym bydlęciem świata, i to głównie z powodu konieczności noszenia ubrań. Ogólnie wiadomo, że na ogół ręce mniej
śmierdzą niż nogi — a czemu? Bo nie są zamknięte (exemplum ów hrabia i jego rączka)
i są oczywiście częściej myte. Chodzić gołym nie można, ale wszystko można nadrobić
myciem się, zapamiętałym, fanatycznym, wściekłym. Koszta są minimalne, a czas również bardzo niedługi daje się z łatwością wydrzeć zachłannemu snowi przy minimalnym wysiłku woli. A więc do dzieła, brudasy, a za kilka lat ludzie w mieszkaniach swych
i gmachach publicznych: kinach, teatrach, poczekalniach itp. instytucjach, nie będą potrzebowali wdychiwać potwornego niepachu wydzielin niedomytej trzody ludzkiej,
z czego wyniknie daleko większa wzajemna życzliwość i pogoda w odniesieniu do tzw.
„innych”, której tak brak w naszych stosunkach społecznych. Przecież w porównaniu do
innych narodów Polacy są pod tym względem wprost straszni. Ile energii idzie choćby
na okazywanie sobie wzajemnej pogardy na ulicy. Nigdzie indziej tego nie ma, przynajmniej w tym stopniu. A wewnątrz gmachów stanowczo smród potęguje to nieprzyjemne zjawisko. Niestety każdy niedomyjec nie zdaje sobie sprawy, że sam jest elementem ogólnego niepachu, że dla innych jego smrodki, które u siebie toleruje, wcale nie są
znów tak przyjemne, jak dla niego samego, a może i dla najbliższych.

Otóż moja ogólna teoria smrodu ludzkiego jest następująca i prosta, jak teoria równań różniczkowych czy tensorów: niedokładne mycie całego ciała, a dokładne mycie
pewnych jego części: twarzy, szyi, nóg, pach itp., jest powodem, że wszystkie świństwa,
które muszą się wydzielać z organizmu przez całą skórę, wydzielają się tylko przez te
części, których pory skóry są odetkane. Znałem pewnego eleganckiego pana, który narzekał ciągle, że mu śmierdzą nogi. Mył je po trzy razy dziennie i im dokładniej to czynił, tym było gorzej. Po prostu nie mył się cały dokładnie i wszystko, co miał w sobie
najpaskudniejszego, wychodziło mu z ciała przez nogi. Oczywiście są choroby, na które
nie ma ratunku. Ale z chwilą dokładnego mycia się zniknęłyby te wszystkie środki,

o których ogłoszenia w gazetach czyta się ze specyficzną zgrozą: „Antismrodolin usuwa
przykry zapach pach, nóg...” itd. Brrrr...Co za świństwo. Zamiast wydawać pieniądze na
podobne ohydy trzeba je zużytkować na kupienie:
1. Dobrego, prostego nawet mydła — zupełnie wystarczy dla ludzi względnie prostych dla umycia codziennego całego ciała.
2. Szczotki — najlepsze są dla tego celu szczotki firmy Braci Sennebaldt (Bielsko,
Biała, Śląsk), (29 H N°2, 30 F N°2, i 137 E), które przez tę firmę polecane są do bielizny. Wszyscy, którym ofiarowałem szczotki te (a rozdałem już przeszło dwa tuziny dla
propagandy), błogosławią mnie i tę firmę. Szczotki są szczecinowe i na pierwszy „rzut
oka” robią wrażenie za twardych. Wymoczone trochę w gorącej wodzie stają się wprost
wspaniałe. Znałem panie skarżące się na chroniczną chropawość skóry. Po użyciu szczotek stały się gładkie jak alabastry. Pumeks jest tu niczym — wygładza powierzchownie.
Tylko szczotka jest w stanie odetkać pory zalepionej tłustym brudem skóry. Wiele osób
uważających się za czyste tonie w brudach jak nieboskie stworzenia. Iluż znałem ludzi
przerażonych twardością szczotek tych, którzy potem z rozkoszą tarli nimi swe ożywione jakby cudem, sflaczałe ciała nieomal do krwi. Ostatecznie szczotkę można stosować nie co dzień (co drugi lub trzeci dzień), ale mycie codzienne całej skóry my-
dłem jest obowiązkiem każdego, który chce się za człowieka uważać. Oczywiście są ludzie, którzy nawet nie bardzo się myjąc, mało stosunkowo śmierdzą. Tym lepiej dla
nich i dla innych. Ale to nie uwalnia ich od mycia się ze względu na ich własne zdrowie. Naturalnie że zwiększająca się ilość mieszkań z łazienkami i łazienek publicznych
przyczynia się znakomicie do wzrostu czystości ogólnej. Ale łazienki trzeba też umieć
używać. Znałem ludzi należących do „najlepszego towarzystwa”, którzy poprzestawali
w ciągu tygodnia na zimnym prysznicu bez mydła (używali je tylko do części zasadniczych, i to nie bardzo) i następnie wycierali się włochatym ręcznikiem. Codzienna
długa ciepła kąpiel jest niezdrowa, szczególniej dla osób nie mających nadmiaru energii. Ale wymycie się mydłem w całości ciepłą, a potem zimną lub choćby tylko zimną
wodą jest absolutnym obowiązkiem każdego.
3. Dla ludzi nie posiadających łazienek służyć może w tym celu blaszana duża balia,
a dla podróżujących (ze względu na brak odpowiednich urządzeń w większości niższej marki naszych hoteli) „tub” gumowy składany, rzecz trochę kosztowna, ale dla której można wyrzec się mniej istotnych przyjemności (wódki, piwa, papierosów, dancingu, radia, dorożek, aut, kina) na pewien czas, aby ją sobie za uskładane w ten sposób pieniądze kupić.
4. Gąbki albo też tzw. po rosyjsku „maczałki”. Oto wszystko, czego trzeba, no i trochę
czasu (który zawsze znaleźć można) i szacunku dla siebie i swego zdrowia, a także trochę ze względu na innych, którzy też są przecie ludźmi. Ale te mycia się poranne, które
udało mi się widzieć, te absolutne niemycia się wieczorne (wieczorem trzeba umyć
przynajmniej części zasadnicze), które obserwowałem — to są rzeczy wprost potworne. I to, powtarzam, tam, gdzie zdawałoby się, że powinno to być rzeczą samo — przez
— się zrozumiałą.
To właśnie spowodowało napisanie tych słów, co nie było dla mnie wcale zabawnym
ani przyjemnym. Myślę, że może niejeden(na) zaczerwieni się czytając je i będzie mu
(jej) wstyd i przykro — ale może za to doprowadzą go „(ją) do opamiętania. A przecież
nie chodzi tu tylko o względy estetyczne, ale i o zdrowie, bo skóra jest bądź co bądź zasadniczym narządem wydzielania. Wiadomo, że człowiek ze zniszczoną nagle w dwóch
trzecich skórą umiera, ale powoli można się przyzwyczaić do każdego zatrucia, a więc
i do niefunkcjonowania własnej skóry. Chłopi nasi, którzy się prawie nie myją, nie giną
od tego i nie śmierdzą tak znów bardzo jak inne warstwy społeczne. Ale to nie jest
dowód: nie śmierdzą, bo nic już przez zatkane pory nie wydzielają, a nie giną z zatrucia,
bo się przyzwyczaili przez długą praktykę wytwarzając widać jakieś antytoksyny. Ale
jacy by byli, gdyby się myli, tego nie wie nikt.

2. O GIMNASTYCE
Jestem wielkim przeciwnikiem rozwydrzenia sportowego, które się w ostatnich la-
tach rozwinęło. Te „ambasadory” polskie (szczególnie polskie wobec zacofania na innych punktach) za granicą, te Ciumpały i Wyprztyki które reprezentują tężyznę narodu
i są czczone jak bogi jakie, to jest gruba i niezdrowa przesada. Nawet już nie zazdroszczę sportowi miejsca w gazetach codziennych ani pism specjalnych, których nie mogła
się doczekać nigdy nasza sztuka. Sztukę najwyraźniej diabli biorą i może naprawdę nie
warto się już tak bardzo nią zajmować. Ale to ciągłe zaprzątanie umysłów młodzieży
tylko tym, że Jasiek Wątorek skoczył o trzy cm wyżej niż Maciek Wąbała, jest objawem
przykrym i mogącym na długich dystansach dać w wymiarze ogólnej kultury narodowej wyniki bardzo smutne. Tym bardziej że sport rekordowy musi mieć, jak i wzrost,
i siła ludzka, określone granice, których się nie przekroczy, choćby się nawet pękło.
Oczywiście muszą być specjaliści, którzy tylko rekordowemu sportowi poświęcać się
będą mogli. Niech sobie będą i niech nawet dla odpoczynku pewna ilość ludzi zajmuje
się ich wyczynami. Ale nie może to dochodzić do tego stopnia, żeby na nic już innego
czasu w życiu nie zostawało, przynajmniej w sferze myśli. Bo oprócz tego jest radio
(jako radiokręcicielstwo, a muzycznie biorąc jako to, co nazywam „wyjącym psem”),
dancing, niekiedy już od rana, jest kino, które coraz mniej nowego ma do powiedzenia
i w którego obiecywaną wspaniałą przyszłość coraz mniej chce się wierzyć, jest gazetka,
puchnąca z dnia na dzień i zastępująca niektórym wszelką inną lekturę, dla tych np., dla
których Wallace czy nasz Marczyński (o Boże!) jest już literaturą zbyt ciężką. Na Żadne
tzw.„wyższe”zainteresowania nie — ma się już czasu:grozi zupełne zbydlęcenie i ogłupienie. Ciągłe obniżanie poziomu artykułów, książek i teatru do gustu danego przekroju
społecznego doprowadza do tego, że wychowuje się coraz niższej wartości pokolenia, do których poziomu znowu trzeba się obniżać i w ten sposób dojdzie się wreszcie do społeczeństwa kretynów, dla których naprawdę sztuki Kiedrzyńskiego będą „niezrozumialstwem” w teatrze z powodu ich zbytecznej filozoficznej głębi, dla których muzyka kabaretowa nawet stanie się poważna, a wagonowa lektura dzisiejsza będzie tak trudna, jak
dziś jest dla nich teoria Einsteina. Zanika na wszystkich punktach ambicja stworzenia
czegoś doskonałego samego w sobie, chęć prawdziwego wysiłku i szczerości i dążenia
do prawdy — chodzi tylko o zdobycie pieniędzy za wszelką cenę. A temu stanowi rzeczy pomaga oczywiście bezecna wprost krytyka literacka, uprawiana przeważnie przez
ludzi, którzy już do niczego innego zdolni nie są i dlatego muszą być krytykami, bo inaczej by po prostu wymarli. Następuje przefałszowanie wartości na wielką skalę, jakie
dawniej, w czasach przedwojennych, trudno było nawet sobie wyobrazić. Zmiany te zachodzą powoli i nieznacznie — zmieniają się w naszych oczach ludzie, których zwykliśmy cenić za prawdziwość ich w stosunku do nich samych i do innych. „Umwertung
aller Werte”, ale in minus. Rozwydrzenie sportowe jest jedną z sił składowych ogólnego
przesunięcia się na stronę ciemności. Tym niemniej sport uprawiany przez niezawodowców umiarkowanie jest rzeczą wspaniałą i przeciwdziałającą fizycznej degeneracji.
Kto zaś nie może się oddawać sportom, musi, ale to koniecznie i koniec, robić codziennie gimnastykę Mullera, bez przyrządów. Można do niej co najwyżej dołączyć hantle.
Dla codziennej gimnastyki trzeba mieć jednak trochę więcej woli niż dla codziennego
porządnego mycia się. Zerwać się o dwadzieścia minut wcześniej niż koniecznie trzeba
na to, aby z ciężką, nie dospaną głową robić pozornie bezsensowne ruchy, to jest wysoka
marka dla przeciętnego pracownika umysłowego,a nawet zmysłowego.Ale trzeba się na
to zdobyć — nie ma po prostu rady, a po miesiącu lub dwóch dostrzeże taki nieszczęśnik, który tego dotąd nie robił, co przez ten czas stracił, a po roku lub dwóch, pomijając już poprawę stanu psychicznego i wzmożenie sił fizycznych, dostrzeże nawet ze zdumieniem zmiany w budowie swego (może przedtem zanędzniałego) ciała. Pod wpływem masaży znika tłuszcz i nawet chropawa skóra staje się gładka, pęcznieją mięśnie
i całe ciało nabiera niebywałego wigoru i lekkości. Dzień, w którym dla różnych powodów nie można było zrobić gimnastyki, staje się dniem przeklętym. Cały czas odczuwa
się brak czegoś nieokreślonego, a nawet lekki wstręt do siebie. Oczywiście nie trzeba
przesadzać, zaczynając od niewielkiej ilości ćwiczeń (ćwiczenia rano — masaż na noc),
a nade wszystko nie zniechęcać się początkowym bólem wszystkich mięśni, a w szczególności brzucha. Na brzuch, tę najbardziej zaniedbaną część ciała, kładzie Muller największą wagę. Śmiech i kaszel są w pierwszych dniach wykluczone. Ale ból ten przechodzi w trzy do czterech dni zupełnie i zostaje tylko czysta rozkosz. Oczywiście nie
w chwili samego gimnastykowania się. Jest to poza goleniem się największy wysiłek
z tych codziennych, programowych. Ale opłaca się stokrotnie w ciągu dnia, chociażby
jako obowiązkowy akt woli, do czego niektórzy w dalszym przebiegu doby mają niekiedy mało sposobności. Do innych właściwości gimnastyki Mullera należy dodatni jej
wpływ na funkcje kiszek i żołądka. Ćwiczenia należy bezwzględnie robić przed śniadaniem i przed pierwszym papierosem — oczywiście jeśli znajdzie się taki, który po przeczytaniu niniejszej książki będzie śmiał palić.

3. O GOLENIU SIĘ
Ktoś powiedział: „Dobrze się namydlić i mieć ostrą brzytwę, czy nożyk do maszynki
— oto wszystko.”Otóż nieprawda:golenie się jest rzeczą stokroć zawilszą.Nie każdy człowiek obowiązany wprost do posiadania całkowitej o nim wiedzy naprawdę ją ma w wymaganym dla jego potrzeb stopniu. Obserwacja wielu znajomych i fakt ten, że po dwudziestu pięciu latach golenia się teraz dopiero doszedłem do niektórych podstawowych
wiadomości, skłania mnie do poświęcenia temu trudnemu problemowi kilku stronic
tego appendixu. (Szalenie lubię appendixy, dygresje, wyjaśnienia, dodatkowe wnioski
i poprawki — tylko nie w portretach, a szczególniej na żądanie klienta — to jest wprost
wykluczone.) A więc oczywiście trzeba mieć dobry pędzel i dobre mydło. Następnie
bardzo gorącą wodę, w której umoczywszy pędzel należy zwilżyć nim miejsca mające
być golonymi; po czym posmarować je mydłem i mydlić jaki najdłużej. Oczywiście nie
godzinę lub dwie. To są rady banalne dla zupełnych już prymitywów golenia się. Ale tu
następuje rzecz, o której nie wie każdy z samogolarzy — amatorów: trzeba znać topografię swojej twarzy, to znaczy wiedzieć dokładnie, w którą stronę rosną włosy w danym
miejscu, co nie u wszystkich bywa jednakowe. Zbadawszy to, należy od razu wszystkie
miejsca (nawet wąsy) golić pod włos, i to raz tylko, a nie golić raz w kierunku rośnięcia, potem mydlić znowu i golić za drugim razem dopiero pod włos. Jest to tylko niepotrzebne rozdrażnienie skóry i strata czasu. Następnie nie każdy wie, że żyletkę specjalnie należy trzymać pod kątem mniej więcej 45° do kierunku ruchu. Nie każdy również wie, że rączkę żyletki trzeba regulować co do siły jej zakręcenia i że im więcej jest
rozkręcona, tym ostrzej goli, i że stan większego rozkręcenia nadaje się bardziej do golenia zarostów starych i twardych. Oto wszystko: Ale to wszystko jest niczym o ile ktoś
nie posiada maszynki do ostrzenia nożów „Allegro” — to jest wprost cud. Każdy golący
się, a szczególnie golący sobie wąsy, wie, jak piekielnym problemem, którego rozwiązanie korzystne lub niekorzystne rzuca światło lub cień na cały dzień, bez względu już na
jego wypełnienie, jest golenie się. Mogę powiedzieć (a nie jestem bynajmniej agentem
firmy produkującej te maszynki), że zacząłem dosłownie nowe życie od czasu, jak używam błogosławionego „Allegro”. Tajemnicą jest dla mnie, dlaczego żadna firma nożowa,
poczynając od genialnego skądinąd Gillette’a, nie wyrabia kopert dla noży tak zaklejonych i ostemplowanych, żeby uniemożliwić podkładanie starych noży, na jeden raz naostrzonych na nowo i owiniętych w tłusty papier, do starych kopert. Kupuje się pięć żyletek, z których jedna lub dwie są dobre, a reszta po jednym użyciu okazuje się do niczego. Humor całego dnia, powodzenie, twórczość, sprawy państwa zależne są od takiego drania, który żyje sobie cudownie z podrabianych noży. Wściekłość od rana, porżnięcie pyska, pieczenie tegoż przez cały dzień itp. nie istnieje z chwilą, kiedy się ma
„Allegro”. Kosztuje dużo (około 28 zł teraz), ale opłacą się bezwzględnie. Jeśli nie amortyzuje się dość szybko (jeden nóż można używać dwa, trzy miesiące!), to bezwzględnie
opłaca się już choćby w nie dających się przeliczyć na pieniądze wymiarach psychicznych. Wszystkie inne maszynki, które wyprobowałem, są wobec niego niczym.

4. O HEMOROIDACH
Kiedyś przed laty wpadł do mnie rano mój przyjaciel (podobno był nawet hrabią)
Xawery X. i zakrzyknął w te banalne słowa: „Eureka! eureka!” Muszę dodać w dyskrecji, że cierpiał od dawna na hemoroidy (czyli hemeroidy, jak mówią ludzie dystyngowani) i że obecnie rewelacje moje nic go już obchodzić nie mogą, ponieważ zginął w wojnie [...] w r. 1919. Był kawalerzystą, i to dobrym. Przeklęte „guziki” czy „śliwki”, jak mawiał, przeszkadzały mu bardzo, a na operację w czasie wojny zdobyć się nie
mógł.„Eureka”— ryczał i tańczył biedaczek z radości.Kiedy się uspokoił,zapytałem go
się z polska: „Co zacz?” „Odparł” natychmiast: „Pomyśl, Stasiu: u pięciu doktorów się
leczyłem: dawali mi czopki, radzili operację, a żaden z nich nie powiedział mi tego, co
sam odkryłem dziś.” (Było to w kwietniu 1918 r.) „Zapychanie — oto tajemnica wszystkiego. To, co dawniej robiłem siodłem przez godzinę, dziś zrobiłem palcem w dwie minuty.” (Oczywiście nie ręczę za dosłowność tej rozmowy — jednak utkwiła mi ona tak
w pamięci, że możliwe są chyba tylko drobne dewiacje od rzeczywistego jej tekstu.)
„Smaruję się zawsze oliwą przed, potem myję się zimną wodą, ale nigdy mi nie przyszło
na myśl zapchać wszystkiego palcem. Otóż dziś, prawie mimo woli, wiedziony jakimś
tajemnym przeczuciem sprobowałem. I, o cudzie! — wszystko wlazło, nic mnie nie boli
i nie potrzebuję na razie operacji. Pojutrze jadę na front i nic mnie nie obchodzi. Jeśli
zginę, to szczęśliwy.” I znowu zaczął tańczyć śpiewając znaną piosenkę:

Ja by dawno uż był gieroj
No u mienia jest giemoroj.

„Czemuż Roztopczyn nie wiedział o tej metodzie” — dodał po chwili, bo był bardzo wykształcony w historii. Poradziłem system Xawerego kilku moim znajomym i byli
wprost zachwyceni. Dziś podobno leczą tę straszną („samaja niepoeticzeskaja bolezń”
— jak mówił jakiś literat rosyjski) chorobę zastrzykami. Ale kto nie ma na razie odwagi
na operację albo nie może sobie pozwolić na zastrzyki, temu polecam system biednego
śp, Xawerego.
5. O TZW. „PUSZENIU SIĘ”
Pierwszy Boy zwrócił uwagę na charakterystyczny dla nas Polaków fakt niczym nieusprawiedliwionego tzw. „puszenia się” pewnych ludzi. Np. Dziedzierski, szlachcic co
najwyżej średni, ma trochę pieniędzy, może się porządnie ubrać, manier pewnych nauczył się. Nawet jest „skoligacony”, bo ktoś tam ze sfer naprawdę wysokich popełnił kiedyś w przystępie szału mezalians i ożenił się z jakąś Dziedzierską. I nagle pan taki zaczyna „bywać”, jedzie coraz wyżej i wyżej. Bóg z nim, jeśli bywanie robi mu przyjemność — dla mnie bywanie byłoby torturą nie — do — zniesienia. Ale im więcej bywa,
tym więcej się puszy. Zaczyna z pogardą patrzeć na szlachciców równych mu, a nawet
lepszych od niego, maniery ma coraz lepsze, w głowie za to robi mu się coraz puściej
i po pewnym czasie zaczyna wierzyć, że jest prawdziwym arystokratą — jeszcze chwila,
a już z pobłażaniem patrzy na pomniejszych hrabiów, już mu nie imponują Lubomirscy
czy Sanguszkowie, już marzy o małżeństwie z jakąś Habsburżanką (wszystko przecie
jest możliwe) i nagle widzimy, że Dziedzierski jest faktycznie arystokratą. Wywodzi się
od jakiegoś pra — Dziedzierza z czasów przed — Mieszkowych, opowiada dzikie rzeczy

o przodkach swych i, co najdziwniejsze, wszyscy prawdziwi panowie wierzą mu i traktują, przynajmniej pozornie, jak równego sobie. Może się tam który czasem uśmiechnie pod wąsem lub o ile takowego nie ma, po prostu staropolskim zwyczajem w kułak, ale na ogół Dziedzierski ma wrażenie, że jest wielkim panem, a o to właśnie chodzi.
Lubię czasami prawdziwych wielkich panów — nie jestem arystokratycznym snobem
— chyba może un to ut petit bout de soupcon, jak każdy zresztą bezpióry dwunóg, ale
w prawdziwie wielkich panach jest coś sympatycznego, coś paleontologicznego — tego
się nie da w krótkim szkicu adekwatnie wyrazić. Ale bądź co bądź byli oni czymś kiedyś i jako tacy mają bezwzględnie inny odcień niż ci, których przodkowie niczym nigdy
nie byli, tylko miazgą, na której wyrastały tamte kwiatki. Nie można odmówić arystokracji pewnych specyficznych właściwości, bo się wpada w przesadę i popełnia się niesprawiedliwość. Tak jak nie można powiedzieć, że byle kundel jest to samo, co bardzo
rasowy taks czy san — bernard; tak samo nie można twierdzic, ze jakiś książę a Ciumpała to jedno. Chodzi o to tylko — jeśli już jesteśmy w tych nie istotnych sferach i problemach — aby byle kundel nie udawał prawdziwie rasowego bydlęcia. Uwagi te mogą
się wydać niektórym nie na czasie.Nieprawda.Właśnie teraz,gdy mamy republikę i gdy
zniesiono oficjalnie przywileje i tytuły, ogarnął wielu ludzi, nawet tych, którzy przedtem nigdy się podobnymi głupstwa i nie zajmowali, jakiś niepokój co do ich pochodzenia.
Są ludzie, którzy doskonale żyją z samego potwierdzania tytułów, wyrabiania szlacheckich dyplomów i dociągania genealogii do najdalszych krańców możliwości, aż do pęknięcia. Dlatego właśnie pożądanym byłoby teraz zhierarchizowanie wszystkich rodów
i uniemożliwienie dalszego puszenia się Dziedzierskich i innych, co jest czasami dla
niektórych bardzo nieprzyjemne. Mnie osobiście to nie dotyczy — ja nie „bywam”, ale
dla niektórych problemat ten jest stosunkowo dość jadowity. Dlaczego za granicą nie
ma tego podobno zupełnie. Tam tyle się ktoś puszy, na ile ma prawo i koniec. Wypuszy
się, ten drugi, o ile chce, odda mu należną jego stanowisku w tym wymiarze cześć i potem mogą już swobodnie mówić, o czym chcą. A tu u nas puszyć się trzeba ciągle, ciągle podtrzymywać swój autorytet przy pomocy specjalnych uśmiechów, niedomówień,
drgnięć twarzy itp. Ile energii na to idzie — strach pomyśleć. Saint — Simon stracił pół
życia podobno na udowodnianie, że jest o jeden stopień wyższej marki diukiem od
ks. de Luxembourg i miał ze swego punktu widzenia rację, że o to walczył. Czy mu się
udało, nie wiem. Ale w każdym razie tam było to na miejscu, były jakieś kryteria, według których można było udowodnić wyższość lub niższość w tych wymiarach. U nas
panuje pod tym względem chaos. Niech się zbierze jakaś Wielka Heraldyczna Rada,
niech popracują, zhierarchizują według pochodzenia i koligacji, niech wydadzą odpowiednie wspaniałe almanachy (zarobią na tym idiotyzmie kolosalne sumy) i niech
ukrócą puszenie się. Ktoś wchodzi i mówi: „Seria A, oddział drugi, nr trzeci” — wszyscy
wstają, kłaniają się i już jest z tym skończone. Ale nie te ciągłe wysiłki wywyższenia się,
te ciągłe szprynce i szpryngielki, aby udowodnić innym i samemu uwierzyć, że się jest
nie tym, kim się jest, tylko czymś o wiele lepszym — i to w takim wymiarze! Wstyd!

6. TROCHĘ RECEPT I JUŻ KONIEC
Na zakończenie chcę podać do wiadomości parę recept, które mnie i moim znajomym oddały nieocenione usługi. Otóż kiedy miałem ból artretyczny w ramieniu, śp.
dr Janowski z Warszawy przepisał mi następującą maść, która okazała się znakomitym
środkiem na tego rodzaju cierpienia. Wcierać trzeba trzy minuty kawałek wielkości
bobu (koniecznie) aż do suchości.

Acidum salicyl. 10,0

Oleum. Terebinth. 10,0

Vaselini 500

Albo:
Ung. parci 40,0

Acid. salicyl. 12,0

Ol. Terebinth. 8,0

Extr. Belladon. 0,6

w wypadkach ciężkich bólów.

„Aliści” okazały się jeszcze inne właściwości tej maści. Może się wydać to przesadzonym, co powiem” szczególniej na tle krążących o mnie plotek, ale faktem jest, że mam
bardzo delikatną skórę. Od najmniejszego podrażnienia mogę (ale nie muszę) dostać
wyrzutów. (Słońce, wiatr, zmiana wody, np. z zakopiańskiej na warszawską lub z cejlońskiej na australijską itp.) Pomyślałem sobie że salicyl może dobrze na tego rodzaju rzeczy robić. Jako też okazało się, że tak. Maść owa usuwa wszelkie brutalniejsze wyrzuty, zgrubienia skóry, skórki koło paznokci i nagniotki (przynajmniej u innych — ja nie
znam tej klęski). A nawet dobrze robi na drobne rany, o ile się nią jeszcze takowe na dodatek po zajodynowaniu posmaruje.

Drugim wynalazkiem zrobionym przez pewną moją ciotkę jest działanie na wszelkie wyrzuty (pomijam trąd,syfilis,raka,sarkomę itp.) maści śp.prof.Wicherkiewicza na
oczy. Dobra była na oczy, ale co najmniej równie dobra jest na twarz i w ogóle wszelkie
miejsca pokryte nie bardzo jadowitymi wyrzutami, np. szczególniej dobra jest na uporczywe strupiaste wyrzuty pokataralne i poopaleniowe około ust i nosa, tzw. Herpes.
Wcierać lekko na noc. Przepis brzmi:

.igenoli „Roche’ 0,50

Xeroformi „oryg.” 0,60

Hydr. pr. flav. 0,15

Lanol. Vasel. a 7,50

Trzecim przepisem, który muszę podać, jest płukanie pewnego mojego znajomego
dentysty. Płukanie to (dziesięć kropli na szklankę wody) może być używane codziennie
(trzy; cztery razy na dzień) do zębów, w razie kataru do nosa, a w razie lekkich podrażnień gardła do tego ostatniego. Przepis brzmi:

Tinct. Rathan. 10,0

Tinct. Myrhae 5,0

Mentholi 1,0

.ymoli 0,5

Spir. vini recto 50,0

Na silny katar należy wpuszczać do nosa pipetą krople następujące:

Glycerini 10,0

Protargoli 0,1

Nie myślcie, kochani czytelnicy, że to, co w „dziełku” tym napisałem, jest wszystkim,
czym chciałbym się z wami podzielić. Jest to zaledwie cząstka, ale dotyczy rzeczy, o których najmniej otwarcie się mówi i pisze. Byle dureń może właśnie na ten temat napisać w jakiejś krytyce literackiej w poważnym organie, że właśnie książka ta jest dowodem, że nigdy nie paliłem, a jestem za to pijakiem i kokainistą, że nigdy nie zażywałem
peyotlu, a za to, że się nigdy nie myję i nie gimnastykuję, że się nie golę i mam brodę do
pępka, że mam hemoroidy i nigdy nie miałem pryszczów na twarzy i że recept takich
nikt nie napisał. Takie czasy, tacy ludzie. Trudno — muszę wśród nich niestety żyć i robić dalej to, co mi nakazuje głos sumienia.

Więc tymczasem żegnam was — może na długo, a może na zawsze. Kto wie? Nie palcie, nie pijcie, nie zażywajcie kokainy — sprobujcie w razie czego peyotlu. Myjcie się porządnie i gimnastykujcie, golcie się moją metodą, nie puszcie się, bo szkoda czasu, i kupcie sobie zaraz po przeczytaniu tej książki „Allegro”i wymienione specyfiki.Wszystkich
zaś wzywam, aby dążyli do zorganizowania ligi mającej na celu prohibicję tytoniowo

— alkoholową.
I have spoken — reszta należy do was.

NIEMYTE DUSZE

STUDIUM PSYCHOLOGICZNE NAD KOMPLEKSEM
NIŻSZOŚCI (WĘZŁOWISKIEM UPOŚLEDZENIA)
PRZEPROWADZONE METODĄ FREUDA ZE
SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM
PROBLEMÓW POLSKICH

Poświęcone pamięci
Dr Karola de Beaurain

MOTTO:
(takie samo jak w książce o narkotykach)
„Wszelako dziwne jest w tej książce materii pomięszanie,”
Henryk Sienkiewicz, Ogniem i mieczem

WSTĘP

Praca niniejsza nie będzie żadnym systematycznym wykładem teoretycznym, tylko
raczej streszczeniem paru, nie własnych zresztą, teorii i wyliczeniem szeregu obserwacji psychologicznych, dokonanych nad samym sobą i otoczeniem, a następnie próbą ich
historycznego wyjaśnienia w silnym oparciu o teorie Freuda, ze szczególnym uwzględnieniem kompleksu („węzłowiska” — węzeł i wężowisko razem) niższości (Minderwer
tigkeitsgeflihlkomplex, inferiority complex).

Zaznajomienie się z metodą Freuda, tzw. psychoanalizą, zawdzięczam przyjacielowi
moich Rodziców (i poniekąd mojemu, wziąwszy pod uwagę dużą różnicę wieku), drowi
Karolowi de Beaurain, którego pamięci z uczuciem głębokiej wdzięczności, szacunku,
podziwu i sympatii pracę tę poświęcam. Lata całe nie doceniałem tego, co ów pierwszy
nieomal pionier freudowskich idei u nas pośrednio dla mnie uczynił. Zainteresowany
moimi snami zaproponował mi w r. 1912 systematyczny „kurs praktyczny” psychoanalizy, na co się z radością jako na pewną „nowalię” zgodziłem; ale przystąpiłem do
tego eksperymentu nie bez pewnej lekkiej nieufności i krytycznego nastawienia. Nie
będę opisywał tu szczegółów przebiegu „kuracji”, która zresztą z niczego konkretnego
wyleczyć mnie nie miała, gdyż, wbrew opinii Rity Sacchetto (pierwszej żony Augusta
Zamoyskiego, rzeźbiarza), która o mnie nigdy inaczej nie mówiła jak: „dieser geisteskranke W.”, jestem człowiekiem względnie normalnym.

Dla dr de Beaurain poza osobistą sympatią, którą, jak sądzę, dla mnie „żywił”, byłem
jeszcze interesującą „eksperymentalną świnką morską” (ein Versuchskaninchen) — dobrze, że nie lądowa — prócz tego, że wyjątkowy ten i niedoceniony u nas człowiek
chciał mi dać coś z siebie, ze swojej głębokiej wiedzy o ludziach i życiu, ustokrotnionej potężnym aparatem teorii Freuda, tego również nie wszędzie należycie docenionego, jednego z największych geniuszy i dobroczyńców ludzkości naszej epoki.. Dr de
Beaurain chciał mnie uratować w pewnym sensie od samego siebie. Możliwe jest, że dobrze się dla mnie stało, iż tego w zupełności nie dokonał, ponieważ prawdopodobnie musiałbym wtedy, mając „rozwiązane” (jak to się u nich; psychoanalityków, mówi)
wszystkie węzłowiska (kompleksy); wyrzec się pracy w moich zawodach, tzn. w literaturze, malarstwie i filozofii, a przynajmniej zmienić zasadniczo jej charakter; przestać
do pewnego stopnia być sobą. A stwierdzić muszę, że mimo wszelkich ujemnych o niej
sądów, ta właśnie ostatnia praca dała mnie osobiście niezmiernie wiele (niezależnie od
tego, co mogła lub może dać innym i samej nauce) i że bez niej, mimo dość dziwnych
przygód i braku nudy, uważałbym moje życie, którego — przynajmniej dotąd — nie
zamieniłbym z żadnym innym (nawet z życiem cesarza Pu — Ji), za jałową pustynię.
Mówię tu specjalnie nie tyle o sztuce i literaturze, ile o filozofii; powtarzam: dotąd, bo
na myśl o torturach, których tyle razy szczęśliwie uniknąłem, a na które nigdy zresztą
nie zasłużyłem, robi mi się stale chłodno i gdyby takowe miały się w moim życiu spełnić (oby nigdy to nie nastąpiło!), nie wiem, co i jak bym zaśpiewał.

Bo (wracając do poprzedniego) mówią, że wszelka praca tzw. górnolotnie „twórcza”
z węzłowisk nierozplątanych pochodzi i wraz z ich rozwiązaniem ginie, jak potok wysychający latem w górskim korycie. Czy tak jest, trzeba by z wszelką pewnością stwierdzić; a ponieważ skomplikowany niezmiernie eksperyment nie może być powtórzony
w tych samych warunkach (przerobienie czyjegoś życia z psychoanalizą i bez), więc
rozstrzygnięcie nie będzie tu nigdy zupełnie pewne. Możemy mówić z pewną dokładnością o usunięciu u kogoś jakiegoś kompleksu na tle wielu podobnych przypadków,
ale o czymś tak kapryśnym jak twórczość, artystyczna specjalnie, nic na pewno, mimo
niezliczonych doświadczeń, powiedzieć się nie da. W każdym razie, o ile nawet w rzadkich wypadkach usunięcie węzłowiska (kompleksu) chorobowego — pojęcie to wyjaśnię zaraz dokładniej na przykładzie — może przynieść uszczerbek tzw. twórczości, to
w większej ilości wypadków, u ludzi tzw. „zwykłych”, nie oddających się jakiejś specjalnej, szczególnie artystycznej, twórczości, może mieć skutki tylko dodatnie. Oczywiście
stosowana na większą skalę przez dyletantów psychoanaliza może przybrać znaczenie fatalne i doprowadzić do poważnych nerwowych zaburzeń. Nie sztuka jest bowiem
kogoś psychicznie rozbabrać, ale sztuką jest załagodzenie jego cierpień i odpowiednie
zsyntetyzowanie uprzedniej analitycznej roboty. Tego stadium właśnie nie przeszedłem
z dr de Beaurain do końca z przyczyn od nas obu niezależnych i dlatego może psychoanaliza ta (na razie) nie miała na mnie wpływu tak dodatniego, jak to po niej zasadniczo można by się spodziewać, co ujawniło się w pewnych bezpośrednio po niej zaszłych
zdarzeniach mojego życia, które też na długie lata odwróciły moją uwagę od tej sfery;
a gdy do niej myślowo wróciłem, to raczej w sposób jakby trochę ironiczny, co objawiło
się bezpośrednio nawet w pewnych sztukach teatralnych. Ale nieprawdą jest, abym kiedykolwiek zupełnie psychoanalizę deprecjonował, jak mi to imputowano razem z antysemityzmem i czort wie czym jeszcze. Oczywiście są to rzeczy mało ważne, ale ponieważ mam zamiar napisać wielkie pochwały dla tej nauki, a u nas ze zmiany istotnej
przekonań robi się często jakieś dziwne dowody czyjejś interesowności, a nawet nieuczciwości, więc uważałem za stosowne dodać tych parę wyjaśnień z dalekiej przeszłości.

Faktem jest, że mimo iż posługiwałem się do pewnego stopnia w introspekcji i badaniu innych osobników psychoanalizą, w najgrubszej zresztą postaci, i używałem nawet
jej terminologii, sfera ta była u mnie w stanie uśpienia przez długie lata — wszystko to,
mimo pozornego stosowania, było martwe, jakby skamieniałe. Książka, która dokonała
we mnie formalnej rewolucji i zasadniczo zmieniła mój stosunek do samego siebie i innych ludzi, otwierając mi (jako leptosomowi — schizotymikowi, w tej chwili mogę, powiedzieć nieomal: „byłemu” — tak bowiem od tych czasów spykniczałem) nieprzeczuwane horyzonty, było dzieło Ernsta Kretschmera Korperbau und Charakter, wydane
u Springera w Berlinie. Nie będę tu wchodził w szczegóły teorii tego genialnego psychologa i psychiatry, którego to właśnie wymienione dzieło powinno być znane bezwarunkowo wszystkim ludziom względnie inteligentnym, ale w szczególności tym, których zadaniem życia jest przewodzenie masom, a materiałem ich twórczości żywy, stający się człowiek, czyli zadanie wychowywania w najszerszym znaczeniu tego słowa
— od nauczycieli szkoły ludowej, do szczytów władzy państwowej. Aby zachęcić tych,
którzy będą w stanie zrozumieć doniosłość dzieła Kretschmera i zaznajomić się z nim
osobiście, podam tu tylko krótkie streszczenie.

STRESZCZENIE TEORII KRETSCHMERA

Zasadniczą tezą Kretschmera jest, że charakter budowy organizmów ludzkich związany jest z określonym charakterem ich psychiki.

Musi tak być, ponieważ: a) prawdopodobnie świadomość jest tylko świadomością
ciała, plus tegoż ciała bezpośrednie wspomnienia; b) że my jesteśmy po prostu samoczującymi się ciałami; c) że to samoczucie się „zindywidualizowanej materii żywej”
(innej jak zindywidualizowanej nie ma) jest faktem pierwotnym; d) że cały tak zwany
„duch” daje się zbudować (przy założeniu istnienia wspomnień i wyobrażeń jako koniecznych elementów jedności i ciągłości świadomości) z czuć pierwotnych i „luksusowych”, w których to czuciach pierwotnych (dotyk zewnętrzny i wewnętrzny — czucia powierzchni ciała, czucia organów, stawów, ścięgien i mięśni u nas) nie różnimy się
prawdopodobnie od pierwotnych stworów. Za „luksusowe” uważam czucia, które nie są konieczne do założenia istnienia najpierwotniejszego żywego stworu (jak są nimi dotyk
wewnętrzny i zewnętrzny), a więc np. czucia słuchu, wzroku, powonienia itp.; e) że myślenie daje się skonstruować bez przyjmowania dlań specjalnego rodzaju świadomości,
również z następstw czuć (byłych i wyobrażonych też) z przyporządkowanymi im następstwami innych czuć aktualnych lub możliwych.

Ciało z „duchem” stanowią zupełną jedność. „Duch” jest to ciało odczuwane od
środka samo w sobie — tym właśnie jesteśmy sami w sobie i dla siebie.

Możemy następnie rozpatrywać nasze ciało, pierwszy „przedmiot” sam w sobie i dla
siebie istniejący, jako jedno z wielu otaczających nas ciał i przedmiotów właściwych,
czyli raczej rzeczy.Wtedy przedstawia się nam ono jako złożony z organów,prawidłowo
w pewnych granicach funkcjonujący organizm, żywa konstrukcja, w przeciwieństwie
do przedmiotów martwych, na które podzielona przedstawia się nam otaczająca materia.

Możemy do pewnego stopnia interpretować fizykalnie ten organizm według zasad
fizyki, opisującej w terminach drobnych rozciągłości w ruchu i stosunków ilościowych
(powstałych na tle pomiarów) świat materii martwej. Ale całkowicie go w tych terminach wyrazić nie będziemy wstanie nigdy, jako żywego właśnie, jak również i naszych
wewnętrznych przeżyć i stanów, psychologicznie analizowanych w kompleksy (zespoły) czuć prostych: dotyków (wewnętrznych i zewnętrznych), barw, dźwięków, smaków,
zapachów itd.

Tu kończę tę moją „wstawkę”, nie wyprowadzając z myśli tu zawartych ostatecznych
konsekwencji filozoficznych: za daleko by nas to zaprowadziło. Pragnę tylko zachęcić
szerszą publiczność do wgłębienia się w te zagadnienia, które mogą następnie naprowadzić na problemy filozoficzne. Zajęcie się tymi ostatnimi uważam za coś najcenniejszego, nawet dla tych, którzy twórczo na tym polu pracować nie mogą. Ciekawy jest fakt,
że większość ludzi mogących sobie na to pozwolić broni się przeciw temu zaciekle, ulegając fałszywym nastawieniom, przesądom, a także namowom różnych fałszywych proroków, którzy za zawód swój, z którego żyją, uznali pozbawianie swych tzw. „bliźnich”
jednego z najcenniejszych skarbów, jakimi nas obdarzyła natura, dając nam w przeciwieństwie do innych stworów ten drogocenny kawałek kory mózgowej, przy pomocy
którego stworzyliśmy naszą bajeczną pod wieloma względami, a tak jeszcze społecznie
niedoskonałą kulturę.

Wracając po tej dygresji do teorii Kretschmera, która na tle zrozumienia jedności
„ducha” z ciałem powinna stać się nam jaśniejsza i pozbawiona wszelkiej w złym znaczeniu „metafizyki”, znajdujemy u niego pewien podział rodzajów struktur cielesnych
i odpowiadających im struktur psychicznych, który nie jest bynajmniej sztuczny i dowolny: nie wynika z żadnych z góry powziętych idei, tylko jest wnioskiem doświadczalnym, dostarczonym przez obserwację ludzkiej rzeczywistości.
Oczywiście, aby niesłychaną komplikację struktur psychofizycznych (raczej psychobiologicznych — odwieczna pomyłka wszelkich paralelistycznych teorii, że mówią o jakimś „psychicznym” i „fizycznym”, a nie o „psychicznym” i;,organicznym” — o ile już
tak się wyrażamy — stanowiącym jedność od środka i od zewnątrz widzianą, i o „materii martwej” z drugiej strony; fizykalnie dalej według poglądu fizykalnego interpretowanej),ująć w tak prostą klasyfikację jak Kretschmer, na to trzeba było być geniuszem
wysokiej miary. Było przed nim mnóstwo prób tego ujęcia — charakterologia organiczna jest stara nieomal jak kultura, ale żadna nie może dorównać Kretschmerowskiej
pod względem jasności i precyzji, a nade wszystko prostoty.

Niektórzy zarzucają mu lekkomyślnie, że klasyfikacja jego nie jest absolutna, że są
wyjątki przeczące tezie zasadniczej, że podział jest przybliżony, że nie obejmuje wszystkich. możliwości itp. To, że są wyjątki, Kretschmer przyznaje sam, ale przecie teoria jego
nie jest jakimś „systemem dedukcyjnym”, który wywala najmniejsza nawet sprzeczność,
tylko teorią empiryczną, opartą na badaniach statystycznych, które ją jednak właśnie
en gros potwierdzają. Oczywiście wobec morza komplikacji podział jest przybliżony.
Ale stworzyć w tym chaosie, jaki przedstawia ludzkość, podział tak prosty, a tak konsekwentny i tyle typów obejmujący, jest właśnie dziełem wielkim. Można go ulepszać,
tworząc podtypy, klasyfikacje bardziej zróżniczkowane, ale zasadniczo trwa on jak mur
w porównaniu do opisywanej przezeń rzeczywistości, która mieści się w nim prawie
bez reszty, a wszelkie typy pośrednie wchodzą weń jako kombinacje dwóch typów psychicznych głównych (ze swymi dwoistymi biegunowościami) z odpowiadającymi im
trzema typami struktur organicznych: głównymi i jednym dodatkowym, mieszczącym
w sobie drobne grupy, ukonstytuowane w związku z ich stosunkiem do kwestii patologii gruczołów dokrewnych.

A więc mamy przede wszystkim typ leptosomiczny (leptos — wąski po grecku),
którą to nazwą zastępuje Kretschmer używaną dotąd nazwę: „asteniczny”, zarezerwowaną obecnie dla rodzaju leptosomów obdarzonych wyjątkową słabością i wątłością
budowy, co sama nazwa sugestionowała niesłusznie dla całego zespołu leptosomów,
między którymi mogą być i typy bynajmniej fizycznie nie chorobliwe.

Zasadnicze charakterystyczne cechy fizyczne tego typu są następujące: ogólnie są
to ludzie o budowie wysmukłej, często wątłej. Brzuch mało wydatny, często wpadnięty

— zapas tłuszczu skąpy. Klatka piersiowa deskowata lub nawet wpadnięta. Ramiona
względnie szerokie, ale nie zanadto. Kończyny długie, o grubych stosunkowo kościach.
Wiązania stawowe również grube. Same ręce i stopy duże, o długich palcach i również
grubych wiązaniach. Głowa osadzona wysoko na łodygowatej, cienkiej szyi. Profil trójkątny, tzn. nos względnie wystający i duży, a broda i czoło cofnięte.
Drugi typ — atletyczny, jest tak banalny, że w skrócie takim niewiele o nim powiedzieć można, bo każdy wie, co to jest atleta. Średniego wzrostu ludzie, doskonale zbudowani. Szeroka klatka piersiowa, szerokie bary. Kości doskonale rozwinięte. Muskulatura
rozwinięta nieomal do przesady, szczególniej w górnej partii ciała. Głowa osadzona
prosto, profil raczej trójkątny, silnie rozwinięte szczęki. Duże stopy i ręce jak u leptosomów. Kości i wiązania grube.

Tym dwóm typom somatycznym odpowiada według rozległej statystyki typ psychiczny schizoidalny. Tu musimy przed scharakteryzowaniem tego typu wspomnieć coś

o stosunku zdrowych psychicznie ludzi do chorych, według rozważanej tu teorii.
Zasadniczym twierdzeniem Kretschmera jest to, że szpital wariatów jest powiększającym szkłem, przez które patrzymy na zdrowe społeczeństwo. Mamy tam wszystkie
typy normalnie w życiu funkcjonujące wyolbrzymione, spotęgowane, a nawet skarykaturowane. Właściwości, które czynią z normalnego człowieka doskonałego pracownika

o jedynie czystym charakterze typologicznym, przesadzone w pewnym, stałym zresztą
dla danej choroby, kierunku stwarzają z niego prawdziwe monstrum. Przeciągnięte do
ostatnich granic linie konsekwencji charakteru jakiegoś doskonałego działacza czy organizatora, „natychającego” optymizmem całe otoczenie, robią zeń maniaka o fantastycznych pomysłach, wiecznie podnieconego do wielkich czynów, a nie tworzącego
nic wartościowego. Utrzymany na pewnej granicy typ, już tuż koło niebezpiecznego
punktu przekroczenia, jest podziwianym przez wszystkich geniuszem, dającym ludzkości nowe wartości — o parę linijek dalej czai się złowrogi potwór, niezmiernie blisko
temu geniuszowi pokrewny, którego trzymać trzeba w zamknięciu jako typ niesłychanie społecznie szkodliwy. Nie ma tej przepaści między psychicznie chorymi a zdrowymi, którą ustanawiała, zdaje się, dawna psychiatria. Ten sam zasadniczy podział obejmuje zdrowe społeczeństwo, jak i wydzielony z niego, jakby jakiś okropny wrzód, szpital wariatów, gdzie pokutują za nie spełnione lub nie swoje — winy ci najnieszczęśliwsi
z nieszczęśliwych,którym jak to mówią,„Bóg odebrał rozum” — jako kara nie ma chyba
nic straszliwego. Iluż, nie wiedząc, jak ze sobą postępować, odbiera ten rozum samym
sobie, aby potem długie lata gnić w obłędzie, dawno już po istotnej śmierci, i męczyć
się bezpłodnie mogąc to jedyne życie przeżyć na szczytach własnych możliwości. Broń
przeciw wszelkim złym potęgom wewnętrznym, przeciw tym najstraszliwszym wrogom, którzy siedzą przede wszystkim w nas samych, daje poznanie siebie i drugich poprzez Kretschmerowskie ujęcie charakterów. Drugą taką bronią jest freudyzm. Żeby mi
nie wiem, co kto mówił, że ten stopień poznania można osiągnąć przez samą autoanalizę i obserwację, jak to zwykli mówić „oporowcy” — nie uwierzę. Może dawniej, gdy
życie nie było tak skomplikowane, można było się obejść bez tych teorii — jako też obchodziła się bez nich na swoje nieszczęście ludzkość; ale dziś człowiek, który ich nie zna,
jest nieszczęsnym kaleką, — pełzakiem wobec chodzących prosto.„uświadomionych”.
Oczywiście i charakterologia, i autoanaliza (i, nawet metody prawie że freudowskie)
były przed Freudem,i Kretschmerem.Ale ci wielcy jasnowidzący ujęli pierwotne,niedołężne majaczenia ludzkie na te niesłychanej życiowej wagi tematy w jasne, dostępne dla
każdego, zastosowalne w pewnym stopniu dla zupełnych laików systemy myśli, przerażające wprost swą prostotą i logiką. Wobec takich przedziwnych w swej prostocie tworów geniuszu dziwimy się tylko, że dotąd nikt tego od samego zarania myśli nie widział,
że my sami po prostu tego dawno nie wynaleźliśmy, że tak długich wieków trzeba było,
aby tak rzecz pozornie oczywistą wyprodukować. Tę właściwość mają właśnie prawdziwe arcydzieła sztuki i rozumu — po tym nieomal poznać można ich bezcenną war-
tość; są wcieleniami jakby odwiecznie bytujących form i prawd: pierwsze w swej jedyności absolutnej i powszechności wyrażanej metafizycznej treści, drugie w swej absolutnej prawdzie najwyższej ogólności, obejmującej w prostych formułach pojęciowych
pozornie beznadziejnie chaotyczne splątowiska częściowej lub całej rzeczywistości.

Wracając do schizoidów: są to typy milczące, zamknięte w sobie, raczej ponure.
Zmiany nastrojów następują u nich gwałtownie, pozornie bez powodu. W ciągu jednej
sekundy z ostatecznej ponurości mogą przejść do (ich względnej) wesołości, z gniewu
do zupełnej pogody. Tak samo u zdeklarowanych szaleńców tej grupy objawy zmieniają się z przerażającą gwałtownością. Sam ostry wybuch choroby może nastąpić nagle
i nieoczekiwanie w ciągu paru sekund. Jest to podobno w związku z tym, że nerwy
schizoidów są prawie pozbawione lipoidalnych (coś w rodzaju tłuszczu) obsłonek izolacyjnych, które posiadają (za to) pyknicy — cyklotymicy. Procesy nerwowe przebiegają u schizoidów szybko; są to jakieś gwałtowne krótkie spięcia, połączone z wielkimi
wydatkami energii, po których następuje szybko depresja i zmęczenie.

Uczucia schizoida (słowo pochodzące od greckiego słowa oznaczającego rozszczepienie) to według pięknego wyrażenia Kretschmera (który w opisach swych różnych psychik osiąga nieomal artystyczne wyżyny) — „ogień płonący wewnątrz bryły
lodowej”, na zawsze w niej uwięziony. Może schizoid przeżywać wewnątrz tej lodowej powłoki straszliwe tragedie i wstrząsy (straszliwe dla niego; dla przeciętnego pyknika — typ przeciwny — byłyby to widmowe fosforescencje jakiegoś urojonego świata) — żaden adekwatny wyraz ich nie stanie się własnością otoczenia. Niepoznawalny
nawet sam dla siebie, często przez siebie do końca nie poznany, przechodzi schizoid nieraz przez życie jak tajemnicze widmo, unosząc do grobu swe bezużyteczne skarby, męcząc się ich bezpłodnością i martwotą.

To zamknięcie się w sobie, w swoim własnym świecie myśli i wyobrażeń, we własnej, nieporównywalnej z żadną inną, wizji rzeczywistości, nie wyklucza zupełnie braku
chęci ze strony schizoida oddziaływania na tę nienawistną mu rzeczywistość. Są schizoidzi specjalnego typu, którzy właśnie chcą ją zmienić według ich własnej koncepcji,
narzucić jej tę swoją wizję wewnętrzną, która ich „obseduje” (potworne słowo!), zgwałcić ją i przetransformować: są to wielcy sekciarze, fanatycy wiar, reformatorzy społeczni, prorocy nowych obyczajów. Bo trzeba zauważyć, że tak jak pyknicy, tak i leptosomy posiadają dwa przeciwne sobie bieguny, mieszczące się w obrębie ogólnej ich charakterystyki: bieguny schizoidalne; są hiperestetycy (nadczułki) i anestetycy (nieczuje). Do
pierwszych należą typy „arystokratyczne” (duchowe), smakosze życia, używający wymyślnych przypraw psychologicznych i estetycznych, drżący od najlżejszego mrożącego
powiewu, wiecznie otuleni w jakąś duchową watę, unikający hałaśliwej dobroduszności
i wylewności uczuć pykników. Najmniejsza złośliwość czy zadraśnięcie ich ambicji jest
dla nich krzywdą nie do przebaczenia; długo ją pamiętają i nie wracają nigdy do środowisk, które ich nie odpowiednio, bez należytych ostrożności, przyjęły. Drugi typ to
zimnych pedantów (do tych należą fanatycy idei, wymienieni poprzednio), którzy by
wszystko załadować chcieli do swych abstrakcyjnie, bez związku z życiem, skonstruowanych duchowych szufladek, choćby rzeczywistość miała wyjść po tej dobroczynnej przemianie ze zwichniętym kręgosłupem i połamanymi członkami. Odważni na
zimno do szaleństwa, nieczuli na ból swój własny i innych, zawzięci do okrucieństwa,
charaktery nieugięte, wpatrzone w dal fantastycznych lub też z precyzją obliczonych
planów, idą przez życie jak jakieś dziwaczne maszyny, spełniające zda się czyjąś wolę,
będące niby narzędziami zaświatowych, działających przez nich potęg. Jedno gorsze
niby od drugiego — ale czy bez takich typów ruszyłaby z miejsca leniwa masa ludzka
ku jakimkolwiek celom przekraczającym potrzeby codziennego dnia: możliwego żar-
cia i byle daszku nad głową? Bardzo wątpliwe. Są oni (raczej byli dotąd) produkowani, aby „coś się z ludzkością działo”, aby w ogóle ludzkość jako taka powstała. Możliwe,
że w dalszym jej rozwoju, po samouświadomieniu się masy i wobec możliwości jej samorządzenia się, i to faktycznego, a nie rządzenia przez zdegenerowanych w potwory, to jest w przedstawicieli kapitału — nowotwora, dawnych prawdziwych władców

— typ schizoidalny będzie musiał zginąć na równi z religią, sztuką, a może i filozofią
(po co to: może — na pewno tak), które to dziedziny w swych najistotniejszych przejawach też przeważnie dziełem leptosomów — schizoidów były. Możliwe, że pyknicy (a
dalej kobiety? — kto wie?) zwyciężą w miarę dalszego uspołecznienia się ludzkości. (O
tych problemach będzie jeszcze mowa później.) Ważnym jeszcze dla psychiki schizoida
jest to, że są to typy zasadniczo rozdwojone — właściwie rozszczepione (skąd nazwa:
„schizo”), bo o podwójnej w ścisłym znaczeniu osobie psychicznej nie ma tam mowy:
przeciwieństwa mieszczą się w jednej osobowości jednocześnie — to jest najciekawsze. Schizoid jednocześnie potrafi kochać i nienawidzić, pożądać i czuć wstręt, uwielbiać i pogardzać. Nazywamy to systemem podwójnego wartościowania (ambiwalencja),
wprowadzającym do życia całe morza komplikacji. Doprowadzony stan ten do ostatnich konsekwencji daje dwie psychiki w obrębie jednej osobowości, nie wiedzące jakby
nic wzajemnie o sobie.
Typem „rozwiniętego” aż do nienormalności schizoida normalnego i życiowego,
a nawet społecznie pożytecznego — jest schizofrenik, skończony wariat, typ zamknięty w sobie aż do zupełnego odcięcia od świata w kompletnym bezruchu zewnętrznym
i wewnętrznym, graniczącym z ogłupieniem (hebefrenia) i kompletnym idiotyzmem.
Sam widziałem typy takie, zwiedzając szpitale wariatów — wrażenie jest wprost przerażające. Żywy trup o absolutnie bezmyślnym, nieobecnym spojrzeniu, zwinięty kunsztownie w pozycji, której by niejeden fakir nie wytrzymał, trwa w niej miesiące, a czasem
lata. Niektóre typy takie metodą ciągłego kołatania do zamkniętej ich „duszy” udało się
Jungowi powrócić do pewnego stopnia do życia. Pewien osobnik, który trzydzieści lat
zawzięcie milczał, odpowiedział wreszcie ponuro na pytanie „czemu”, zadane po niesłychanych wysiłkach zdobycia jego wewnętrznej fortecy, w której się zamknął ze wstrętu
do życia i ludzi: „aby oszczędzać choć trochę niemiecki język” — brzmiała niesamowita
odpowiedź. Drugi typ schizoidalny: nadczułków, daje w odpowiednim spotęgowaniu
furiatów, o byle co dostających ataku szału.

Przechodząc do pykników konstatujemy za Kretschmerem, że będą to ludzie o budowie raczej krępej i niskiej. Beczkowata klatka piersiowa przy stosunkowo wąskich ramionach, krótkie kończyny, drobne stopy i ręce i delikatne wiązania w przegubach charakteryzują ten typ, zasadniczo fizycznie i duchowo poprzedniemu przeciwny. Głowa
osadzona na krótkiej szyi, z lekka ku przodowi przesunięta. Profil „dobrze wyrobiony”,
na jednej mniej więcej linii prostopadłej bez wielkich odchyleń.

Do tego typu należy psychika cyklotymiczna, stanowiąca zupełne przeciwieństwo
duchowego typu schizoidalnego leptosomów. U pyknika wszystkie procesy przebiegają wielkimi falami, w przeciwieństwie do gwałtownych uskoków i „szusów” schizotymika. Ale nie znaczy to, aby tłamsił on w sobie długo jakieś urazy czy gniewy — nie
— on wyładowuje wszystko od razu i potem jest spokój i pogoda. Jest to psychika odkryta,nałażąca na ludzi,żądna kontaktu z rzeczywistością.„Dusza na raspaszku”— jak
mówią Rosjanie.

Pyknik też w pewien sposób narzuca się otaczającemu światu, ale nie jako prorok,
gwałciciel i transformator, tylko raczej jako pośrednik, uzgadniający już istniejące stosunki, tzw. „rzeczywistość zastaną”; on wszystko, co jest, urządza, uzgadniając przeciwności, organizuje, kituje, zalepia dziury, stwarza całości z rozstrzelonych elementów, buduje nie niszcząc, w przeciwieństwie znów do schizoida, lubiącego tworzyć swe
sztuczne konstrukcje na zrównanych z ziemią miejscach, gdzie ślad żaden nie przypomina tego, co było. Oczywiście to stosuje się do pyknika „podmaniakalnego” (hipomaniaka), czynnego, pogodnego i wesołego. To jest jeden biegun, drugi — to w ostatecznym rozwinięciu tzw. typ ciężko krwistego (schwerbliitig) cyklotymika; ciężka, periodycznie potęgująca się melancholia.

Cyklotymika charakteryzuje szeroka rozlewność jego życiowej fali, nastroje nie mają
linii granicznych szarpanych, tylko przelewają się jedne w drugie potężnymi, oleistymi
falami ciężkiej, dalekiej burzy. Wielkie radości i wielkie smutki są jego udziałem, wielkie w stosunku do drobnoziarnistej struktury obojętnego czy nadwrażliwego leptosoma, bo co tam ostatecznie bezwzględnie wielkiego jest w człowieczych, psich czy kocich, a nawet pluskwich uczuciach — wielkie naprawdę mogą być „uczucia metafizyczne”: poczucie dziwności bytu na tle przeciwstawienia się jednostki całości świata, nieskończonej i niepojętej, tak zresztą niepojętej w istocie swej, jak i ta sama jednostkowość Istnienia Poszczególnego (IP), czyli — po prostu żywego stworu, a w dodatku
stworu myślącego (w znaczeniu podanym wyżej — nominalistycznym), ale nie uczucia wzajemne istot szukających w nich, na tle pierwotnych instynktów, ratunku przed
potworną, metafizyczną samotnością każdego (IP) w nieskończonym w Czasie i Przestrzeni Istnieniu.

Taka byłaby ogólna charakterystyka typów zasadniczych, krańcowych, pomiędzy
którymi rozciąga się cała skala typów mięszanych o różnych proporcjach dwóch (po
dwa jeszcze, zależnie od biegunów) składników podstawowych. Do tych rodzajów dochodzą jeszcze typy niezupełnie określone, dysplastyczne, którymi tu zajmować się nie
będziemy.

Na mocy naturalnej zasady mięszania się typów można w schemat ten wpakować
zasadniczo całą ludzkość, z jej pozornie nie uporządkowaną i nie dającą się w żadne
normy ująć różnorodnością.

Nieporządna szarpanina schizotymika jest u pykników zastąpiona systematycznym
falowaniem, mającym czasem, szczególniej w wypadkach wyraźnie chorobowych, zupełnie regularną periodyczność. Jeśli chodzi o wszelką twórczość; jest ona — w przeciwieństwie do formalności dochodzącej czasem do beztreściwej formalistyki leptos!)

— mów — bardziej realistyczna, tak pod względem uczuciowym (na głęboko lub na
wesoło) w sztukach dionizyjskich, jak realistyczno — przedmiotowa, z przywiązaniem
do materii jako takiej, w sztukach apolińskich. Brak wszelkich tzw. „nerwów”; po wyładowaniu uczuciowym — pogoda lub cicha melancholia, zależnie od biegunowego podtypu (podmaniakalnego czy depresyjnego), ale w każdym razie dalekie to wszystko od
drżączkowego, kapryśnego w liniach przebiegu zdenerwowania długonosych. Forma
obłędowa występuje w dwóch typach psychozy cyrkularnej, bardziej maniakalno
— podnieconym i melancholijnym. Taka byłaby ogólna charakterystyka typów zasadniczych.
Znajomość teorii Kretschmera, połączona z możnością odgadywania według dość
rzucających się w oczy cech zewnętrznych całej skomplikowanej psychiki danego osobnika, a choćby jego rysów zasadniczych, może oddać w życiu każdego absolutnie człowieka nieocenione usługi, usunąć wiele nieporozumień ze samym sobą i z innymi, zatłamsić (zatłumić) w zarodku całe masy tragedii lub możliwych długotrwałych cierpień z powodu nieuzasadnionych pretensji do siebie i otoczenia. Banalnym jest powiedzenie o trudności poznania siebie — jeszcze trudniej zrozumieć, do jakiego gatunku należymy społecznie, poza przesądami przypadkowego urodzenia w danej sferze.
Przypadkowego — mówię — w stosunku do czasów obecnych, gdzie kultura duchowa
rozlana jest w pewnej wysokości mniej więcej równomiernie. Do niedawna było to decydującym w kwestii kształtowania się charakteru i umysłu i (w ogóle) całego uczuciowego i światopoglądowego nastawienia do rzeczywistości. Do tej pierwszej orientacji w sobie i w innych daje od razu klucz teoria Kretschmera. Weźmy parę przykładów

— będą one wymyślone, więc może trochę przejaskrawione lub zbyt schematyczne, ale
może lepiej przez to uzmysłowią to, o co mi chodzi.
Na przykład: 1. Matka — długonosa schizoidka, wyrafinowana i subtelna intelektualistka ma syna pyknika, podobnego do ojca, którego już znienawidziła za jego przeciwny jej, jowialny, otwarty, trochę „rubaszny” (ohydne słowo, ale trudno) charakter.
Chciałaby ze wszelką cenę, aby syn, który jest fizycznie wykapany tata — z lekką komponentą (składową całości) schizoidalną, pozwalającą mu trochę (ale nie bardzo) rozumieć matkę od środka — chociaż „moralnie” nie był taki jak jego twórca. Nie rozumie biedaczka, że profil i tzw. „dusza” to jedna i ta sama rzecz, oglądana raz od „środka”, a drugi raz z „boku”, i dalejże huzia na nieszczęsnego pykniczeńka (nieszczęśliwego
pykniczeńkę), który w innych rękach stałby się byczym snardzem (to słowo proponuję
zamiast ohydnego dość słowa „facet”; na zarzut, że zanadto do smardza podobne, odpowiadam: a facet do faceta podobny był i nic mu się nie stało). I mały, który jest realistą i komikiem, dalekim od zimnej schizoidalnej estetyki uczuć i formalnych wyrafinowań, dostaje codziennie porcję jakiejś „dressirowki” od długonosej mamy — despotki,
że mu oko systematycznie bieleje, bieleje, aż wychodzi wreszcie do szkoły i tam odnajduje siebie wśród podobnych mu typków, a dom staje się dla niego zamiast przystanią

— ponurą zmorą przeszłości.
Gdyby mama owa wiedziała, że są pewne niezmienne psychiczne typy, których żadna
tresura na coś diametralnie przeciwnego nie urobi, zostawiłaby może pewną swobodę
ducha nieszczęśnikowi i traktowała go raczej jako okaz do swej kolekcji typów, i pokochałaby go w jego inności zamiast łamać mu duchowy kręgosłup w formie, do której on
nie pasuje.

2. Weźmy przykład odwrotny: matka pykniczka, syn zakręcony w sobie, zalękniony
przed rzeczywistością schizoid. Jeszcze gorzej się wiedzie biednemu „schyziowi” — wychowańcowi w takiej kombinacji. O ile poprzedni typek był trochę brutalnym życiowcem i mógł sobie dać radę z dysharmoniami codziennego życia i wtłaczaniem mu nieodpowiedniej maski, o tyle los młodego leptosoma jest po prostu straszny. Znane są
w szerokich kołach mętów literackich stolicy piosenki niezmiernie dowcipne (pod
wpływem Boya i Słonimskiego z wielkim nakładem pracy i humoru stworzone), ilustrujące dobitnie ten stan rzeczy:

Cóż to jest za, ach, ohyda
Ja mam syna schizoida!
Czemuś nie jest, ty, pyknikiem,
Tylko tym wymokłym smykiem?
Albo:
Co za rozpacz mię przenika,
Ja za syna mam pyknika!
Czemuś nie jest cienki w pasie.
Ty ohydny mój grubasie?

Na wszelkie ataki pyknizmu reaguje bubek ów bolesnym skurczeniem się lub wyniosłym zamknięciem się w sobie, które powiększają tylko wściekłość otaczających go wrogich elementów pyknicznych. Kompleksy freudowskie na tle zahamowań rosną jak na
drożdżach — młody snardz odcina się od świata powoli, ku coraz gorszemu oburzeniu
rodziny (bo jeśli ojciec jest też pyknikiem, a on wdał się w „przemendlowaną” babkę, to
wszyscy i ewentuainie pykniczne rodzeństwo są przeciw niemu) — a wtedy koniec: zamęczą zdechlaka ze szczętem. I może jakiś możliwy geniusz schizoidalny, filozof lub artysta prawdziwy, tj. formalny, zginie w jakimś urzędzie czy przy warsztacie jak niepyszny, bo nie jest pyknikiem: to była jego jedyna wina; chciano od niego pogody, życiowego
realizmu, określonych uczuć, otwartości i dobroduszności, a ten „drań” był skryty, subtelny esteta, wyrafinowany tzw. arystokrata ducha, intelektualista i trochę dumny pyszałek. I ta ostatnia wada sprowadziła nań nienawiść klanu pospolitych pykniczeńków.

Wszystkie te pretensje niczym nie uzasadnione, które zatłamszają — przez niezrozumienie głęboko sięgających, niewykorzenialnych struktur duchowych — tyle war-
tościowych indywiduów lub co najmniej wykoszlawiają tyle charakterów i egzystencji,
mogłyby ustać, gdyby ludzie rozumieli się trochę lepiej wzajemnie. Strach pomyśleć, ile
wartościowej energii indywidualnej i pośrednio społecznej idzie na marne wskutek tarć
wśród rodzin a następnie w szkołach, a dalej w swobodnym życiu.

Nie można łamać w ludziach rzeczy nieprzełamalnych; tylko wtedy może być spełniony klasyczny ideał: harmonijnego rozwoju wszystkich dodatnich elementów osobowości. (Oczywiście mówię o indywiduach — społecznie rzecz biorąc możliwości są
wprost nieogarnione.) Co to są za elementy dodatnie, wszyscy mniej więcej wiedzą. Ale
rzecz główna, aby każdy był sobą, a nie udawał kogoś, kim nie jest, nie grał całe życie
często wstrętnej mu, narzuconej przez wychowanie i tradycję, nie pasującej doń roli.
Takie uświadomienie ogólnikowe i doraźne co do istoty danego osobnika może dać
tylko teoria Kretschmera, wpajana w ludzi od pierwszej klasy gimnazjalnej.

Jeszcze pyknicy zawsze jakoś dadzą sobie radę i przebiją się nawet przez mury schizoidalnych fortec wokół nich na wolny świat ich własnych form życiowej twórczości, ale los schizoidów jest fatalny i oni też na stanowiskach wychowawczych lub władczych,
począwszy od nauczycieli szkół ludowych, prócz mnóstwa dobra najwięcej złego przynieść mogą; sam byłem kiedyś, we wczesnej młodości, typowym schizoidem i wiem dobrze, co to znaczy. Bo pyknik ma zasadniczy instynkt życia wśród ludzi, ma intuicję psychologiczną, umie stosunkowo więcej różniczkować typy wokół siebie, Ale normalny
schyzio przekonany jest, że wszyscy są absolutnie podobni do niego i że innych typów
w ogóle nie ma; trwa ciągła introjekcja własnej psychiki w otaczających go nieszczęśników, którzy cierpią męki, będąc deformowanymi na żywo i posądzanymi o rzeczy,

o których im się nigdy nie śniło. Jeszcze jeśli taki człowiek zna przynajmniej choć trochę Freuda, może go to trochę złagodzić w jego niezrozumieniu drugich i despotyzmie,
ale taka „czysta”, tj. nieuświadomiona zupełnie „niemy ta dusza”, tj. snardz (ewentualnie
snardzka, snardzetka, snardzica) niesfreudyzowany i nieskretschnieryzowany, przy dzisiejszej komplikacji życia i psychiki ludzkiej, to rzecz wprost i wręcz potworna.
Przypomnijmy sobie wszystkie dręczenia uczniów i w ogóle podwładnych przez profesorów i przełożonych. Oczywiście nie zwracam się tu do uświadomionych złoczyńców, którzy chcą być świniami, a tych są legiony (tabuny) całe. Chodzi mi tu o tych, którzy chcą być dobrzy w najwyższym (największym), a nie flakowatym i rozmiękczonym
znaczeniu tego słowa, a nie mogą, bo: 1. nie znają zupełnie siebie i nie widzą, kim(i) są
oni sami i otaczający ich ludzie, a nade wszystko nie wiedzą, kim(i) być mogą, a kim(i),
choćby pękli na czworo, nie mogą; 2. nie znają swych kompleksów freudowskich i myśląc, że postępują swobodnie i według programu, staczają się po niewidocznych pochyłostkach w zupełnie nieoczekiwane sytuacje, z których wygrzebać się potem bez pomocy innych nie mogą — ale o tym później.

Wróćmy na razie do kwestii typów konstytucyjnych i z nieznajomości tychże wynikających nieporozumień. Jeśli takie rzeczy zachodzą w stosunkach między rodzicami
i dziećmi, to cóż za zwały potwornych kolizji oczekiwać nas będą przy rozpatrywaniu
stosunków erotycznych, gdzie uczucia są daleko gwałtowniejsze, gdzie poczucie własności gra o tyle większą jeszcze rolę i bezwzględniej daleko przemawia z samej głębi
ludzko — bydlęcych bebechów niż między dwoma pokoleniami: między wytwórcami
i ich płodami. Tam stwarzają się istne piekła (Inferno Domestico), przykryte często takimi festonami, girlandami, wisiorami, lambrekinami, firankami i parawanami kłamstw,
że powierzchowny obserwator może być zupełnie w błąd wprowadzony i uważać takie
piekło za gniazdko szczęścia do pozazdroszczenia lub też zupełnie mylić się co do ról
i gnębicieli brać za pognębionych i odwrotnie. Przy zrozumieniu pewnym nieodwołalności charakterów, takiej samej prawie jak nieodwołalność kształtów nosów i kolorów
ócz, całe masy nieporozumień odpadłyby od razu same przez się, oczywiście przy założeniu dobrej woli ze stron obu, której ilość jednak w miarę uspołeczniania musi wzrastać z każdą chwilą; jest pewna entropia zła na świecie na mocy nieodwracalności zjawisk społecznych, która jak byk jasno wychodzi przy powierzchownym nawet wglądnięciu w historię. Ale o tym później, a propos kompleksu niższości. Sądzę, że ta krótka
wzmianka zachęci (nawet wielkich leniwców i nierobasów) do przestudiowania dzieła
głównego (główniaka) Kretschmera, które niedługo powinno się ukazać w przekładzie
polskim.

OGÓLNE ZASADY TEORII FREUDA

Przechodzę teraz do krótkiego streszczenia teorii Freuda, którą znam właśnie jedynie ze wspomnianej wyżej praktyki, bo nawet gdy piszę te słowa (!), nie skończyłem
dotąd Wstępu do psychoanalizy, który nie jest niestety książką dobrą dla propagandy
wspaniałej idei zasadniczej jej autora: za wiele jest tam od początku nudy i rozwlekłości w opisie nieciekawych stosunkowo do innych działów czynności pomyłkowych. Ale
przebrnąć przez to warto; a zdarzało mi się widzieć powierzchowniejsze typy odpadające od tej książki zaraz po pierwszych nieomal chwytach. Zaznaczam, że nie jestem
wcale uczonym freudystą i że od owego kursu praktycznego upłynęły już dwadzieścia
cztery lata. Dlatego proszę (szczególniej zawodowych psychoanalityków) o wybaczenie
mi usterek i niedokładności w przedstawieniu tezy i metody Freuda i o ich sprostowanie, co będzie tylko korzystnym dla chętniaków.

A więc:

A POJĘCIE KOMPLEKSU (WĘZŁOWISKA)

Zasadniczą cechą natury ludzkiej (a pewno i bydlęcej) jest to, że każdy stwór żywy
stara się jak najprędzej zapomnieć o rzeczach przykrych, które przeżył, i jak najdłużej
babrać się w przyjemnych — i nie ma co się nam dziwić. Kwestia jest tylko w tym, że
my, ludzie, nie przebieramy czasem w środkach, jeśli chodzi o budowanie płyt izolacyjnych między nami a przykrościami życia wewnętrznego i zewnętrznego; budujemy je
z czego popadło, implikując czasem tym gorsze świństwo, niż to, od którego pragnęliśmy się odgrodzić. Znałem człowieka, który gdy się upił, oznajmiał nazajutrz sobie i innym „niebyłość” tego faktu: wmawiał w siebie, że to urojenie, i to pomagało mu znakomicie do przezwyciężenia „katzenjammeru” (to jest skandal, że moje tak świetne
słowo „glątwa” nie przyjęło się zupełnie.) — tego moralnego, bo z fizycznym można sobie dać radę radykalnie tylko przez jedną do dwóch dużych czystych nazajutrz. Ale to
tzw. „zaklajstrowanie” z wierzchu mści się czasem straszliwie. Gdyby osobnik ów przeżył całą okropność poalkoholowej glątewki, to by mu z pewnością znacznie utrudniło
następny występ i otworzyło drogę do poprawy. „Niebyłość” zmniejszała zaś tak cierpienia z powodu wyrzutów, że gdy przyszła następna, a do tego stała możliwość nowej
ucieczki w dal przed „bólem życia”, delikwent na pewno staczał się natychmiast po infernalnej stoczni upadków ludzkich na samo dno małego czy nawet wielkiego popoju.
Oczywiście to są rzeczy,którymi możemy kierować sami.Ale są nieszczęścia,które walą
się nam a łby ze stosunkowo małą pomocą wad naszych charakterów; chociażby gdyby
tak uważnie w przeszłości się pogrzebać, może by się znalazło daleko więcej wpływu
tego czynnika, niż to się nam w przebiegu codziennego życia wydaje.

Zupełnie słuszne w szerokim zakresie stanowisko jak najprędszego zatłamszania rzeczy przykrych, stanowisko, które mamy wrodzone tak jak zdolność chodzenia i jedzenia, daje czasem zupełnie negatywne rezultaty. Nie dawało z pewnością takich skutków
w zbiorowiskach jaszczurów jurajskich, u których rozpoczął się ten rozwój kory mózgowej, który u nas doszedł do tak nieprawdopodobnych rozmiarów; człowiek stworzył kulturę, która przerastała jego siły, a ponieważ rozwoju jej cofnąć (przynajmniej na
razie) nie może, musi zginąć pod jej ciężarem. Człowiek nie był przygotowany fizycznie
do tego, co z nim zrobił jego mózg; żaden sport i programowe ogłupianie się na małą
skalę przez dancing, tenże sport, kino, radio i karty nie pomogą tu nic, bo wielka machina pędzi dalej coraz szybciej: tu trzeba by cofnąć kulturę na wielką skalę; jest to możliwe przy daleko większym stopniu uspołecznienia, ku któremu zresztą zdążamy.

Rosja to „mały eksperymencik”, ale z którego trzeba za to wyciągnąć odpowiednie wnioski. Tego jednak nikt nie robi, podlewając tylko wyszukanymi życiodajnymi
sosami gnijącego nowotwora kapitalizmu, który zatruwa systematycznie nas swym
jadem. Ujęcie racjonalne potwora tego przez faszyzm można już dziś uważać za chybione. Raczej faszyzm, jak to było do przewidzenia, stał się powolnym sługą konającego
monstrum.

Otóż jak wiele naturalnych zupełnie w zbiorowiskach jaszczurów, a nawet w luźnych zgrupowaniach małp, a nawet jeszcze w totemicznych komunistycznych klanach korzystnych instynktów i właściwości człowieka przerodziło się we wrogie potęgi
w strukturze np. obecnej, tak samo i metoda „zatłamszania cierpień”, które byłoby sobie
trwało bez złych skutków dawniej, przy stosunkach aktualnie panujących, tj. przy takim
skomplikowaniu psychiki i warunków zewnętrznych, przy takim przyśpieszeniu życia
i takich kolosalnych środkach rozprzęgania rozrosłych niepomiernie systemów nerwowych biednych ciałek, stworzonych do innego istnienia i nie mogących się do nowotworowego nieomal rozwoju mózgu i jego tworów przystosować, metoda ta — powiadam — stała się za mało intensywna. Oto dlatego dawniej wystarczały inne środki, porady księży, spowiedź i „intuicja”, a dziś jest potrzebna psychoanaliza Freuda i typologia
Kretschmera. Tym odpowiadam ludziom, którzy, jak mówią Rosjanie,„duraka walajut”,
pytając właśnie z głupia frantowato: „A jakże było dotąd? Nikt tego nie znał i było dobrze. Czy to komu potrzebne, to babranie się w sobie? Lepiej zająć się czymś pożytecznym” — mówią i rżną potem w brydża lub kręcą radio albo prowadzą niezmiernie głębokie rozmowy z damami na dancingach, zatruci nikotyną i alkoholem, popełniając tysiące drobnych podświadomych świństewek, nic o tym nawet nie wiedząc. Takich są legiony całe. Co dawniej wystarczało, nie wystarcza dziś. I gdyby wszyscy zawsze tak myśleli, jak ci panowie, to dotąd bylibyśmy stadem bydełka, od jakiego mało różnił się totemiczny klan, słusznie bydlę jakieś (tylko odmienne zupełnie od swoich przedstawicieli)
czczący; nie mielibyśmy „cudów kultury”, z których jednym z największych jest historia
filozofii — jako fakt, a nie nauka sama w sobie — i, musimy to przyznać, nie mielibyśmy
potworności tejże kultury. Ale w sumie warto było zapłacić za to wszystko tysiąc razy
jeszcze większą potwornością: są to bowiem rzeczy wprost dosłownie bezcenne.

Tylko system wartościowania dzisiejszego człowieka jest jeszcze mylny, a winą tego
jest ustrój społeczny, który na skutek złogów psychicznych w mózgach warstw rządzących nie może zbyt długo minąć fazy pośredniej (i przez długotrwałość swą niepotrzebną stającej się kłamliwą, fazy mdło — demokratyczno — kapitalistyczno — łże

— nacjonalistycznej) i zahamowuje możliwy wspaniały rozwój nowej ludzkości. Ale
w tej chwili nie o to nam chodzi: wszystko jedno na razie, dlaczego człowiek dzisiejszy
często bywa duchowo (częściej niż dawniej) chory, a dawne środki lecznicze okazują
się często niewystarczające; ponieważ zaś nie zawsze można człowiekowi temu dać odpowiednie warunki, np. wyjazd do Egiptu lub na polowanko do Sudanu czy na tajfuny
chińskie i pierwszorzędne dziewczynki anamickie, dla rozwiązania kompleksów nienasycenia metafizyczno — erotycznego, czyli w ogóle dać mu dość zajmującą fabułę dnia
codziennego, więc trzeba na to szukać innych sposobów. Jednym z nich jest psychoanaliza. Z Kretschmera dowiadujemy się ogólnikowo, do jakiej szufladki możemy siebie
włożyć i za jakim numerkiem odnaleźć; z Freuda czerpiemy głębszą wiedzę, kim jesteśmy dynamicznie, w samym przebiegu zjawisk: jakie są nasze wewnętrzne niebezpieczeństwa i zasadzki, możliwości schwiań, zakłamań i upadków. Dostajemy z tego czystą
wiedzę o nas samych, i drugich i stuprocentowo wzmożoną możność świadomego, rozumnego kierowania naszym życiem niż przed „wymyciem duszy”, gdy byliśmy przeważnie tylko igraszkami bydlęcych poruszeń właśnie w kwestiach życiowo najważniejszych, stanowiących podstawę do wszystkiego, jak smar podkładowy do nart jest podstawą do mazania ich subtelniejszymi, odpowiadającymi zmiennym warunkom, ingrediencjami. Jedną z tych potęg najważniejszych jest erotyzm.
Nie rozumiejący nic psychoanalizy laicy pomawiają Freuda o erotomanią psychologiczną i sprowadzanie wszystkiego do erotyzmu, a nawet po prostu babranie się w nieprzyzwoitościach jako takich, o jakąś psychokoprolalię czy coś w tym rodzaju.
Twierdzę, że jest to nieprawda. Akurat tyle poświęca Freud uwagi erotyzmowi, ile on na
to zasługuje. Ale bądź co bądź jest to jedna z istotności sławnej i wcale dotąd nie zdyskredytowanej trójcy podstawowych potęg życia: głodu, strachu i miłości, tej ostatniej
pojętej na razie bez żadnych uwzniośleń, jako prosty popęd do rozmnażania się i zachowania gatunku, w którym indywidua są bezwolnymi ofiarami jakiejś przerastającej je,
dla nie znanych nam dalszych celów wytworzonej potęgi życia, zazębionej o świat materii martwej z mocą wprost niesamowitą. O ile nie będziemy patrzeć na tzw. „materię
żywą” (koniecznie zindywidualizowaną) jako na pewne połączenia chemiczne — tak
nietrwałe, „wybuchowe” wprost związki, a tak odgraniczające solidnie żywe stwory od
ich podłoża, połączenia powstałe przypadkowo ze zderzeń i połączeń atomów, według
wszystko tak upraszczającej sztucznie tzw. „billiard ball theory of matter”, czyli kulobilardowej teorii materii, w najlepszym znaczeniu aż do elektronów i pól włącznie — to
kwestia przedstawia się wysoce tajemniczo: życie nie da się sprowadzić do fizyki, biorąc
rzecz czysto choćby biologicznie, nawet z wykluczeniem wszelkiej psychologii. Strach
jest wielki pan i głód też władcą jest pierwszorzędnym, ale erotyzm jest też potęgą dość
wściekłą.

Na darmo mówił Karol Szymanowski swoim niezapomnianym subtelnym głosikiem
metafizycznego władcy krainy jakichś hiperefebów nie z tego świata: „Wiesz, dla mnie
erotyzm to jest coś tak piekielllnego, że wprost, wiesz, to jest oburzające...”

Otóż Freud wcale nie babrze się w erotycznych, delikatnie mówiąc, niestosownościach (świństwach), tylko odwrotnie: stara się uświadomić laików w kwestii podświadomości co do ich podziemno — płciowych nurtów, aby mogli się oni wyzwolić od ich
ciemnego, nieopanowanego działania, a uwolniwszy się, zdobytą w ten sposób wolną
energię zużytkować na tzw. „cele wyższe”; chodzi mu o stworzenie tego właśnie świadomego transformatora, bo przecież podświadomie działo się tak zawsze: z wysublimowanych (a nawet zahamowanych) erotycznych uczuć powstawała cała najistotniejsza
twórczość ludzka.

I nie trzeba myśleć, że to jest dla niej coś ubliżającego, to szukanie źródeł jej w tej
sferze. Jest faktem empirycznym i historycznym, że tam te źródła tkwią. Chodziło tylko

o podanie mechanizmu tych transformacji, do niedawna tajemniczych i ciemnych. Ten
tzw. panerotyzm Freuda należy rozumieć tak: u pierwotnego stworzenia świadomość
to („jako żywo”) tylko świadomość ciała, z bardzo krótkim i niewyraźnym skrawkiem
wspomnień najbliższych cielesnych „przeżyć”. U komórek najniższych rozmnażanie następuje w formie ich dzielenia się. Całe ciało komórki przyjmuje w tym udział, zaczynając od jądra, a kończąc na obwodzie. To musiało być połączone z bardzo gwałtownymi dodatnimi czuciami cielesnymi — inaczej może komórka nie „chciałaby się” dzielić wcale, tak jak my nie chcielibyśmy może poddać się pewnym procederom. W jaki sposób następuje przejście do dwupłciowców — nie wiem. Faktem jest, że komórki zaczęły zbliżać się do siebie (podobnie, jak to robi np. plemnik z jajem) i łączyć się zamiast
się dzielić, aby wydać nowe indywiduum czy ich wielość.. To łączenie się cielesne komórek w większe jednostki jest niezmiernie istotne — z wielkiego stopnia złączenia i jednocześnie zróżniczkowania powstaje wielościowy organizm, mający jednak, na skutek
dokładnego zbicia się komórek powierzchniami przy narastaniu, jako trwanie samo dla
siebie,jedną „psychikę”,czyli świadomość.To jest ten podstawowy,że tak powiem,„cud
istnienia codzienny”, którym jesteśmy my i wszystkie żywe stworzenia. I możemy pytać
materialistów: jakże to z martwych „kulek”, pojętych zresztą jak najszerzej, aż do elektronów i pól zderzających się czy działających na siebie przypadkowo, powstać mógł
żywy organizm? Bo to musi być wytłumaczone albo materializm musi pozostać w pewnym sensie bzdurą. I tak jest na pewno, bo wiele zjawisk biologicznych w żadnym materialistycznym schemacie przestrzennym wyjaśnionych być nie może. Ale nie możemy
pytać, jakże to z wielu komórek, które są przecież organizmami mającymi jakąś rudymentarną świadomość, powstać może wielokomórkowy organizm mający wspólne
trwanie ich wszystkich, jedną świadomość, nie obejmującą w dodatku wszystkich tamtych trwań poszczególno — komórkowych, bo to jest właśnie faktem pierwotnym, jedynym realnym naprawdę faktem, nieskończenie realniejszym od wszystkich faktów fizycznych, z którego mamy jakoś [sobie] zdać sprawę, o ile w ogóle to jest możliwym
w związku z ogólnym poglądem na całość Istnienia. Bo możliwe jest, że właśnie to jest
najpierwotniejszy fakt prowadzący do monadyzmu, fakt, który leży u podstawy całego

— i martwego, i żywego — Istnienia. Monadyzm biologiczny jest to pogląd, w którym
— nie mogąc sprowadzić materii żywej zindywidualizowanej do martwej — przyjmujemy, że wszystko się składa z jednostek żywych, z których na mocy statystycznego zsumowania działań możemy ukonstytuować materię martwą. Wracając do poprzedniego:
każdy więc taki stwór musi się chronić (zachowywać), unikać niebezpieczeństw, żreć,
tj. spełniać ciągły drugi cud żywego bytowania: przemiany materii martwej na żywą,
i spełniać też w jakiś sposób pęd rozrodczy. Ten pęd to jest jakby zalążek tzw. u nas
„ducha”, czyli tych treści, które nie są aktualnym poczuciem ciała i jego wspomnień,
to jest treści wyobrażeniowych, a dalej, u nas, myśli (skonstruowanych w pewien sposób w jakąś całość „celową”, a nie będących zupełnym chaosem). Chaos jest czymś nieomal dla nas niewyobrażalnym, na mocy zasady ograniczoności i powtarzalności, tzn.
[że] nic nie może być aktualnie nieskończonym i absolutnie nowym, musi być w organizmie widzianym i „z boku”, i „od środka”, tzn. [jest?] w jego przeżyciach pewien porządek: nie doskonały, nie taki, jak złudny zresztą porządek absolutny na mocy zasady
Wielkich Liczb, czyli statystyki, panujący w otaczającej nas materii martwej, ale jakiś
w każdym razie, a mianowicie porządek biologiczny i psychologiczny. Chodzi mi o to,
że jeśli odrzucimy na chwilę strach i głód, jeden jako nie mający na razie w danej chwili przyczyny, drugi jako na razie zaspokojony, to zostaje nam erotyzm jako stały, latentny,
potencjalny, utajony w czuciach cielesnych wewnętrznych podkład wszystkich „przeżyć” najprymitywniejszego nawet żywego stworzenia. Tylko bezpośrednio po zaspokojeniu na bardzo krótki czas ginie to uczucie pierwotne w bardziej zdecydowanej formie; poza tym uczucia te są w nas stale jakby zaczajone, jako pewien potencjał energetyczny stanowiący integralną część naszej osobowości cielesnej, którą właśnie w naszych przeżyciach sami dla siebie jesteśmy. Proszę nie myśleć, że wmawiam ogólną erotomanię wszystkim wymoczkom świata. Ale wydaje mi się, że stan tendencji rozmnożeniowej jest w różnych wariantach najbardziej stałym tłem, a nawet bardzo często dominantą całości samoczucia się każdego osobnika. Dlatego to Freud, według mnie, ma
głęboką rację, że w erotyzmie właśnie szuka zalążka i motoru prawie wszystkich „wyższych” przeżyć indywiduum, nawet tak skomplikowanego, jak względnie inteligentny
człowiek współczesny. Na tym bowiem podłożu wyrastają wszystkie twory ducha jako
transformacje i sublimacje pierwotnego samoczucia się indywiduum i jego chęci wyższego potwierdzenia, poza tym prostym samoczuciem się właśnie, samego faktu swego
istnienia.

Otóż jest to punkt istotny: potwierdzenie istnienia; nie dość jest istnieć po prostu,
nierefleksyjnie, biernie, negatywnie, trzeba jeszcze istnienie swe zamanifestować wyraźniej, na tle możliwej śmierci i otaczającej nicości, która stanowi jakby tło negatywne
wszystkich istnień, jak przestrzeń międzygwiezdna stanowi rodzaj podkładu dla istnienia gwiazd, planet, komet i naszych własnych ciał. Trzeba to istnienie w pewien sposób zobiektywizować, potwierdzić i utwierdzić niejako w wieczności, w wieczności subiektywnej lub co najwyżej gatunkowej,skończonej,złudnej,„psychologicznej”,względnej. Do tego służy instynkt rozrodczy, którego działanie sięga poza byt indywidualny,
poza efemeryczne „ja” poszczególnego stworu i w którym właśnie następuje transcendencja ograniczonego osobnika, Istnienia Poszczególnego, poza jego nieubłaganie ograniczone trwanie. Ta chęć przetrwania za bądź jaką cenę wyraża się we wszystkich złudnych teoriach nieśmiertelności tzw. „duszy”, której jako „substancji” bez ciała stanowiącego z nią, tj. ściślej — z osobowością trwaniową, jedność, nikt nigdy nie widział i nie
zobaczy. Teorie te na tle zasadniczego prawa istnienia, zasady ograniczoności, za cenę
której tylko istniejemy, musimy uznać za nieistotne szukanie sposobu przezwyciężenia metafizycznej potworności istnienia, realnie nigdy nie pokonanej. Dlatego to wszelkie czyny nasze, w których staramy się przez twórczość najogólniej pojętą — od życia
do abstrakcji — przerzucić złudny most między ginącą beznadziejnie osobowością
a wiecznością, musimy uznać za pochodne od instynktu erotycznego, za jego pewne
transformacje, bo właśnie on jest tym pierwotnym przezwyciężeniem indywidualnego
przemijania, które jest udziałem najniższego nawet stworu. Dlatego wydaje mi się słusznym, że Freud wszelką twórczość uważa za przekształcenie i uwznioślenie instynktu rozrodczego, w którym też pierwotnie zwraca się jeden stwór indywidualny ku drugiemu, szukając w transcendencji pozaosobowej uczuć ratunku przed absolutną samotnością zamkniętych beznadziejnie w swych nieprzepuszczalnych osobowościach żywych
istot. Mylnie twierdzą niektórzy, chyba w ogóle nie rozumiejąc mowy ludzkiej lub programowo Freuda zrozumieć nie chcący, że celem jego jest zdeprecjonowanie naszych
uczuć i wytarzanie nas w jakichś wysublimowanych nieczystościach, w „świństwach
i kale”, jak się pięknie wyrażają; właśnie na odwrót: jak to postaram się dalej wykazać,
Freud przez zanalizowanie mechanizmu kompleksowych zahamowań chce nas z tego
bycia igraszkami naszych kompleksów wyzwolić.

Ale o tym szczegółowo później.

Oczywiście błędem jest hipostaza „stanu podświadomego” do wyżyn jakiejś drugiej
odrębnej osobowości, która — obdarzona jakby wyższym od normalnego rozumem

— kieruje tym „ja” codziennym naszym świadomym, jako jakimś niższym tworem. Nie
można rozdwajać naszej osobowości i czynić z niej pola walki dwóch jakby odrębnych
potęg. Pojęcia takie jak „stan podświadomy” np. muszą być używane z całą świadomością ich skrótowatości psychologicznej, w której hipostazujemy pewne kompleksy czuć
prostych, aby móc je łatwiej opisać.
Po tym usprawiedliwieniu rzekomego panerotyzmu Freuda przejdźmy do określania freudowskiego pojęcia leompleksu, czyli, jak będę dalej często mówił, węzłowiska.
Skonstatowaliśmy przedtem, że każdy stwór żywy dąży przede wszystkim do zapomnienia jak najprędszego doznanych przykrości. Chodzi o to, aby zbadać, jakie są wtórne
nieprzyjemności tego, zupełnie w prymitywnej psychologii usprawiedliwionego, procederu. Otóż zatłamszone świadomie przykre zdarzenie, zdawałoby się zupełnie wytrzebione z naszej świadomości, nie ginie w niej zupełnie, nie rozwiewa się w kompletną nicość, jak by się to z introspekcji (wewnętrznego obserwowania danego osobnika przez
niego samego) zdawać mogło. Zdarzenie to wiedzie dalej żywot utajony, podświadomy,
tym intensywniejszy, im samo było silniejsze i im silniej zatłamszone. Pojęcia podświadomości używam w znaczeniu Hansa Corneliusa: „unbemerkter Hintergrund” — „niezauważone tło”. Zaraz to pokrótce wyjaśnię: patrzymy na bardzo absorbujący nas obraz
w kinie, podczas tego „przygrywa” nam (jak to mówią) muzyczka. Jesteśmy tak przejęci losami bohaterów, że nie słyszymy absolutnie trwającej cały czas muzyki, a jednak w jakiś sposób jest ona w naszej świadomości: wyrażamy ten stan rzeczy pojęciem
„podświadomego”. Ale co właściwie oznacza ten w potocznej mowie mętny, a w filozofii nadużyty termin? Według mnie jeden Hans Cornelius podał istotną definicję
i istotny opis odpowiadającego mu zjawiska: podświadome istnieje w postaci działania swego na treść świadomą — tak istnieje w pewien sposób dla nas i cała nasza przeszłość, nawet w tych jej częściach, których zaktualizować we wspomnieniu nie potrafimy, tak jak i stan ogólny całego naszego ciała, którego części i ich stanów poszczególnych możemy sobie w danej chwili, a nawet nigdy (np. stan przysadki mózgowej lub lepiej jeszcze części mózgu) jako takich nie uświadamiać. Istnieje podświadomość w postaci szczególnego „zabarwienia”, które nadaje ona treściom aktualnie przesuwającym
się przez centr naszej świadomości. Można to pokazać na przykładzie zabarwienia dosłownego, a nie w przenośni. Patrzę na białą plamę na zielonym tle. Uwaga moja jest
tak skupiona na owej plamie, na której np. coś ma się za chwilę ukazać, że nie widzę zupełnie jako takiej otaczającej ją zieleni. A jednak plama owa nie jest właśnie dla mnie
w tej chwili biała: wskutek działania zielonego tła, na zasadzie kontrastu, czyli tu specjalnie na zasadzie tzw. barw dopełniających, widzę ową „obiektywnie” (tzn. jaką byłaby
na czarnym np. tle) białą plamę jako z lekka zaróżowioną wskutek zielonego sąsiedztwa, mimo że jako takiego tła, które to zjawisko wywołuje, nie dostrzegam. Przykład ten
może być rozszerzony, z odpowiednimi dla danej sfery modyfikacjami, na wszystkie rodzaje naszej odczuwalności. Znany jest (np. choćby z Pana Tadeusza) wypadek budzących się wskutek zatrzymania młyna młynarzy: dla nich moment ciszy na tle odpowiedniego hałasu miał charakter budzącego stuku; dowód, jak dalece tło zupełnie pozornie nie istniejące może zmieniać rysujące się na nim przeżycia. W ten właśnie sposób istnieją „treści podświadome” w znaczeniu freudowskim: teorię Corneliusa można
uważać za ogólny fundament pod teorię Freuda, w obrębie której podświadomość nie
jest tak ściśle zdefiniowana.

Po tej dygresji koniecznej wracamy do kwestii węzłowisk, czyli kompleksów. Znanym
faktem, dawno jeszcze przed powstaniem psychoanalizy rozważanym, jest tzw. „nurtowanie” w nas utajonych treści. Dajmy na to: ktoś nam, jak się wyrażał Sienkiewicz,
„szpetnie przymówił”; my zamiast wydobyć szpadę z pochwy i pchnąć gościa w brzuch,
jak to czynił z zasady natychmiast Bogusław Radziwiłł, przemilczeliśmy jakoś tę historię z powodu chwilowego — powiedzmy — braku dowcipnej odpowiedzi (tzw. esprit
d’escalier, czyli „wyskrzyk” czy „duchotrysk” schodowy) lub pewnej małostkowości
samej sprawy, z której robienie wielkiej afery mogłoby nas ośmieszyć. Niby nic, a wstyd.
Coś nas gnębi i nurtuje. Chwilami ów incydent staje nam żywo w wyobraźni: tysiące
dowcipów skrzy się jak stado piór śniegowych w słońcu, dochodzi w myśli aż do mordobicia — nic z tego,chwila przeszła:„skoczyłem”,jak mawiał Lord Jim Conrada.Potem
obraz blednie, nie widzimy go jako takiego, jak tego zielonego tła w przykładzie z białą,
a właściwie różową plamą; ale coś nas gnębi jak zgaga: nie smakuje nam np. tak świetna
zwykle galaretka z nóżek i duże, świetnie wypielęgnowane i nalane piwo, a nawet czułe
spojrzenia jakiejś damy, które w innych warunkach przyjęlibyśmy zupełnie inaczej.
(Umyślnie daję przykłady trochę ohydnawo — wulgarne, aby być zrozumiałym absolutnie przez wszystkich.) To się nazywa, że nas coś nurtuje, podminowuje, nie daje używać życia i jego tzw. „darów”. Ale tu mamy do czynienia z niedawnym np. wypadkiem,
z obrazem, który raz po raz „wychynywa” z niepamięci, aby nam zatruć jakieś skądinąd rozkoszne wrażeńko aktualne. Bywają jednak (jak często!) wypadki takie, że obraz
przykrego zdarzenia ginie nam w pamięci bez śladu i pozornie żadna siła nie potrafi go
z naszych śmierdzących czeluści duchowych na światło świadomości wydobyć; a jednak nawet wtedy działa, kanalia, i potrafi najbardziej „promienną” teraźniejszość zapaskudzić, stworzyć fatalne, stale powtarzające się, niekorzystne dla nas nastawienia, wywołać w nas stałe zgubne reakcje na pewne zdarzenia, wplątać nas w nie — do — pozazdroszczenia sytuacje, uwikłać po prostu w świństwa, a nawet zgubić. A my możemy nic

o tym nie wiedzieć i być przekonanymi, na tle pozornej samorzutności naszych impulsów, że działamy według najistotniejszych praw naszej świadomej natury, lub też tworzyć świadomie programy działań, których potem, na tle kompleksowych zwałów w nas
drzemiących, nigdy urzeczywistnić nie będziemy w stanie, postępując wbrew wszelkim
świadomym i słusznym założeniom. I nie będzie to żaden brak woli: w innych okolicznościach wykażemy się nią znakomicie. Ale będą na pewno pewne typy zdarzeń, związane z naszymi utajonymi węzłowiskami, wyrosłymi na zatłamszonych w świadomości
przeżyciach, które będą nas stale zmuszały do pewnych postaw, do których potem znów
w świadomości normalnej (bo przecie nie cała świadomość każdego jest podminowana
węzłowiskami) będziemy mieli wstręt najgłębszy. Zahamowana reakcja, niewyżyty odruch, zagnębione uczucie, dawno zapomniane widma już od lat i ich dziesiątków nieważnych dla nas zdarzeń będą w danej sferze panować nad nami niepodzielnie, autorytatywnie, podczas gdy w innych, nie zaplugawionych nierozegranym podświadomym,
będziemy dalej swobodnymi twórcami naszych egzystencji. Taką jest straszliwa potęga
podświadomości, której wielki bohater podziemnych gąszczy ludzkiej duszy, Zygmunt
Freud, wydał bezlitosną walkę, dając nam wszystkim broń przeciw potajemnie żyjącym
w naszych piwnicach i suterenach potworom i gadom, zatruwającym wyższe piętra naszego zaiste, nawet u tzw. niepięknie „maluczkich”, wspaniałego ducha. Jeśli świadomi
siebie tzw. „inteligenci”, analizujący pozornie każde włókienko swych przeżyć i charakterów, nie mogą uniknąć działania tych podpowierzchniowych potęg, to cóż mówić
dopiero o ludziach nie posiadających odpowiednich narzędzi analizy i obrony, a zdanych na pastwę komplikujących się warunków naszego bogatego, ale zadławiającego
nas życia wśród dzisiejszej cywilizacji, która rozpętana przez nas niebacznie, nie dba już
o jednostkę i dąży ku swoim niezbadanym celom.
Otóż dziś mało kto może obejść się bez psychoanalizy, tak jak dawniej mało kto
mógł żyć bez zwierzeń i spowiedzi — wyładowanie podświadomości i rozplątanie jej
bezwyjściowych pozornie zawikłań jest konieczne. Środki ku temu daje nam Wielki
Spowiednik Ludzkości, Zygmunt Freud. Ale iluż nie umie słuchać jego wszechmądrego
i dobrotliwego głosu, iluż w imię prawa „zachowania kompleksów”, przywiązania do
choroby, którą wynagradzają sobie wszystkie braki „poskąpione” im przez przeznaczenie, przez fałszywy wstyd i również fałszywą ambicję — te dwie najzgubniejsze potęgi codziennego życia — przez programowe niezrozumienie i bezrozumny opór, odrzuca
jedyne zbawienie w postaci ułatwienia poznania swych błędów i ukrytych chorobowych ognisk, z których wyrastają niepojęte pozornie, przeczące — i zasadom, które się
wyznaje, i charakterowi (to jest najważniejsze) — czyny.

Jeśli wyczerpane są wszystkie środki świadomego samopoznania, a mimo to machina nie idzie dobrze i ciągle się coś psuje, i zdarzają się szarpania ze sobą i z ludźmi,
to jakaż może być droga duchowa postępu, jak nie pozwolenie komuś na zagłębienie się
w — czekające po prostu z utęsknieniem swego rozwiązywacza — plątowiska, bagna,
„gappo” i potworowiska podświadomych głębin. Sam człowiek wobec siebie jest tu bezsilny: nie ma dlań takiego punktu zaczepienia, który by mu pozwolił zahaczyć o tak
zdolne do dalszego prucia misterne konstrukcje podświadomych kłamstw; człowiek
wie tyle, ile mu ta jego przeklęta, strzegąca zazdrośnie swych tajemnic podświadomość
pozwoli — ani mniej, ani więcej. Instynkt, nieomylny w warunkach prostych, dla których był stworzony w tajemniczych pomrokach przeszłości, staje się wrogiem, gdy warunki zaczynają się zbyt szybko zmieniać w stosunku do zmian, nie mogących im nadążyć zmian strukturalnych już nie ciała — o tym u nas mowy nie ma, możemy się tylko
degenerować i upadać — ale zmian tak dotąd podanych i plastycznych organów wyższej kontroli i świadomości: mózgu i systemu nerwowego.

Wszystko ma swoje granice, dokonaliśmy cudów, ale nie można pędzić tak dalej,
bo grozi to katastrofą: rozpętane zmiany warunków zewnętrznych przerastają o tyle
plastyczność naszych ciał i organów, że całość grozi zwaleniem się w pierwotną nicość, w ciemność duchową, równającą się mrokom totemicznego klanu; z której wtedy,
dawno, wyjście było jedno jedyne — poprzez władzę i cierpienia mas na wyżyny cywilizacji obecnej. Ale tak wiecznie w kółko kręcić się nie można, choć zdawał się wierzyć
w to Oswald Spengler, nie wypowiadając jakby wniosków ostatecznych i zdający się nie
uznawać absolutnej nieodwracalności przemian społecznych, tego „transcendentalnego” (w znaczeniu H. Corneliusa) według mnie prawa, obowiązującego wszystkie możliwe zbiorowiska społeczne we wszechświecie: społeczeństwo stwarza gnębiące je jednostki, aby wznosić się wyżej w hierarchii duchowej istnienia, rośnie w przez nie stwarzaną potęgę, aż po wielu fluktuacjach, dających pozory odwracalności, zabija twórcze
indywiduum, aby odpocząć w bezruchu absolutnej, równej dla wszystkich doskonałości. Ale o tym później.

Na razie chodzi tylko o granice wytrzymałości ludzkiego systemu centralnego w stosunku do wymagań współczesnej cywilizacji. Sądzę, że jesteśmy niedaleko od punktu
krytycznego i należy zastanowić się nad najbardziej doraźnymi środkami obrony przed
zbliżającą się katastrofą. Są to problemy ważne w każdym ustroju społecznym i nic nie
uwalnia nas od jak najintensywniejszego zajęcia się nimi natychmiast.
Demoniczne, niesamowite działanie węzłowiska ukrytego w gąszczu narośniętych
nań podobnych przeżyć — reakcji (np. jak raz było W danym miejscu zahamowanie,
zdarzy się drugi raz, trzeci i czwarty, stwarzając coraz grubszą warstwę otorbień, nieprzebijalną dla chcących dotrzeć do pierwotnego faktu przy pomocy introspekcji) najlepiej pokazać można na przykładzie — tu żadne czysto teoretyczne określenia nie pomogą, wyjaśni to najlepiej mechanizm danego poszczególnego zdarzenia. Weźmy przykład fikcyjny, może trochę „naciągnięty”, ale może właśnie dlatego lepiej sprawę ogólną
ilustrujący: „dajmy na to” (jak to mówią w niektórych dzielnicach), że pewien pan idzie
zerwać z narzeczoną, która „trochę” się niestosownie zachowała, robiąc oko do pewnego huzara na przykład. Obmyślił to wszystko bardzo pięknie: jak wejdzie, jak ucałuje
ją wspaniałomyślnie w „czółko”, jak powie jej o swojej niezgłębionej miłości i proporcjonalnej do niej ambicji i wściekłych wymaganiach od siebie i najbliższych sobie, od
otoczenia i życia w ogóle,a potem z godnością,„udrapowany”cierpieniem,wyjdzie,by
nigdy nie wrócić.

Zaznaczamy mimochodem, że pan ten jest schizoidem hiperestetycznym (nadczułek) z lekką komponentą cyklotymiczną. Zaznaczamy jeszcze fakt pozornie nic nie znaczący z wczesnego dzieciństwa owego pana. Oto podczas lekcji francuskiego, gdy miał
lat siedem, został, jak to mówią „czynnie znieważony” przez przystojną nauczycielkę,
pannę Eufrozynę, której bardzo jakimiś figlami (np. komponowaniem słów bez sensu)
dokuczył. Panna Eufrozyna dała mu lekko w mordkę. A on zamiast jej to oddać skurczył się w sobie z bólu nie tyle fizycznego, co moralnego, poczerwieniał jak piwonia, łzy
zdławione nie trysnęły z odpowiednich gruczołów (łzowych) i mało nie pękł z wściekłego wzruszenia, które nie było jednak czystą złością — to jest najważniejsze. Przecie
owa panna Eufrozyna to była już jego druga dziecinna miłość. (Łączyła się z jakimś potajemnie przeczytanym nieprzyzwoitym wierszem o „złotym cielcu”, była tą, której nogi
chciałby obejrzeć, tak jak oglądał je u dziewcząt wiejskich, nie krępujących się tak bardzo obnażania od dołu, ale nie takich jak Eufrozyna tajemniczych.) Otóż snardz ów
nie oddał ciosu i po chwili tłumaczył już jakiś kawałek z polskiego na francuski, dusząc
w sobie kłąb nierozplątanych myśli i uczuć, łykając z trudem przez zaciśniętą grdykę olbrzymie pakiety wzgardy dla samego siebie. Fakt ten został po roku gruntownie zapomniany. Pozornie śladu pamięci o nim w świadomości p. X nie było. A jednak w istocie
trwał w nim, jak go Freud nazywa, utajony uraz psychiczny i wszystkie podobne do poprzedniego fakty wtłaczały się już jakby w pewną koleinę, odegrywując tamtą, dawno
zapomnianą, zahamowaną reakcję. Fakt [ten] wyznaczał stosunek p. X do najróżniejszych spraw życiowych i wiele razy już cierpiał ów X bardzo z powodu pewnej „niezdolności czynu” w chwilach odpowiednich. (A może był tu też wrodzony masochizm
fizyczny, połączony z sadyzmem psychicznym?) Tu nie palnął w mordę snardza, który
mu coś przykrego powiedział, tam nie zbił jakiejś damy, która go bezczelnie zdradziła, tam okazał słabość wobec puszącego się nad nim przyjaciela, który go po prostu na
dudka wystrychnął itp., itp. W ogóle wszędzie gdzie p. X był skrzywdzony, zawsze reakcja jego była zahamowana i nie dochodziło nigdy do takiej siły wybuchu, jaka właśnie w danym wypadku mogła być wymagana: czyli zakręcone węzłowisko nie mogło
się rozkręcić i rozpętać w reakcję dającą pełne zadowolenie spełnienia kompletnego,
autentycznego czynu. Aż wreszcie przyszedł czas, że napięcie uczuć wzrosło do odpowiedniego stopnia, ale wyzwolona reakcja jako proporcjonalna odpowiedź na podnietę
nie udała się: niby kompleks w pewien sposób sam się rozwiązał, ale nie w takim stopniu, jaki dla zdrowia byłby konieczny, a przy tym w ogóle nie było pacjentowi uświadomionym, dlaczego on właśnie tak, a nie inaczej na wszystkie tego samego rodzaju podniety reagował. (Oczywiście dla wytworzenia się pewnego typu kompleksów potrzebne
są podłoża o pewnym charakterze — i tu wracamy znów do Kretschmera: inne będą
oczywiście kompleksy leptosomów, a inne pykników.)

A więc „nasz”, jak to mówią, pan X wchodzi do narzeczonej i zaczyna z nią mówić
ściśle według programu. Ale już po paru minutach rozmowy on sam czuje (a ona widzi
przed sobą nie dawnego narzeczonego, tylko całkiem obcego jej, a nawet wstrętnego
snardza), że plan wymyka mu się z rąk jak nieużyteczna szmata, wydarta podmuchem
jakiegoś piekielnego samumu wiejącego z samych trzewiów, jakby z gorących warstw
zwierzęcego mięsa i z tajemniczych centrów gruczołów rozmieszczonych po całym organizmie.I rozpoczyna się dzika heca.Dawny kompleks (węzłowisko) działa.Wszystkie
piękne postanowienia diabli biorą jedne po drugich; jest to niby tak zwana walka uczucia z rozumem czy na odwrót, ale w gruncie rzeczy jest tu coś więcej: są dwa uczucia i jeden rozum, będący wyrazem tylko tego uczucia świadomego, to drugie działa
z ukrycia, skrytobójczo, ale z tym większą pewnością — zwycięża prawie zawsze. Pan
X zaczyna robić łagodne początkowo wyrzuty. Ale postać narzeczonej zlewa mu się
z zapomnianą od wieków nauczycielką: jej jako takiej nie ma, została niejako „czysta forma”, w którą zostaje zapchana owa nieszczęsna huzarska kokietka; następuje tak
zwana pseudomorfoza, jak kiedy dany roztwór krystalizuje się w formie pozostałej po
innym krysztale i przyjmuje jego formę. Kończy się na tym, że doprowadzony do szału
X, odegrywając całe okropne upokorzenie doznane wtedy od biednej panny Eufrozyny,
wali narzeczoną w zapłakaną mordkę i wyzywa ją od ostatnich krów, a wreszcie uciekł,
zapominając u niej ulubioną laskę, bez której nigdy w życiu kroku nie zrobił; będzie mu
ona potrzebna jako pretekst — nędzny, ale przecie — dla powrotu, bo w gruncie rzeczy
on świadomie czuje, że postąpił jak ostatnia świnia i będzie musiał narzeczoną przeprosić, choćby bez nadziei nawiązania stosunków na nowo, a bez pretekstu może nie mieć
siły dla pokonania fałszywej ambicji — po prostu chce wrócić, a nie wie, jak to uczynić,
i tu podświadomość go wyręcza.
Oczywiście każąc „podświadomości” działać jako odrębnej postaci, wyrażamy się
skrótowo — zastępczo, jak mówi Tadeusz Kotarbiński, nie robiąc zresztą żadnej hipostazy. Tak samo mówimy o miłości, inteligencji, intuicji itp., nie myśląc o jakichś tzw.
„władzach” umysłu czy jaźni całej, tylko wyodrębniając z całości osobowości pewne jej
względnie samodzielne (pozornie) momenty (części, które kompletnie niezależnie bez
całości innych istnieć nie mogą): w ten sposób ułatwiamy sobie opis niesłychanie zawiłego gąszczu psychiki naszej, gdzie uczuciowość, uczucia cielesne jako takie (do których
po części uczuciowa strona jest sprowadzalna), pojęciowość, pamięć i wyobraźnia (do
których to ostatnich „gry” pojęciowość jest bez reszty sprowadzalna) tworzą pozornie
nie dający się rozplątać chaos, w którym jakimś dziwnym trafem tylko zdaje się panować pewna stała względnie organizacja. Jeśli zawsze będziemy sobie uświadamiać skrótowość pewnych pojęć psychologii (choćby nawet pojęć fenomenologów: aktu, intencjonalności, ideacji itp.), możemy ich płodnie używać, nie popadając w fałszujące rzeczywistość hipostazy, tzn. uprzedmiotowienia ich, uosobienia, wynoszenia ich do rangi
potęg, oddzielnych bytów, władz czy nawet nieomal bóstw jakichś, bliżej nie określonych. Pojęcie podświadomości trzeba trzymać na wodzy, podobnie jak pojęcie kompleksu: uważać trzeba, aby pojęcia te nie wyrwały się nam z rąk i nie zaczęły żyć samoistnym życiem, panując nad nami i naszą teorią psychologii, stwarzając w jej obrębie
swoistą metafizykę i mitologię. To grozi, według mnie, niektórym psychoanalitykom.

Według opisanego zdarzenia urojonego możemy sobie wyobrazić łatwo działanie
węzłowisk duchowych w każdym poszczególnym wypadku. Każdy przykry fakt, doznana krzywda, obelga, upokorzenie, zawód, zostaje możliwie prędko jako taki zapomniany. Ale jego skutki pozostają, stwarzając całe szeregi specyficznych reakcji wokół
„otorbionego” (jak echinokok w swej wapiennej powłoczce) faktu pierwotnego, źle lub
wcale nie odreagowanego. (Kompleksom tego rodzaju łatwiej podlegać muszą typy
schizoidalne, o zahamowanych w ogóle reakcjach, niż łatwo się wyładowujący cyklotymicy.) I tak wlecze się ten utajony byt węzłowiska czasem życie całe, póki przypadkiem nie natrafi na swe ostateczne wyładowanie. Przeważnie jednak nie następuje to
nigdy i człowiek do końca często jest ofiarą nie znanych mu, niepoznawalnych w ogóle,
utajonych potęg. Wiele ciężkich chorób psychicznych da się w ten sposób wytłumaczyć
i wiele też — przez uświadomienie i przez to usunięcie węzłowiska (tzw. jego „rozwiązanie”) — wyleczyć. Chodzi tylko o to, aby umiejętnie zabierać się do rozbabrania czyjejś duszy, by zamiast usunięcia zatruwającego psychicznego ropienia nie nabawić pacjenta nowych ognisk nienormalności przez zasugestionowanie mu rzeczy, o których
mu się nigdy nie śniło — tu w dosłownym freudowskim znaczeniu, bo według jego
teorii sen jest, poza różnymi pozornie dowolnymi, przypadkowymi omyłkami, przemówieniami się i tzw. „umyślnymi przypadkami” itp., tym zjawiskiem, w którym podświadomość, uwolniona z oków dziennej trzeźwości, zaczyna objawiać się pod postacią
symbolicznych, pozornie nic z utajoną ich treścią nie mających związku, obrazów zdarzeń i przeżyć.
Nie będę tu streszczał obszernie rzeczy, które każdy znajdzie w książce Freuda w tłumaczeniu polskim pt.Wstęp do psychoanalizy (wydawnictwo Przeworskiego),wyjaśnię
tylko, o co chodzi, na paru przykładach.

Po kilku dniach przerwy w pisaniu widzę, że wymyślenie dobrego przykładu na przemówienie się jest wprost niemożliwe: dowód to jeszcze jeden na korzyść teorii Freuda:
przykłady takie mogą powstać jako rzeczywistości, a nie fikcje, stworzone muszą być
przez prawdziwe „węzłowiskowe natchnienie” — wymyślić ich nie sposób. Mogę tylko,
w braku chwilowym wspomnień osobistych (każdy z nas miał z pewnością dziesiątki
tego rodzaju zdarzeń, tylko ich nie pamięta), zacytować przykłady freudowskie:

1. Morderca, który zabijał przy pomocy bakterii, zamiast napisać „przy moich doświadczeniach na świnkach morskich” napisał mimo woli „na ludziach” i tym się zdradził;
2. jakiś pan mając mowę i chcąc powiedzieć: es kamm zum Vorschein (wyszło na
jaw), powiedział: zum Vorschwein (Schwein — świnia), ponieważ chciał ukryć, że przy
sposobności wyszły na jaw jakieś świństwa, a „stan podświadomy” mu na to nie pozwolił, demaskując ukryte myśli przez przemówienie się. Przykład na chęć ominięcia niewygodnej sytuacji: pewien snardz idąc zerwać z narzeczoną (co było dlań bardzo przykrym) nie wiadomo czemu poszedł przez las, a nie, jak zwykle, drogą, wlazł w gąszcz
i rozerwał sobie tak pończochy, że musiał wrócić do domu — wskutek czego odłożył
przynajmniej przykrą sprawę „do jutra”.
Co do marzeń sennych, musimy stwierdzić, że przy powierzchownym nawet badaniu wykazują one pewną stałą symbolikę, której stałość i prawidłowość nie jest żadnym
cudem, a polega po prostu na podobieństwie ludzi między sobą, a przede wszystkim na
podobnych u nich zasadniczych sferach uczuć. Nie dziwimy się, że ludzie mają dwoje
oczu i po jednym nosie, a nawet, że mają prawie te same uczucia i kompleksy myślowe, ale z chwilą kiedy kilku osobnikom pod postacią panującego, profesora, księdza czy
przełożonego lub pryncypała śni się ojciec, to wydaje się nam czymś dzikim i naciągniętym. Tymczasem posiadanie ojca, specyficzne dla niego uczucia i specyficzne kompleksy czy węzłowiska, których te uczucia są powodem, są tak samo prawie wspólne
wszystkim ludziom, jak para oczu i uszu lub uczucia erotyczne czy religijne. Wiele rzeczy, które w psychoanalizie rażą nas jako wynaturzone, wmówione, zasugestionowane,
okazuje się zupełnie naturalnymi konsekwencjami wspólności struktur psychicznych,
zupełnie analogicznymi do podobieństw konstrukcji cielesnych. Tak więc w snach
przeżywamy wszystkie utajone w normalnej świadomości uczucia, kompensujemy je
i uzupełniamy, jako też odegrywamy sobie w stosunku do stłumień, które nam narzuciło i narzuca życie rodzinne i społeczne i w ogóle stosunek nasz do całości gatunku.

Obok węzłowisk erotycznych i rodzinnych najważniejszym jest opracowany przez
Freuda, a także przez ucznia jego Adlera, kompleks niższości (Minderwertigkeitsgefuhl
komplex, inferiority complex), który będzie tu specjalnym tematem naszych rozważań.

B. KOMPLEKS (WĘZŁOWISKO) NIŻSZOŚCI
Węzłowisko niższości jest tak samo oparte o najbardziej zasadnicze uczucia Istnienia
Poszczególnego (żywego osobnika), a nawet może jeszcze jest, bardziej istotnym dla
jego istnienia jak kompleksy erotyczne i rodzinne, jakkolwiek ostatecznie od erotyzmu
się wywodzi. Chodzi tu o potwierdzenie samego faktu istnienia w jego najpierwotniejszej nagości: człowiek jest nie przez to, że jest po prostu i koniec, ale przez to, że ma pewien kierunek, że rozwija się, że staje się czymś więcej, niż jest w danej chwili, że przerasta siebie, a przez to przerasta innych, staje się czymś wyróżniającym się, coraz wyraźniejszym dla siebie, często pośrednio lub bezpośrednio i z jakiegoś punktu widzenia
dla gatunku czymś lepszym od reszty osobników. Jest to zasadnicze prawo wewnętrzne
i zewnętrzne rozwoju indywiduum, a przez to rozwoju gatunku, który rozwija się właśnie w osobach najbardziej rozwijających się osobników. Z tego punktu widzenia węzłowiska erotyczne jako takie, poza samą prostą ich strukturą związaną z naturą popędu, muszą być do pewnego stopnia funkcjami szerszego ogólnego dążenia do samo potwierdzenia się i ugruntowania gatunku, będącego źródłem kompleksu niższości, związanego z tym pierwotnym faktem, że istnieć to znaczy rozwijać się i iść naprzód (i to
do ostatnich nieomal chwil życia), a stanie w miejscu jest równoznaczne z cofaniem się,
z powolną śmiercią. W tym „transcendentalnym” prawie (w znaczeniu Kanta i Corneliusa, tzn. absolutnym prawie ontologicznym, jak bym to raczej sformułował) leży źródło kompleksu niższości, na tym tle że mimo iż jest nam dany, jak by wyraził się Tadeusz
Miciński,„rozpęd do nieskończoności”,nikt z nas nie może go w swoim istnieniu w całej pełni ziścić i życie nasze jest wypadkową najróżniejszych starć naszych danych z otaczającym nas układem osób, sił społecznych i natury materialnej, których wypadkowa,
często z punktu widzenia żądań jednostki wykoślawiona lub wręcz dla niej katastrofalna, stanowi to, co określamy mianem historii naszego życia.

Dobrze spełniony („wygrany” — lepsze określenie, ale nie podoba mi się jego, że tak
powiem, „muzykał”) kompleks niższości, przy odpowiedniej dla istotnego rozwoju danego osobnika sumie warunków, może być powodem najistotniejszej, najautentyczniejszej jego twórczości, począwszy od objawów czysto indywidualnych: sztuki, filozofii, nauki, aż do działalności najbardziej bezpośrednio społecznej: na szczytach władzy prawowiernej lub rewolucji; źle spełniony staje się powodem przykrych deformacji
osobnika, który przejawia się wtedy w życiu w formach wykoślawionych niespełnionej
ambicji i zatruwa tak siebie, jak i swe otoczenie ptomainami swego psychicznego rozkładu. Węzłowisko niższości, według tak powszechnych najistotniejszych dla samego czynnego bytu indywiduum jego źródeł, musi być tak powszechnym, jak są na tle konieczności przedłużenia gatunków węzłowiska erotyczne: wynika ono z samych podstaw istnienia, które jest rozwojem, i z ograniczeń, które ten rozwój z konieczności na swej drodze napotyka. Ta zasada ograniczenia to jest druga zasada transcendentalna, w znaczeniu konieczności dla całego aktualnego i wszelkiego możliwego bytu, a nie jakichś metafizycznych kombinacji w rodzaju „form zjawiskowych” czy „kategorii”, jest tą, z której wypływają zasadnicze tego bytu cechy: wielość jego elementów ograniczonych czasowo i przestrzennie, powtarzalność stanów wewnętrznych i zjawisk i ich prawidłowość indywidualna; wewnątrz danej osobowości biologiczna i psychologiczna, i prawidłowość statystyczna w złudnym, a koniecznym świecie „materii martwej”. Z tego stanu
rzeczy wynika, że właściwie różne formy kompleksu niższości wytworzyć się muszą
u wszystkich indywiduów, poczynając od najniższych, bo właściwie pragnienia nasze

— w związku z nieskończonością czasu i przestrzeni i potencjalną, graniczną, subiektywną możliwością nieskończoności we wszystkich spełnieniach (zaczynając od pragnienia wiecznego trwania i rozpierania się nieskończonościowego w przestrzeni) — są
nieogarnione i spełnienie ich jakiekolwiek musi być w pewnym sensie ich ograniczeniem i kompromisem. Stąd smutek nieuchronny spełnionych zamiarów i marzeń, specyficzna melancholia dokonanych czynów, pewnych szczytowych osiągnięć, znana tak
dobrze wszelkim działaczom społecznym, twórcom życia, władcom i transformatorom
rzeczywistości. Może wolna od niej do pewnego stopnia jest twórczość artystyczna i filozoficzna; pierwsza przez ograniczone z założenia w swym wyrazie prawo całego istnienia, zasadę jedności w wielości, dające się poznać w konstrukcjach będących jakby
skondensowanymi pigułkami Tajemnicy Bytu, wyrażonej czysto formalnie, a nie treściowo — zniszczenie absolutnego nienasycenia przez jego poglądową formalizację
i stworzenie zamkniętej w sobie, absolutnie samowystarczalnej strukturalnej jedności; druga, tj. filozofia, przez ujęcie czysto pojęciowe w całościowej formie zasadniczych
rysów Istnienia we wszystkich jego przejawach (materii martwej, stworach żywych,
psychiki i życia społecznego tych stworów), przy czym za cenę pośredniości symbolicznej, w przeciwstawieniu do bezpośredniości rzeczywistej dzieła sztuki zyskujemy całość
absolutną, czego w zawsze cząstkowym, choć realnym tworze sztuki osiągnąć się nie
da. Ale i tu nawet, mimo pozornego graniczenia z rzeczami ostatecznymi, prześladuje
nas zasada ograniczoności: są to zawsze twory tu i teraz przez jakiegoś ograniczonego
„ktosia” dokonane, objęte zasadą niedoskonałości wszelkiego ludzkiego tworzenia, jego
niesamowystarczalnością. Nieskończoności Aktualnej nie zgłębimy nigdy: ani pojęciowo, ani bezpośrednio, ani w przeżywaniu, ani w twórczości, a jednak musimy ją przyjąć
— tu leży źródło wszelkich tajemnic i niezwalczonych zagadek bytu. I w tych sferach,
pozornie zaprzeczających zasadzie Tożsamości Faktycznej Poszczególnej (czyli w języku Leibniza kontyngencji — tość i takość, a nie inność), oczekuje nas konieczny smutek i melancholia rzeczy dokonanych. Dlatego to nawet najbardziej doskonale „wygrany” kompleks niższości, objawiający się zrealizowaniem wszystkich marzeń w danym
zakresie, pozostanie właśnie — na tle absolutnego bytowego nienasycenia Istnienia
Poszczególnego — właśnie tylko i jedynie kompleksem nie do rozwiązania, jeśli popatrzymy na osobnika w ogóle pod kątem psychologicznym, a nie mierząc wartości jego
według standardu dokonanych czynów, które mogą być wielkie i wspaniałe, a twórcy
swemu — na tle niedosiężnej nieskończoności — pozostawić tylko wrażenie istotnej
nudy i niesmaku mimo powierzchownego zadowolenia z samego faktu dokonania czegokolwiek bądź. Oczywiście, jak to z samej analizy tej psychologii wynika, schizoidzi
mają w stosunku do tych uczuć i stanów pierwszeństwo przed cyklotymikami.

Tak więc węzłowisko niższości, które specjalnie od wczesnego dzieciństwa — na tle
ciągłych ograniczeń pożądań, chętek i zamiarów dziecka — musi się rozwijać, tzn., że
ciągle tworzą się urazy stwarzające z tych pożądań kompleksy właśnie, tj. nieświadome
źródła ujemnej oceny swej osobowości przy świadomym dążeniu do przezwyciężenia
nurtującego w głębiach przykrego poczucia upośledzenia, może być przyczyną największych czynów ludzkich, mających pierwszorzędną wagę dla całej ludzkości, a jednocześnie może być źródłem wszelkich niskich, najniższych może ze wszystkich, uczuć: zazdrości, zawiści i bezsilnej wściekłości tak zwanych z rosyjska „nieudaczników” (może
nieudanków lub nieudałków) w stosunku do tych, których życie pociągnęło wzwyż.
Ha, trudno! Nas będzie tu zajmowało specjalnie węzłowisko upośledzenia źle wygrane
i nieprzyjemne skutki tego stanu rzeczy dla otoczenia obciążonych w ten sposób osobników, a także fakt istnienia tak szczególnie wielkiej ilości ludzi o tych źle wygranych
(czy rozegranych) węzłowiskach, które zakładamy na tle powszechności pewnych praw
u wszystkich absolutnie, najbardziej nawet zresztą względnie udanych ludzi w naszym
kraju. Tu będę musiał się puścić na daleko idące hipotezy, których podstawy przekraczać będą znacznie moją kompetencję.

Istotą Kompleksu niższości (węzłowiska upośledzenia) jest pewne podświadome
niezadowolenie ze swojego położenia czy stanowiska w świecie i ze stosunku otoczenia, które zdaje się być zbyt obojętne czy negatywne wobec rzekomych wartości i czynów danego osobnika. Zaznaczyć trzeba, że odbywa się ta ocena często w głęboko podświadomych warstwach i nikt by często nie poznał w danym, pozornie zadowolonym
z siebie, osobniku kogoś ciężko psychicznie zranionego swoim nieodpowiednim położeniem w układzie, w którym los żyć mu kazał. A jednak nieświadome ognisko złych
myśli promieniuje swą ciemną emanacją, zmieniając różne reakcje na rzeczywistość do
tego stopnia, że dana ofiara kompleksu często by się nie przyznała do swoich własnych,
nie zauważonych zwykle, drobnych postępków, do ich istotnego kierunku i intencji,
gdyby mogła widzieć cały mechanizm swego wewnętrznego stawania się. Tak więc

154

dwie są drogi wyjścia z fatalnego położenia stworzonego przez węzłowisko upośledzenia, o ile nie nastąpi zupełna równowaga między pragnieniami a rzeczywistością, marzeniem a jego spełnieniem, równowaga kompromisu i ugody, normalnego półzadowoleńka wydzielonym kęskiem istnienia i nasycenia własną osobowością (osobistością),
które jednak stanowi większą część ludzkiego bytu, miąższ wegetatywny społeczności, na której inne, obce jej pozornie wyrastają osobniki, uczucia i myśli; dwie są drogi:
jedna droga — rzeczywistości — wiedzie przez realny trud do czynów usprawiedliwiających, choćby w męce, istnienie danego stworu na tej ziemi i w świecie całym i pozwala mu pozostawić za sobą, jako ślad jego bytu, wartościowe dla niego samego i dla
innych, pośrednio lub bezpośrednio, twory; druga droga, droga nieprawdziwego napuszenia urojoną wielkością, którą na pewien czas nawet innych zamamić można, wiedzie
przez kraj brzydkiej i małej fikcji do niesławnego końca, który można by przyrównać
do rozprucia pustego, nadętego śmiesznie balonu.

Ale często zdemaskowanie nie następuje równo z końcem danego napuszonego na
sztuczną wielkość osobnika. Czasem on sam przez innych systematycznie podbechtywany uwierzy w swą ważność z taką siłą, że do końca życia w jej poczuciu dotrwa,
a nawet długo po śmierci błąka się między ludźmi jego wydęty ponad wszelką miarę
majak — balon, zanim sąd nadeszłych nieomamionych pokoleń, sąd historii już powoli
dech sztuczny z niego wypuści, okazując jego nicość i wewnętrzną pustkę. Nie mówię

o wypadkach przeciwnych: rozpoznania ważności tych, których za życia za nieważnych w nieświadomości swej i głupocie uważaliśmy, bo jest to wprost codzienny banał,
nieomal od najdawniejszych dziejów ludzkości. Nie idzie mi tu o te wielkie społeczne
przejawy owej złudy, tylko raczej o ten codzienny jad małych zdarzeń tego typu, przejawiający się w małych duszach, niezdolnych nawet do wielkich kłamstw i zakłamań. On
to bowiem stwarza atmosferę ogólną danej grupy, miasta czy społeczeństwa całego, na
której dopiero inne bakcyle potężniejszych i straszniejszych chorób się zahodowują.
Jest jasne,że pewna część tzw.„ludzisków”musi na tę chorobę chorować.Możliwe,że
wszyscy w mniejszym lub większym stopniu natężenia i utajenia ją mamy. Ale na czym
polega to, że nasz właśnie kraj nieszczęśliwy, którego cała historia zda się być jedną
wielką potworną omyłką, cierpieć zda się właśnie najbardziej ze wszystkich, o ile mi się
zdaje, krain naszego globu? Czemu przeciętnemu, a nawet co najgorsze, (i poniektóremu) wybitnemu osobnikowi naszej nacji zda się bardziej wprost zależeć, by się wydać
czymś wydatnym niż być nim w istocie? Czemu nam właśnie wystarcza złuda naszej
ważności wobec nas samych a nade wszystko wobec innych, samo napuszenie się na
wartość, sam blichtr dostojeństwa zewnętrzny niż sama ważność owa jako taka, sama
wartość istotna, samo wewnętrzne dostojeństwo, oparte o rzeczywistość, a nie pozór
spełnionych czynów? Nigdzie, zda się, ani w historii, ani w chwili obecnej nie nastąpiło
ani nie następuje takie przemieszczenie i zwichnięcie wartości, jak w naszym nieszczęsnym narodzie. Czy większa część nieszczęść, które naród ów sam na siebie w ciągu
dziejów sprowadził, nie na tym mechanizmie utajonym każdej (prawie) poszczególnej duszy się zasadza? Bo nie brak nam wielkich danych i wielkich talentów, zdolności
i możliwości — tego bezsprzecznie odmówić nam niż można. I gdybyśmy inne cechy
charakteru, konieczne dla realnej twórczości, posiadali — cuda wprost przy tamtych
danych osiągnąć byśmy mogli. Ale unosi nas łatwa w pewnych warunkach do spełnienia żądza chwilowego, a nie dalekodystansowego świecenia blaskiem gwiazd pierwszej
wielkości i dlatego stwarzamy (stwarzaliśmy często) raczej sztuczne zwodniczym światłem błyszczące niby — gwiazdy, a w istocie tanie rakiety, które tylko pewien czas prawdziwe gwiazdy udawać mogą, a potem gasną bez śladu, nie zostawiając nawet trwalszej świetlistej smugi po swoim przejściu. A przekleństwem atmosfery kraju, w którym
przewagę ma napuszenie nad ważnością samą, jest to, że gdy się zjawi wreszcie prawdziwie ważny ktoś, to materiału dla twórczości wedle swego wymiaru i potęgi nie znajduje i sam przez to zmarnieć musi (...nie znajdzie i przez to często wartości swej całkowitej ludziom oddać nie może). I czyż nie jest pełną przykładów takich, zmarnowanej
ludzkiej potęgi, historia nasza?

Ja historię znam zbyt mało, aby się tutaj w zbyt uczone dysertacje wdawać. Ale gdy
czytałem kiedyś dzieje nasze, to wprost aż wyłem (chwilami) z oburzenia i rozpaczy
i mimo woli pięści zaciskałem z wściekłości, że podobne rzeczy dziać się mogły i że
naród tak wielkimi możliwościami wewnętrznymi i zewnętrznymi rozporządzający tak
mało istotnego zdziałał i stworzył, a wszystkich prawie swoich, rzadkich zresztą, prawdziwie wielkich mężów — przez brak podtrzymania ich, a tępy zasię opór przeciw ich
wielkości i hojnej dla innych potędze — zmarnował i mówiąc dalej tym trochę napuszonym stylem, zgnoił. I tak było (nieomal) aż do czasów ostatnich (przedwojennych
czasów) i coraz rzadziej widzieliśmy prawdziwą wielkość między nami. Bo nie chodzi tylko o wielkość danych osobników (jako taką), tylko o to też, jak ta wielkość całość bytu ludzkiego w danym społeczeństwie na wyższe szczeble podnosi. Zaraz na ten
temat pewną teoryjkę przedstawię, opierając się na doskonałej książce panów Moreta
i Davy’ego: Des clans aux empires (Od klanów do imperiów) L’Evolution de l’humanite.
Synthese collective. La Renaissance du livre.

ZNACZENIE INDYWIDUUM W ROZWOJU SPOŁECZNYM
I TRAGEDIA UPOŚLEDZONYCH

Wspomniani panowie: Moret i Davy, opisują w niezwykle ciekawy sposób tajemniczy wysoce proces powstawania zaczątków indywidualnej władzy w pierwotnym,
prawie zupełnie komunistycznym klanie. Taki pierwszy zalążek władcy, jaki widzimy
w formie australijskiego klanowego „alatunij” (magika), jest postacią dość nieokreśloną. Według Frazera (którego znam Golden Bough) wszystko zaczyna się od publicznego czarodzieja; wiadomo, że magia jest najpierwotniejszą formą religii, odnoszącą się
do potęg prawie jeszcze nieosobowych. Według mnie u podstawy ich leży cała „reszta”
istnienia, czyli wszystko to, co nie jest „mną”, czemu ja się w pewnym sensie przeciwstawiam. Zaznaczę mimochodem, że jestem przeciwnikiem sprowadzania uczuć religijnych do uczuć życiowych, jak to czynił w swych Wierzeniach religijnych Bronisław
Malinowski. Jest to stanowisko tzw. naukowe (dla mnie „pseudo”), które polega na tym,
aby nie implikować zaraz u podstawy badań jakiejś mniej lub więcej określonej metafizyki, a właściwie ontologii. Ale czasem to właśnie niby — naukowe stanowisko prowadzi prostą drogą do stworzenia najbardziej jadowitej, bo fałszywej w dodatku, metafizyki, czego najdoskonalszy przykład widzimy w tragikomedii materializmu, podjętej dziś
na nowo na wielką skalę w trochę zmienionej postaci przez tzw. „Wiener Kreis”, szkołę
filozofów wiedeńskich.

Prócz tego w każdym kraju znajduje się pewna ilość mniej lub więcej inteligentnych
materialistów pseudonaukowców, których kierunek wiedeński sobie akaparuje, stwarzając filie po świecie całym. Jak to we wszystkich moich pismach starałem się udowodnić, jakaś metafizyka, w znaczeniu Ontologii Ogólnej, jest konieczna — chodzi tylko

o to, jaka. Otóż udowodniona jest chyba dostatecznie niesamowystarczalność poglądu
fizykalnego (ostatnia transformacja materializmu na nim się opiera) w opisie całości
świata. Pogląd ten tkwi korzeniami w poglądzie życiowym, w którym również tkwi cała
problematyka filozoficzna. Pogląd fizykalny jest częścią poglądu życiowego, odpowiednio przetransformowaną i rozwiniętą. Przy pomocy tego poglądu, wbrew twierdzeniom
wiedeńczyków i innych mniej perfidnych gatunków materialistów, twierdzeniom opartym w ostatecznej instancji na niespełnialnych obietnicach wyników przyszłych eksperymentów, nie możemy absolutnie wyjaśnić istnienia zindywidualizowanej materii
żywej, żrącej, przetwarzającej „materię martwą” na żywą, rozmnażającej się i regenerującej się, a nade wszystko nie możemy wyjaśnić istnienia czuć (a dalej myśli). Raczej jest
częściowo prawdziwe psychologistyczne (poglądy Berkeleya, Macha, Avenariusa i najdoskonalszy, najkonsekwentniejszy pogląd Corneliusa, też mimo wszystko niesamowystarczalny — bo co robić z wielością jedności osobowości i takością, a nie innością
świata?) sprowadzenie całego poglądu fizykalnego do danych „psychicznych” i wyrażenie go w terminach tych „bezpośrednio danych” (oj, dana, dana, ty moja bezpośrednio
dana!), tj. części naszych przeżyć — jakości prostych: dotyków wewnętrznych (czuć organów i mięśni), zewnętrznych, barw, dźwięków, zapachów i smaków — bo z tych ostatecznie elementów, plus wspomnienia i wyobrażenia, ujętych w zespoły, czyli kompleksy, składają się ostatecznie tak nasze najsubtelniejsze uczucia, jak i najbardziej wzniosłe
czy abstrakcyjne myśli, poza ich utrwaleniem w odpowiednich znakach. Ale tam, gdzie
dla mnie jest „kupa jakości”, tam jest pani X sama dla siebie jako taka, rozciągła, cielesna i na to nie ma rady, i tu zaczyna się właśnie monadyzm; bo czymże jest tzw. „materia martwa”, jeśli nie zbiorowiskiem takich bytów samych dla siebie (cielesnych jaźni),
jeśli w ogóle realnie trwa, a nie jest majakiem idealistów, cudownie dla jedności świadomości skonstruowanym „intencjonalnym korelatem” ich „intencjonalnych przeżyć”?
Fu — do czorta! Podobnym do błędu materialistów i psychologistów jest błąd antymetafizycznych antropologów, etnologów i socjologów, chcących z niczego zrobić coś
i ze strachu, miłości i głodu, tych uczuć fundamentalnych „życiowych”, tylko w jakichś
niesamowitych natężeniach, stworzyć nowy wymiar: magiczny, a dalej religijny przeżywania, będący podstawą dalszej transformacji w pojęcia: „mana” totemicznych konstrukcji i innych wyższych kultów, aż do czci jednego Boga. Otóż nie, największe natężenie głodu i strachu (zwykłego, tzn. przed określonym niebezpieczeństwem) nie potrafi stworzyć zupełnie nowego wymiaru religijnego przeżywania. Wymiar ten stwarza się w erotyzmie, bo tam wchodzi już w grę dziwność innego, podobnego stworzenia i zupełnie specyficzny do dziwności tej stosunek chwilowy, nie trwający ciągle i stale. Można by to samo powiedzieć o głodzie; ale tu jest przepaść, bo w miłości występuje kwestia drugiej „jaźni”, co zawiera już w sobie pewien element tajemniczości, podobnie jak sam fakt przeciwstawienia się cielesnego „ja” temu, co nim nie jest i którego
częściami są inne, podobne temu „ja” stwory. Czyli w samym fakcie istnienia ograniczonego stworu żywego jest pewna tajemniczość jego dla niego samego, a także tajemniczość otaczającego świata, nie będącego nim, a wypełnionego podobnymi stworami.
Bez tej „metafizyki” koniecznej — raczej prymitywnej, koniecznej ontologii za metafizykę w złym znaczeniu tego słowa uznanej, bo metafizyka, znaczy tylko to, czego w terminach czystego poglądu fizykalnego opisać absolutnie nie możemy (a więc psychologia i biologia wraz z anatomią, fizjologią, a dalej z paleontologią i historią wszystkich
żywych stworzeń i ludzkiego rodzaju, a dalej socjologia) — nie da się stworzyć specyficznych uczuć religijnych jako zlepków z dobrze znanych z najcodzienniejszego przebiegu codziennego dnia uczuć życiowych.Wtedy,gdy to staramy się zrobić (a nie wtedy,
gdy wpadamy w „metafizykę” pozornie, według naukowców typu materialistycznego
i pochodnych), deformując rzeczywistość, fałszujemy ją właśnie gruntownie pod pozorem twierdzenia, że nie można dzikiemu Arunta czy Kuakiutl imputować naszego,
opartego na długowiecznej kulturze światopoglądu. Zaprzeczamy wtedy temu podstawowemu faktowi, że istnienie (IP) (żywego stworu) jest przeciwstawieniem się jego
całej strasznej i tajemniczej w najwyższym stopniu dookolnej rzeczywistości, że jest to
fakt pierwotny, którego pewnego rodzaju zrozumienie wymaga minimum świadomości refleksyjnej, jaką już w wysokim stopniu przez mowę obdarzone są ludy najpierwotniejsze; a tkwi dalej po prostu w fakcie jeszcze pierwotniejszym: koniecznego ograniczenia każdego stworu w nieskończonym świecie i niepojętości zasadniczej dla niego
samego tak istnienia jego samego, jak i tego świata.

Nie biorąc tego stanu rzeczy pod uwagę, tylko rozpatrując uczucia religijne i ich wytwory jedynie jako pewną fantazję z punktu widzenia oddziwnionego kompletnie codziennego poglądu życiowego najpospolitszego naszego cywilizowanego człowieka
prymitywnego (np. zmechanizowanego robotnika, urzędnika albo behawiorysty),
wtedy dopiero fałszujemy kompletnie i beznadziejnie stan rzeczy; który opisać mamy.

Dlaczego zaś pierwotny człowiek wybiera zwierzęta i rośliny jako pierwsze pochodne uosobienia nieokreślonego, bezosobowego „mana”, będącego według mnie
pierwotnie całym dookolnym światem, wydaje mi się znajdować objaśnienie w tym
stanie rzeczy, że stwory te, wykazując pewne analogie do jego własnej osoby i jego jednogatunkowców, posiadają, poza pewną określoną indywidualnością osobową, właśnie pewną dziwność i odrębność, która nadaje się najlepiej do symbolizowania tajemniczych potęg opiekuńczych lub złowrogich, w każdym razie tajemniczych (bo pochodnych od samej Wielkiej Tajemnicy) przestrzeni otaczających Istnienia w całości.
Ciekawe jest — zaobserwowałem fakt ten w muzeach australijskich, nieporównanych
jako bogactwo etnograficznego materiału — że u dzikich o większej stosunkowo kulturze, wyobrażających w drzewie i kamieniu swoje bóstwa, twarze tych ostatnich stanowią zupełne przeciwieństwo typu posiadanego przez ich twórców. To samo daje się zauważyć w rzeźbach murzyńskich.

Ale dość tej dygresji — wróćmy do pierwotnego klanu totemicznego jako organizacji społecznej.

W najpierwotniejszej formie swej jest to społeczeństwo bardzo ograniczone (przeważnie najwyższymi jednostkami są dwie fratrie, podzielone na pewną ilość klanów

— wyższe skupienia tworzą się dopiero przy już bardziej rozwiniętej i skonsolidowanej władzy) co do ilości członków, żyjące prawie że w komunistycznej wspólnocie wszystkich dóbr, pierwotnie o macierzystym dziedziczeniu nazw, totemów, odznak. Potem dopiero, w miarę osiedlania się koczowników i przejścia w wyższy stan kultury rolniczej,
następuje zmiana macierzystego dziedziczenia na ojcowskie.

Zauważyć trzeba, że pierwotni dzicy nie mają pojęcia, że stosunki płciowe wywołują
zapłodnienie kobiet, i wierzą, że wszyscy pochodzą wprost od totemu klanu, który bezpośrednio (przy przejściu np. niedaleko niego) zstępuje na swoją oblubienicę. U wielu
dzikich ojciec żyje w chałupie żony swej jedynie jako partner płciowy, niańka swych
dzieci (o których nie wie, że od niego pochodzą) i robotnik domowy i leśny (myśliwy),
a rządzi rodziną brat jego żony, uważany za istotnego tej rodziny władcę, będący u siebie w domu takimże niepozornym faktotum.

Ale nie o to chodzi. Główną sprawą, która nas tu zajmuje, jest fakt, że totemiczny
klan komunistyczny w dalszym swym rozwoju wytwarza jednostkową, indywidualną
władzę, aby — najwyraźniej — móc rozwijać się dalej i pozwolić członkom swym osiągnąć wyższy stopień kultury. Dzieje się to tak automatycznie, instynktowo, a nie programowo oczywiście, jak wszelkie cuda instynktu u owadów, opisywane przez Fabre’a.
Wygląda na to, że życie społeczne o pewnym stopniu kultury, a nade wszystko związana z tym stopniem mowa, w związku z rozwojem kory mózgowej (ośrodków asocjacyjnych), co jest podstawą poprzednich zjawisk i wzbogaceniem na tym tle życia psychicznego, wymusza dalszy rozwój w pewnym kierunku, który może dalej polegać na
podniesieniu kultury duchowej i niesłychanym, w stosunku do pierwotnych warunków, podniesieniu stopy życia pewnych członków tego społeczeństwa, raczej całych
klas, na niekorzyść innych; te inne traktowane są przez demona gatunku raczej jako
pewnego rodzaju gatunkowego gleba, na której rosną dopiero rzadkie okazy wybitnych
indywiduów, prowadzących całość danej grupy ku wyższym jeszcze stopniom kultury
i wyższym przeznaczeniom. Natrafiamy tu też na jakieś prawo „transcendentalne”, absolutne, które widać musi rządzić wszelkimi możliwymi zjawiskami społecznymi w całym wszechświecie; prawo rozpuszczania się — w znaczeniu roztworu — wielkich ludzi
w masie ludzkości, która rosnąc przez to w potęgę, utrudnia pojawienie się nowych
wielkich indywiduów, aż do zupełnego ich zaniku i zaniku indywidualnej twórczości.

Nie będę tu wchodził w szczegóły rozwoju indywidualnej władzy, tak świetnie przedstawione w książce Moreta i Davy’ego (warto by ją przetłumaczyć na polski zamiast tuzina np. jakichś obskurnych powieścideł, służących tylko do jeszcze większego zaklajstrowania i zagwazdrania mózgów naszej z dnia na dzień spadającej w umysłowej kulturze publiki). Ograniczę się tylko do paru słów.

Z tego, co różni ludzie piszą, widać, że powstawanie indywidualnej władzy nie jest
procesem tak bardzo jednoznacznie dla wszystkich wyklarowanym. Są duże dywergencje zdań co do ważności różnych czynników tego procesu; jedno widać jasno, że proces ten jest złożony i że różne czynniki skupiają jakby swe wysiłki, aby władzę tę ukonstytuować. Jest to melanż społeczno — religijny, przy czym robi wrażenie — o ile można
puścić się na nic nie wyjaśniające zresztą skrótowe hipostazy — jakoby „demon gatunku”, chcący go podnieść na wyższy stopień (prawo ewolucji jest jednak faktem — jest
to integralny element samego istnienia indywiduum i gatunku), zużytkował poczucie
Tajemnicy Istnienia dla celów organizacyjno — społeczno — kulturalnych i przy pomocy sankcji magiczno — religijnych umacniał władzę wybitnej jednostki, która to
władza ma źródło swe w istnieniu rodziny rządzonej ostatecznie zawsze przez kogoś,
a nie stanowiącej bezstrukturalnej masy. Tak jak coś jest w nas, co pcha nas do zakreślenia pewnej — stałej w pewnych granicach dla wszystkich — linii rozwojowej, która
jest istnieniem naszym, tak samo jest coś takiego w gatunku. Takie pojęcia jak „elan
vital” Bergsona, wprowadzone jako ogólne skróty dla pewnych faktów, mogą być przyjęte na końcu danego systemu wykazującego konieczność danego stanu rzeczy przy pomocy innych pojęć; umieszczone na początku, jako niby pierwotne pojęcia hipostazyjne (lepiej niż hipostatyczne), nie wyjaśniają nic, tylko uwalniają — na tle powierzchownego (jak w wierze jakiejś dogmatycznej) uspokojenia — od dalszego badania ich
źródeł w głębszych koniecznościach samego faktu istnienia żywego stworu, w wielkościach indywiduów tego samego gatunku wśród „materii martwej”.

Specjalnie interesuje mnie tu nie skład tego coctailu organizacyjno — religijnego,
stanowiącego pierwszy stopień władzy, z którego ona, jakoś jeszcze odrętwiała i niemrawa, nie może ruszyć ku dalszej konsolidacji, ile stopień dalszy, którego warunki
stwarza znów demon gatunku (skrótowo — zastępcze wyrażenie antyhipostazyjne)
przez instytucję zwaną „potlatsch”. Robi to znowu wrażenie, jakby wyrwanie komunistycznego totemicznego klanu z jego samozadowolonego marazmu przy pomocy środków sankcyjno — religijnych nie doprowadziło do pożądanego rezultatu w kwestii uintensywnienia rozwoju.Wszystkie dane są: skrawek kory mózgowej w pysznym gatunku
gotowy; jest prymitywna, niezbyt bogata może w osobne słowa dla podobnych rzeczy
mowa; są zaczątki kultury materialnej (narzędziowej), mogącej rozwinąć się daleko; jest
ogień; jest wiara, która nadaje już władzy nimb metafizyczny, a klan nie rusza się w dalszą drogę. A tu stworzywszy to wszystko trzeba wyzyskać warunki do stworzenia wyższych wartości — wszak (ohydne słowo, a tli muszę go użyć) żyje się tylko raz: gatunkowo i indywidualnie tak samo. Raz pewno tylko na całą wieczność powstały takie akurat wymoczki, płazy i ssaki, no i my też. „A nuże” — jak dziwnie krzyczały makbetańskie czarownice — trzeba wykorzystać ten niepojęty cud istnienia jak najpełniej i najpotężniej: gatunek — ma się wrażenie — „myśli” zupełnie tak jak indywiduum, oczywiście „myśli” tak sumą indywiduów, z których się składa.

Poza płciowymi przeżyciami samce nie są bardzo zdolne do rywalizacji, wolą zasadniczo byt spokojny i zrównoważony. A tu tylko ostra rywalizacja może wykrzesać coś nowego z zasypiających w wygodzie tych właśnie, w których tląca się potencjalnie,
a odpowiednio rozdmuchana wyższość nad innymi może pchnąć całą grupę na wyższe tory przeznaczeń. Nie będę wdawał się tu w detale tak świetnie opisane w cytowanej książce francuskiej. Z pół religijnych, pół na ekonomicznej podstawie opartych
świadczeń w naturze między grupami organizacyjnymi wytwarza się powoli owa ciekawa instytucja indywidualnego „potlatschu, jakby pewnego rodzaju pojedynku bez
broni, w którym chodzi o to, aby zaćmić w jakikolwiek sposób przeciwnika, wywyższyć
się ponad swe otoczenie i następnie (i to mi się wydaje istotne, jakkolwiek nie jest zaakcentowane u wspomnianych autorów) dociągać całą grupę; do swojego podwyższonego
poziomu. Tu jest istota społecznego znaczenia „potlatschu” i wynikającej z niego wszelkiej władzy. Wydaje się, jakby sam klan komunistyczny nie był w stanie wydźwignąć się
z danego niskiego [w] stosunku do możliwości tkwiących w korach mózgowych jego
członków [poziomu] na wyższe poziomy kultury, na wyższy, potencjalnie już jakby istniejący jej szczebel. Musi powstać władca posiadający specjalne właściwości, przewyższające całe otoczenie siłą fizyczną, odwagą, inteligencją i zdolnością narzucenia swojej woli innym, musi wziąć klan za mordę i przez tresurę całej grupy; którą będzie starał się dociągnąć do swojego standardu (czyli wzorca?), rozpuści w niej tę siłę swoją jak
cukier w ciepłej wodzie, uczyni własnością wszystkich, podwyższając natężenie duchowe, a przez to i materialną kulturę całego otoczenia. Wydaje mi się, że przebieg historii jest taki, że do pewnego punktu obie wielkości: natężenie indywiduum władającego
(względnie jego najbliższego otoczenia i tych, między których ono rozdziela swą władzę) i natężenie całości społeczeństwa utrzymuje się w pewnej równowadze, przy czym
następuje powolny podział na kasty, a dalej na klasy. Władca nie rozpuszcza się w swej
potędze równomiernie między wszystkich i stwarza (również prawdopodobnie dla
celów doraźnych, a w gruncie rzeczy instynktowo dla celów dalekodystansowych, gatunkowych) nierówności społeczne i różne napięcia społecznego potencjału wewnątrz
grupy, która też przez to w całości wzmaga swój potencjał ogólny i swoją twórczość we
wszystkich dziedzinach. Do tego przyczyniają się wojny, ten „potlatsch” międzygrupowy, a dalej międzynarodowy. Po pewnym czasie występują objawy pewnego skostnienia tego ustroju, klasy rządzące przez ciągłe łączenie się między sobą degenerują się
(prawo „egzogamii” nie jest w tym wypadku — na tle kwestii dziedziczenia dóbr i honorów — zachowane), a jednocześnie następuje coraz większe rozprzestrzenienie się
i równomierniejsze rozłożenie dóbr duchowych między całą grupą („naród”), przy jednoczesnej nierównomierności materialnej. Następuje przeganianie się klas w pewnym
rodzaju wyścigu i ostatecznie dawna struktura — na skutek samouświadomienia i potęgi klas dorabiających się takiej, że aż przerastającej potęgę indywiduum w ogóle (a
specjalnie rządzącego osobnika i jego najbliższej klasy: „podpór tronu”) — rozpada
się i następna klasa (dorabiająca się) dostaje władzę w swoje ręce. Po czym następuje okres „kłamliwy”, zdaje się też konieczny, tzw. demokracji, czyli panowania kapitału.
Początkowo kapitał tworzy nowe wartości kulturalne, przez swą koncentrację koncentrując organizację mas, po czym zaczyna się zmieniać w pasożytującego na ludzkości
nowotwora, grzebiącego większą część jej w swoich konstrukcjach i zużytkowującego
cynicznie dla swych celów (zysku) dawne pozytywne niegdyś i twórcze uczucia narodowe w postaci wojen. Międzynarodowej organizacji kapitału przeciwstawia się międzynarodowa organizacja robotnicza (czasowo też u początku swego istnienia na małych odcinkach kompromisowa organizacja faszystowska), po czym kapitał prywatny
zostaje usunięty na korzyść samorządzącego się państwa pracy, obejmującego całą ludzkość i organizującego racjonalną (w przeciwieństwie do dzikiej, dla zysku) wytwórczość i rozdział dóbr.

Cóż się dzieje w tym przewrocie z indywiduami władczymi, z typami dawnych
władców? Następuje kompletna transformacja władcy rozpuszczającego mimo woli potęgę swą wśród mas na władcę — sługę klas dorabiających się: początkowo trzeciego,
a potem czwartego stanu.

Zdaje się, że ten proces jest nieunikniony i jeśli kultura wyższa ma być na jakiejś planecie, wśród jakichś (IPN), (żywych stworów) operujących mową, osiągniętą, to musi
to odbywać się mniej więcej w taki sam sposób, jak u nas.

Od razu nie można osiągnąć i wyższej kultury, i ogólnego szczęścia: najpierw jedno,
poprzez męki uciśnionych — musi być ludzka miazga, na której wyrastają pyszne
kwiaty wielkich indywiduów — obdarzycieli całości, a potem dopiero drugie, na tle samouświadomienia się masy i już innego gatunku zaprzężenia wielkich indywiduów (ale
już innego typu) do świadomej pracy dla dobra całej ludzkości.

Nie jestem tutaj jakimś „rzecznikiem wstecznictwa”: przeciwnie, mam najradykalniejsze przekonania społeczne (można by to nazwać pewną formą nie falansterowego, broń Boże, socjalizmu) — chodzi mi tylko o to, czy może być zasadniczo inny przebieg procesu wytworzenia idealnego szczęścia na ziemi, tj. braku nędzy i nierówności dóbr przy jednoczesnym wysokim kulturalnym poziomie; przychodzę do wniosku,
że nie. Jest to, zdaje się, tragedia wszelkich gatunków (IPN) we wszechświecie. Chodzi
tylko o to, aby kłamliwy — pozornie dający równy start dla wszystkich, a w gruncie
rzeczy implikujący najohydniejsze niewolnictwo — okres fałszywej, zakłamanej demokracji trwał jak najkrócej. Niestety, nie możemy przetelegrafować naszych zdobyczy na
księżyc Jowisza, gdzie może tworzy się właśnie jakaś ludzkość w postaci odpowiadającej naszej Rewolucji Francuskiej. Ba (jak to mówią i piszą niektórzy), sami dla siebie
nie umiemy wyprowadzić najprostszych wniosków z naszej własnej historii. Zamiast
rewolucji od góry, która mogłaby dać szczęście milionom, bez żadnego rozlewu krwi,
przy pomocy jednego dekretu podpisanego przez uświadomionego co do obowiązków swych władcę, co chwila widzimy wyrzucanych gwałtem władców tych, którzy z dziwnym uporem trzymali się beznadziejnie swych fikcji, oraz walkę klas, która jest widać
złem koniecznym, nie do uniknięcia na tym tzw.„padole”.

Chodziłoby o to, aby zmądrzały nareszcie klasy rządzące tam, gdzie nie zostały jeszcze zmienione przez władców innego typu, pochodzących z zupełnie innych warstw
społecznych i psychicznych — to najważniejsze — i zaczęły robić rewolucję od góry,
póki czas. Mając w swym ręku skondensowaną już władzę, nie potrzebując z trudem
jej zdobywać, jest to po prostu igraszką: parę dekretów i koniec. Ale przekleństwem
ludzi władających tego typu jest to, że muszą być — po niepotrzebnym wylaniu rzek
krwi, cofnięciu kultury, zniszczeniu tzw. kulturalnego dorobku — na zbity łeb wylani,
choć mogliby być błogosławionymi po wieczność dobroczyńcami ludzkości. Mieć władzę i nie użyć jej dla dobra większej części społeczeństwa, i popierać międzynarodową
bandę wyzyskiwaczy i maniaków siły kapitału dla jego siły — jest mimowolną czasem,
ale jednak zbrodnią. Ale rewolucja od góry jest widać niespełnialną utopią, bo mężowie
stanu są to przede wszystkim ludzie nie umiejący wyciągać wniosków z przeszłości na
przyszłość, nie dbający o dobro ogółu w szerokim znaczeniu tego słowa i jeśli nie dbający o wartości osobiste, jakie daje władza, to w każdym razie zapatrzeni w jakieś fikcyjne prestiże, wielkomocarstwowe imperializmy i nie widzący tego, że ziemia pali się
im pod nogami.„A nuż za mojego życia nie trzeba będzie zrezygnować”,tak sobie myśli
każdy albo z powodów ogólno ideowych, albo osobistych. Ale te elementy splatają się
czasem w nierozdzielną całość, a u „niemytych dusz” łatwo jest bardzo o wszelkie podstawienia, mniej lub więcej wygodne. Utożsamić się z ideą „jedząc langustę w cylindrze”.
(tzn. mając samemu cylinder na głowie, a nie to, że niby sama langusta itd. — nie warto
gadać, jak mówił pewien stary hrabia) jest bardzo łatwo; trudniej jest uczynić to siedząc w smrodliwym więzieniu i będąc zjadanym przez robactwo i bitym systematycznie po mordzie: są idee wygodne i niewygodne. Uświadomić sobie niewygodną ideę
i wprowadzić ją w czyn jest bohaterstwem. Mało jest bohaterów na czołowych stanowiskach kuli ziemskiej: są albo szczerzy stronnicy ginącego świata w imię przebrzmiałych
w istocie dawno już fikcji, albo cynicy. Fikcje te zdają się być potrzebne tylko jeszcze jedynie przedstawicielom gnijącego nowotworu — kapitału, dla ich potwornych przedśmiertno — drgawkowych machinacji... Trudno — rewolucja od góry jest widać beznadziejną utopią, a podburzanie i rewoltowanie rządzącej elity — co tu na małą niezmiernie skalę robić usiłuję — pracą beznadziejną i niewdzięczną.

Jeśli tylko wyjątkowi ludzie mogą świadomie zmniejszyć materialny standard swego
życia na rzecz innych ludzi lub jakichś wartości duchowych, trudno wymagać tego
od osobników rekrutujących się przeważnie z klas, którym zależy na jak najdłuższym
przynajmniej utrzymaniu status quo ante, lub też będących dorobkiewiczami, arywistami z klas niższych.

Niezaprzeczalnym faktem historycznym, dotąd ważnym na naszej planecie (ale zdaje
się, że i wszędzie nieuniknionym — przynajmniej inna droga osiągnięcia pewnych war-
tości jest niewyobrażalna), zdaje się być konieczność epoki, w której tworzą się wielkie
organizmy państwowe, oparte na władzy jednostki lub nielicznej grupy najbliższego jej
otoczenia i na nierówności, na hierarchii klas, przy czym najniższe klasy zmuszone są
wieść żywot względnie nędzny, nie mogąc sobie nawet uświadomić w tych warunkach
bezcennej wartości samego faktu istnienia w związku z olbrzymią przewagą ujemnych
przeżyć: po prostu i niedelikatnie mówiąc, życie ich jest torturą. Ten stan rzeczy, potworny i ohydny w swej istocie — jeśli staniemy na punkcie widzenia istotnej zasadniczej równości potencjalnej wszystkich członków naszego gatunku (a świadczy o tym
wybijanie się wyjątkowych osobistości z klas najniższych przy odpowiednich warunkach) — jest widać, na nieszczęście, konieczny dla stworzenia podwalin kultury i materialnej, i duchowej, na której podstawie dopiero, przy ukróceniu jednostki przez organizującą się masę, świadomą już swych dróg i możliwych osiągnięć w przyszłości,
może powstać możliwość ogólnego szczęścia i sprawiedliwości, przy zachowaniu zdobytej już kultury — ale za cenę pewnego zmniejszenia natężenia porywu indywidualnej
twórczości. Czymś trzeba za to zapłacić — to trudno. Asceta za swą wewnętrzną doskonałość płaci wyrzeczeniem się bogactwa przeżyć i użycia — musi zapłacić i ludzkość,
z tym trzeba się pogodzić. Jeszcze przed wojną, w r. 1912 i 13, doszedłem do wniosku,
że za cenę doskonałości uspołecznienia ludzkość musi zapłacić: a) końcem religii (i tak
zresztą w naturalny sposób kończącej swą rolę długowiecznej wychowawczyni ludzkości) jako „pierwszego metafizycznego przybliżenia”, b) samobójstwem filozofii — w postaci negatywnego raczej (ograniczającego granicę Tajemnicy, implikowanej przez niemożność zdefiniowania wszystkich pojęć systemu i koniecznością przyjęcia pojęć pierwotnych) co do swych wyników systemu ogólnego, do którego zdążamy i który połączy
pozorne sprzeczności, implikowane przez istnienie w każdym ujęciu pojęciowym i c)
upadkiem sztuki, która wyczerpawszy przedwcześnie wszystkie środki działania, musi
skończyć się albo w powtarzaniu tego, co było, albo w zupełnej perwersji, obłędzie i dezorganizacji swych form konstrukcyjnych. Oczywiście dawniej, zaledwie wychylając się
ze swego arystokratyczno — (ale nie w hrabskim znaczeniu) — estetycznego światopoglądu, podszytego zwątpieniem filozoficznym na tle utknięcia w systemie Corneliusa,
którego studiowałem od dziewiętnastego roku życia, byłem z wymienionych wyżej
powodów w rozpaczy. Teraz, po wyrzeczeniu się sztuki i napisaniu mego główniaka
(1917-1932), pogodziłem się z tym wszystkim jako z wielką koniecznością dziejową
i sądzę, że tak powinni pogodzić się z tym wszyscy, a wtedy zapanuje raj na ziemi: niestety łatwiej byłoby to zrobić mnie niż np. Karolowi Rumuńskiemu. Trudno. Wyciekną
tzw. morza krwi, kultura się cofnie, nic się już wartościowego w wymiarach tej walki po
stronie tzw.„konserwy”nie stworzy — to jest „więcej niż pewne”,jak to mówią — a wyjdzie na to samo, gdyby bez tych wszystkich ujemnych stron tego procesu ktoś nacisnął
guzik i jednym dekretem zmienił kurs całej historii świata. Ale ci, którzy mają w swych
rękach napięcia społecznego na kwindecyliony parowych Aleksandrów Macedońskich,
wolą tę siłę powoli zmarnować, aby zgniła im w ręku, wolą żyć poniżej samych siebie
lub być sługami ginącego świata, gnijącego nowotworu, niż zużyć ją we właściwy sposób, choćby mieli przy tym sami pęknąć lub co najmniej zmniejszyć standard życia
i osobistego napuszenia władzy na wzór dawnych tyranów.

Czy okres gnębienia warstw niższych i tworzenia kultury indywidualnej, z której
potem korzystać może dalszy rozwój kultury kolektywnej, społecznej, jest absolutnie
konieczny, nie moim zadaniem rozstrzygnąć tu definitywnie; w każdym razie konieczność ta wydaje się nieskończenie prawdopodobna.

Następuje powolne rozpuszczanie się wielkich ludzi w ludzkości i powolne wzrastanie
siły klas tzw. niższych, przy czym następuje powolne również przemieszczanie się typu
władcy, przy jednoczesnej jego transformacji, z jednej warstwy do drugiej. Przykładem
niech będzie panowanie nad światem dzisiejszej finansjery, należącej do stanu trzeciego,
który zwalił (raczej zaczął walić) świat wielkich mocarstw i „dobrze urodzonych” władców dawnego typu od Egiptu i Asyrii do Rewolucji Francuskiej. Dawniej władcy, o ile
się utrzymali za cenę kompromisu, grali i grają rolę błazeńskich, symbolicznych postaci,
będących w gruncie rzeczy marionetkami w rękach istotnych rządców świata, podobnie jak narzędziami ich są idee narodowo — szowinistyczne, narzędziami koncentracji
ich ponadnarodowej potęgi, mającej źródło w zysku bez względu na dobro i potrzeby
reszty ludzkości. Dlatego skrajni, szczerzy narodowcy wszelkich gatunków należą dziś
według mnie do omamionych: wydaje im się, że postępują według najszczytniejszych
w ich mniemaniu idei, a tymczasem działalność ich jest tylko tajną funkcją jakichś zamaskowanych potęg kapitalistycznych, zużywających nacjonalizm dla ich bezproduktywnych i implikujących krzywdę milionów ludzi celów.

Chodzi mi w tej chwili o uwydatnienie różnicy pomiędzy Polską a innymi krajami
kuli ziemskiej w tym czasie, kiedy się tworzyła nasza zachodnia kultura. Na mnie robi
to takie wrażenie, jak bym na względnie czystej i pięknej twarzy oglądał jakiś ropiejący
wrzód. Przestańmy rozdymać fikcyjne wielkości naszej przeszłości i wmawiać w siebie, żeśmy mieli wszystko, i sztukę, i naukę, i heretyków morowych, i filozofię, i technikę, i diabli wiedzą co, bo, w gruncie rzeczy mieliśmy to przeważnie urządzone, a w każdym razie zapoczątkowane przez obcych. A co do osławionego indywidualizmu polskiego, którego rozwojowi nic na przeszkodzie (w wymiarach szlacheckich) nie stało,
i „wzniosłych” (niby) instytucji poświęconych swobodzie, jak np. liberum veto (które
podziwia komediancki prorok nigdy niespełnialnego snu o nadczłowieku — indywidualiście w tej właśnie epoce ludzkości), to właśnie całość tych instytucji (może dobra,
gdyby się stosowała do wszystkich — ale na to trzeba znów większej kultury) i przedwczesny ten, a zarazem spóźniony indywidualizm, raczej nieodpowiednie rozłożenie
jego wśród jego różnokulturalnych warstw szlacheckich, były przyczyną wszystkich naszych nieszczęść dawnych i obecnego niskiego pod każdym względem prawie poziomu
naszego kraju.

Historia polska jest historią tragiczną i ohydnych (słabościowych) omyłek. Nie będę
tu, nie mając odpowiedniego wykształcenia, wdawał się w ich krytykę. Pierwsza zasadnicza omyłka: przyjęcie chrześcijaństwa i w ogóle kultury z Zachodu, a nie od strony
Bizancjum, było tym błędem inicjalnym, który zwichnął całą naszą historię i misję
narodową, a wszystkie dalsze pomyłki są już jego prostą funkcją; ciągłe szarpanie się
w połowiczności między istotnym przeznaczeniem a skutkami pierwszego potknięcia
się, a do tego jeszcze pewne nasze wyłącznie specjalnostki, w szczególności zaś jedna,
która jak tamten błąd niosący w sobie potencjalnie wszystkie klęski zawiera w sobie
źródło zwichnięcia naszego charakteru narodowego, zahamowania swoistej kultury
i wypaczenia tych właściwości duszy, które mogłyby być podstawą wielkich czynów
społecznych i wielkiej twórczości: mam tu na myśli tego potwora, którego nikt w tych
czasach nie spłodził, tylko my: szlachecką demokrację. Sama nazwa swą jakąś dziką,
bezczelną sprzecznością budzi dreszcz wstrętu i obrzydzenia. „Jest to potwór, który raz
się rodzi i nigdy lat swych nie dochodzi.” — można powiedzieć o tej ohydnej hybrydzie instytucyjnej; rzeczywiście lat swych nie doszła, bo znudzone naszą ohydą państwa
ościenne odebrały nam swobodę dalszego gnicia we własnym śmierdzącym sosie. Kara
była w zupełności zasłużona, ale jakim sposobem stało się, że naród tak pod każdym
względem uzdolniony mógł sprowadzić na siebie tak zasadniczo kłamliwą i niemrawą
formę bytu, podczas gdy wszędzie gdzie indziej, mimo wszelkich wojen, zamięszania
i chaosu, utrzymywała się w społeczeństwach hierarchiczna struktura wewnętrzna, po
której powierzchni tylko przewalały się wszelkie zdarzenia, struktura pozwalająca na to,
aby mimo całej „niespokojności czasów” kultura poszczególnych krajów prawie równomiernie rosła niemal aż do Rewolucji Francuskiej, markującej tak prawie zasadniczy
etap rozwoju ludzkości, jak powstanie wielkiego państwa z totemicznego klanu. Jedynie
równie ważnym zdarzeniem jest Rewolucja Rosyjska, ten na fantastycznie wielką skalę
zrobiony eksperyment, markujący znowu początek końca kłamliwej ery demokracji
i panowania kapitału.. My zrealizowaliśmy jakąś karykaturę demokracji wcześniej niż
wszyscy — przecie Polak zawsze pierwszy! — i to stanowi naszą hańbę, coś, co zaprzecza istnieniu w nas zdrowego instynktu rasowego i społecznego. Brak wszelkiej struktury w naszej kulturze, przypadkowe przyjmowanie wszystkiego z zewnątrz, wspaniałe
początki bez odpowiednich końców (ta kardynalna cecha najbardziej nawet wybitnych
Polaków, podczas gdy każda krytyka potępiona jest jako tzw. „samoopluwanie się a la
maniere russe”), brak wszelkiej oryginalności w wytwórczości naukowej, artystycznej
i filozoficznej, przy kolosalnych danych na tę oryginalność (to jest najokropniejsze), to wszystko przypisuję bałaganowi szlacheckiej demokracji, stwarzającej bagno chaosu
i rozpad indywiduum bez dyscypliny wewnętrznej zamiast jego swobodnego rozwoju:
Swobodę trzeba zdobyć — to jest kardynalne prawo ewolucji społecznej i indywidualnej, a do tego potrzebna jest dyscyplina.

O ile cały rozwój kultury w innych krajach zachodził wewnątrz ściśle zhierarchizowanej piramidy i przez to właśnie mógł posiadać wewnętrzną dyscyplinę na skutek rozłożenia ciśnień wewnątrz tej piramidy, posiadającej określoną formę, to u nas piramida
ta nie istniała prawie wcale: płynne instytucje, płynna przechodnia władza, chaos i rozpad.To jest właśnie ciekawe,Że Zachód (a nawet Wschód,„barbarzyńska Rosja”— tam
była jednak struktura, prymitywna i dzika, ale była — Piotr Wielki miał przynajmniej
dobry materiał dla swej twórczości) wytrzymał tak potworny chaos wojen i walk religijnych nie tracąc kulturalnej wysokości. Twierdzę, że było tak dlatego, że wśród spiętrzonych fal armii przelewających się z kraju do kraju rdzeń krain tych pozostał nietknięty; walczyli przeważnie królowie i panowie na czele najemnych wojsk — jądro danego kraju (w przeciwieństwie do dzisiejszych wojen wplątujących do czynnej postawy
wszystkie warstwy narodu): chłop i mały burżuj pozostawali nietknięci. A przy tym ci,
co walczyli, to nie była nadęta hołota, tylko prawdziwi, względnie rzadcy, rasowi panowie, którzy jednak swoją potęgą, siłą swych ambicji, pragnień, idei i przekonań wynosili też walczące pod ich dowództwem grupy na wyższy poziom życiowego natężenia.
Wszystko to robione było z potęgą: był to jeszcze okres rozpuszczania się wielkich ludzi
w tłumie i względnie słabej więźby społecznej, poza gniotem władców i ich wasali.

Oczywiście jak piramida zaczęła gnić od góry, jak typy władców fizycznie i duchowo
się zdegenerowały, jak klasa ich przestała wydawać naprawdę silne indywidualności,
a karmiące się tylko siłą przodków wśród form i prerogatyw władzy, przerastających
jej rzeczywistą wydajność w ich karlejących postaciach, piramida musiała zgnić i runąć
i nowe czynniki musiały objąć kierownictwo twórczości życiowej i społecznej ludzkości. W każdym razie na Zachodzie, a później na Wschodzie, konflikt został doprowadzony do ostatnich granic dramatyczności i napięć sił działających. U nas, w ohydnej,
gówniastej demokracji szlacheckiej, siły rozkładały się bez wielkich różnic potencjałów
i napięć, i dlatego wytworzył się ten ohydny kocioł społecznego, narodowego i indywidualnego niżu, to zagłębie psychicznego, społecznego i ideowego upadku, w które musiały wlać się sąsiednie, debordujące potęgą twórczą twory państwowe. Państwa (i ludzie też) nie lubią próżni dookoła: popuść no trochę „bliźniego”, a zaraz ci na mordę
wlizie; cóż dopiero mówić o plemiennych czy narodowych albo sztucznie państwowych
grupach ludzkich o wysokiej prężności i wynikającej z niej skłonności do ekspansji, na
tle dawnej i głębokiej kultury, która jeszcze nie zaczęła się degrengolować.

Jest faktem chyba pewnym, że Polska utrzymywała się we względnej równowadze
i jakiej takiej twórczości, dopóki jeszcze były w niej ślady klasycznej struktury tych czasów (nazwijmy ją piramidalną), dopóki „piramidał” jej był względnie zachowany.
Oczywiście — na tle specjalnego położenia geograficznego i stosunków etnicznych,
w związku z popełnionym kardynalnym bykiem: przyjęcia kultury z Zachodu, na tle
przeszłego okresu walk książąt dzielnicowych, co utrudniło tak przyszłą konsolidację

— zachowanie tego „piramidału” było niezmiernie utrudnione, a trudności te spotęgowane były jeszcze cechami narodowymi, które wszyscy znamy. „Mądry Polak po szkodzie” (byłoby jeszcze dobrze, ale on i po szkodzie bywał głupi, tzn. nie głupi — inteligencji u nas nie brakło — tylko lękkomyślny), to „jakoś to będzie”, krótkodystansowość,
aprenuledelużyzm, robienie wszystkiego „na łapu — capu” (piękne słówko, co?) ten, że
tak powiem, „jebał — piesizm” (termin zmarłego pejzażysty Jana Stanisławskiego), ten
parszywy pseudoindywidualizm, dobry wtedy, gdy trzeba było się bić, gardłować, pić
i jeszcze co najwyżej nabijać kabzę, ale nie myśleć — to były wady, które razem z poprzednimi „koordynatami” musiały dać w rezultacie zupełny upadek.
Nie moją rzeczą jest głębsza analiza tych spraw na tym miejscu i w ogóle, ponieważ
brak mi w tym kierunku wykształcenia, a nawet ochoty. Nie mogłem nigdy czytać dużo

o historii polskiej, bo mnie zatykało ze wstydu i oburzenia, tym bardziej że sam, jak
i wszyscy moi ziomkowie, byłem produktem tej okropnej machinacji dziejowej — czułem sam na sobie jej skutki. Ale muszę stwierdzić, że dzięki pewnej pracy nad sobą,
dzięki Kretschmerowi, Freudowi i dr de Beaurain zdołałem przynajmniej pewne rzeczy
odparować. W ostatnich czasach wiele dał mi do myślenia widok (inaczej nie mogę powiedzieć, bo niestety patrzyłem na to jak z loży, nie będąc w stanie przyjąć w tym żadnego udziału z powodu schizoidalnych zahamowań) Rewolucji Rosyjskiej, od lutego
1917 do czerwca 1918. Obserwowałem to niebywałe zdarzenie zupełnie z bliska, będąc
oficerem Pawłowskiego Pułku Gwardii, który je rozpoczął. Uważam wprost za nieszczęsnego kalekę tego, który tego ewenementu z bliska nie przeżył. Bliższe opisy i wyjaśnienia znajdą swe miejsce w pismach pośmiertnych. (Tom XIV, wyd. 1978 r.)
Podczas tego, gdy inne ugrupowania ludzkie, w przybliżeniu narodowe; wypracowywały w mękach twórczych swoje kultury, stwarzając podstawy dla samouświadomionej
już cywilizacji o tendencji wszechludzkiej naszych czasów (mimo potwornych sprzeczności, błędów i programowego cynicznego świństwa tak jest — może w małym jeszcze
stopniu, ale to cechuje okres, który rozpoczęła Rewolucja Francuska), co działo się właściwie u nas? Oczywiście działo się coś podobnego, co gdzie indziej, tylko w szalonym
stopniu zahamowania przez wyżej wspomniane czynniki wewnętrzne, psychiczne i będące do pewnego stopnia ich funkcją czynniki instytucyjno — formalne.

Zamiast tego, aby piramida gniotła wszystkich równomiernie, względnie do ich stanowisk, potęgowało się coraz bardziej rozwydrzenie ambicji arystokracji, której przedstawiciele musieli mieć większe ilości adherentów, na których znów mogliby się w walkach swoich oprzeć. Dlatego uszlachcali całe masy ludzi nie mających środków do tego, aby podołać i moralnie, i fizycznie spadającemu na nich dostojeństwu, które w dodatku,
teoretycznie tylko, ale i tak wystarczająco, aby wykoślawić charaktery i odebrać wszelki
krytycyzm, czyniło ich „równymi” największym panom, a nawet, w zasadzie, królowi; bo teoretycznie nawet najnędzniejsza jakaś szerepetka też do korony pretendować
mogła, nie mówiąc o magnatach, z których każdy uważał się za pokrzywdzonego, że
nie jest królem lub co najmniej księciem udzielnym na swoich dobrach, co praktycznie
często się zdarzało. Tak więc (nie wiem dokładnie, kto zaczął ten proceder upadku, ale
zdaje się raczej magnateria zbyt „zindywidualizowana”) spsienie arystokracji połączone
było ze spsieniem, zdemokratyzowaniem i zdewaluowaniem w kulturalnym procesie
samej instytucji szlachectwa, która w innych krajach w tej epoce służyła do podciągania wyżej całej danej społecznej struktury; bądź co bądź wszystko jedno, czy z obecnego
punktu widzenia uważamy to za złe i wolelibyśmy chrześcijańskie katakumby lub totemiczny klan jako ustrój całej ludzkości, Wtedy tradycja szlachecka — przez ambicję dociągnięcia się do sławnych (zawsze) z czynów nadzwyczajnych przodków — była czynnikiem pchającym całość wzwyż.

U nas, na tle tego, że takie ilości ludzi zostawały szlachtą za byle co, głównie za podlizywanie się i służalstwo wobec możnych, potrzebujących podpór dla swych wychodkowych zaiste troników, kwestia tradycji i atmosfera wielkich czynów, poza czysto szablonową odwagą, była odwartościowana. Oczywiście nie neguję wartości odwagi osobistej, z której Polacy słynęli. Odwaga to wielka rzecz; ale jeśli nie jest oparta o całokształt dodatnich właściwości danego osobnika, traci niezmiernie na swej wartości. Iluż
jest odważnych bandytów lub awanturników bez czci i sumienia? Za dużo było u nas
odważnych do szaleństwa warchołów i wtedy tym gorzej dla nas, bo lepiej by było, aby
właśnie warcholi mieli mniej temperamentu i byli na mniejszą skalę stworzeni, w zamian za ludzi uczciwych, którzy jakoś znów u nas przeważnie jaj nie mieli lub też mieli
je zbyt jakoś ukryte. Wielki charakter, wielki rozum i wielka odwaga stwarzają dopiero
prawdziwie wielkiego człowieka. Takich było mało albo ginęli u nas w ogólnym bałaganie niewidocznie, jak muchy w lepie. Naprawdę na pewno nie można chyba powiedzieć, kto zaczął, ale że chyba arystony były najbardziej winne, to jest bardzo prawdopodobne; bo oni przecie musieli hodować i korumpować szarą ćmę szlachecką, aby z niej
sobie wiernych wasalów na sejmikach stworzyć, a ewentualnie spreparowaną już dobrze bandę w gardłowych sprawach, zajazdach czy to już jawnych buntach przeciw władzy swojej (a dla obcej) używać.

Tak więc banda ludzi bez wykształcenia, bez poczucia obowiązku i właściwie bez
uświadomionej dobrze przynależności państwowej, niezdyscyplinowana, niezhierarchizowana, banda, w której, na wzór jej elementów — pierwowzorów (o ile tak powiedzieć można), tj. magnaterii, każdy — według potwornej na owe czasy z punktu „europejskiego”widzenia zasady:„szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie”— uważał się za
pierwszego i nadymał się też odpowiednio, aby swoje ubóstwo, swój strój szaraczkowy,
swój brak ogłady i wykształcenia pokryć.

W instytucji jedynej w swoim rodzaju demokracji szlacheckiej mamy główne źródło tej naszej wady narodowej, na którą w wymiarach pychy rodowej pierwszy explicite
w naszych czasach zwrócił uwagę Boy, tj. tzw. przeze mnie puszenia się. Każdy Polak,
na tle charakteru struktury (pseudo) swego społeczeństwa, powoli skonsolidowanej
w ciągu historii, musiał się napuszać na większą wartość i potęgę niż ta, którą istotnie
posiadał.

Zasada, że każdy szlachcic mógł zostać królem, pogłębiająca różnicę między szlachtą
a nieszlachtą (czy gdzie trzeci stan lub chłopi byli traktowani z podobną pogardą jak
u nas?), była przyczyną przede wszystkim napuszania się do pęknięcia nieomal wielkich
panów. Bo mało było prawdopodobieństwa, żeby królem został np. pan Piegłasiewicz,
ale że mógł nim przy pewnym napuszeniu się i zwerbowaniu odpowiedniej ilości zwolenników zostać jakiś Lubomirski czy Radziwiłł, to było zupełnie naturalne.

W ten sposób każdy magnat napuszał się faktycznie już, a nie tylko teoretycznie, na
możliwego króla i uważał się w gruncie rzeczy za pokrzywdzonego, jeśli nim nie był.
W każdym razie, nawet przy braku świadomego dążenia do władzy królewskiej, taki
był zasadniczy podkład podświadomy jego psychiki — stąd też (chyba) nazwa „królewięta”. Pycha i chęć wyniesienia się ponad drugich były dominującymi uczuciami każdego panka i co gorzej, półpanka, a ponieważ nikt nie mógł zadowolić swych ambicji,
więc biedne arystony nadymały się sztucznie do pełna ze swymi pożądaniami, sztukując wzrost (w znaczeniu przenośnym) „obcasami” i „czapami z piór”. Stąd każdy Polak
ma tendencje do wspinania się choćby na palcach, aby wydać się wyższym, i do tworzenia sobie tego, co nazywam „kołpakiem napuszenia”, sztucznej nadbudówki ponad siebie, pustej, a dekoracyjnej, mającej omamić drugich co do istotnej wartości głowy, która
się pod tym kołpakiem kryje. Nie dokonywanie wielkich czynów w celu faktycznego
wzniesienia się nad drugich przez „potlatsch”, przy pewnym zefasowaniu swej indywidualności w ramach państwowych i ścisłym zhierarchizowaniu wartości istotnej, stało
się celem głównym, ale napuszenie się do rozmiarów pseudo — króla, królika w swoim
powiecie czy województwie, odgrywanie wobec odpowiednio pomniejszonej widowni
(pomniejszonej nie tylko ilościowo, ale jakościowo — to jest ważniejsze) roli absolutnie fikcyjnej zamiast rzeczywistej — w tym ostatnim wypadku nie na fikcyjnym wierzchołku, tylko na miejscu realnym, gdzieś trochę poniżej faktycznego szczytu władzy.
Oczywiście hierarchia była, ale piramida zamiast piętrzyć się twardo prostymi liniami
„wybrzuszała się”, niebezpiecznie się deformowała i galareciała, stawała się koloidalną,
aż wreszcie zmieniła się w bezkształtną kupę na wpół płynnych ekskrementaliów za
Sasów i Poniatowskiego.
Mimo istnienia wysiłków wyjścia z tej ohydy u pewnych jednostek wskutek chronicznego upadku ogółu i połowiczności nawet wielkich względnie ludzi nie nastąpiła żadna poprawa radykalna. Gdyby uwolniono chłopów i gdyby gilotyna porządnie
sobie parę lat u nas popracowała, inaczej by wyglądała Polska, a nawet pośrednio i Rosja w wieku XIX.

Ha, trudno — za późno trochę nad tym biadkać, [...] Piłsudski nie mógł stworzyć tak
wielkich rzeczy, do jakich był powołany. Obawiał się rozprężenia w razie daleko idących przekształceń społecznych, które by go zbliżyły do pierwszego okresu działalności, a po drugie, nie zawsze może umiał dobierać odpowiednich pod względem umysłowej struktury pracowników. Tę trudną do zdobycia, w braku instynktu, właściwość posiadał np. Napoleon, który nawet skończonych wrogów swych: Talleyranda i Fouchego,
umiał do ostatnich niemal chwil dla swoich celów wyzyskać. Ale Napoleon rósł w wielkość w miarę ciężarów, które brał na siebie. Dźwiganie Francji i świata całego na spiętrzeniach jego myśli wydźwigiwały znów myśl tę coraz wyżej, a siłę dawała mu także
przeszła burza rewolucji, której musiał się stać wszechświatowym rozprzestrzenicielem: musiał — inaczej by zginął zaraz na początku swej kariery. Polska nie miała takiej
tradycji albo też ją zagubiła: prócz zyskania własnej swobody nie mogła nic dać światu. I Piłsudski, nad którego głową już zaczynało chwilami ukazywać się blade widmo
piórami zdobnego kołpaka, przez dziwną ascezę w stosunku do wielkości chwili (bo
chwila obecna jest od Rewolucji Francuskiej jedną z największych w historii naszej
gałki) nie wziął na siebie całkowitego brzemienia odpowiedzialności i zamiast być całkowicie sobą pozwolił na swobodną grę sił obok swojej niezupełnie ucieleśnionej woli.
A Polska z niedoszłej czy też raczej zdeformowanej męczennicy stała się zwykłym państwem obecnej chwili. (Niezwykłym czymś, wszystko jedno, jak to będziemy interpretować, jest dziś w świecie tylko Rosja.) Cylindry, przyjęcia, ordery, posunięcia, posunięcia i posunięcia — ale idei kierowniczej nie ma i przy tym składzie i rozkładzie sił działających być nawet nie może. Idei nie można szukać i sztucznie jej wytwarzać: ona musi
być w masie narodu i trzeba ją tylko ogniskować albo trzeba ją ze swych najgłębszych
bebechów spontanicznie w jakimś szale twórczym stworzyć.

Ale wróćmy znów do dawnych czasów. Kiedy mówiłem o moich historycznych „teoriach” Karolowi Konińskiemu, powiedział mi, że jakkolwiek też nie jest sympatykiem
demokracji szlacheckiej, to jednak zdaje mu się, że ilość potworna szlacheckiego mrowia przez natężenie i skumulowanie ambicji indywidualnej dała tyle godności wytrzymania niewoli, a nawet do wybrnięcia z niej [sic!]. Może tak i jest, ale wobec tego, że
w razie wytworzenia się innej struktury w poprzednich okresach upadku mogło wcale
nie być, słabe to byłoby dla mnie pocieszenie.

O ile tak się czuli magnaci, jak to starałem się przedstawić, to bardzo podobnie musiała się czuć reszta deformującej się piramidy, tylko w różnych proporcjach, zależnie od oddalenia od podstawy. Sama podstawa — chłopi, tzw. „czerń”, nie istnieli nieomal
zupełnie. Była to kompletnie inertna, martwa masa, pozbawiona wszelkiej struktury
i jakichkolwiek zorganizowanych dążeń, zagnębiona zupełnie niewolą u szerepetków,
szlachciurów, półpanków (typ specyficznie polski) i panów prawdziwych.

Otóż wskutek takiego nastawienia warstw najwyższych, ciągle niezadowolonych
z niemożności wygrania swego,pożal się Boże,tzw.„indywidualizmu”,warstwy o szczebel niższe czuły się też nie na miejscu i oczywiście zamiast starać się zmienić to miejsce
przez jakąś wybitną działalność nadymały się sztucznie do rangi królewiąt i „robiły”, tj.
odstawiały, wielkich panów nie w swojej nawet klasie, a o klasę wyżej, tzn. za wysoko,
nieproporcjonalnie do swego istotnego położenia i środków. Wieczne niezadowolenie
i wieczne nadęcie ponad możność, i życie ponad stan fizyczne i poniekąd duchowe, jeśli
chodzi o poczucie ważności i władzy, stało się zasadniczym rysem psychicznym każdego niemal Polaka.”W ten sposób dobra materialne,które mogły być zużyte na istotne
podniesienie wytwórczości i kultury, szły na wzmożenie tzw. „blichtru”, na rywalizację,
na „potlatsche”, ale nie dotyczące wartości istotnych, tylko pozorów. Wskutek tego bogactwa kraju marnowały się w sposób nietwórczy i nie dający nic na przyszłość.

A ludzie kapcanieli i deformowali się w tym nadymaniu się coraz gruntowniej; wytwarzała się ta ogólnoszlachecka („szlachcicka”) choroba, której symptomy skomplikowane można streścić w tym zdaniu: że pozory są ważniejsze niż rzeczywistość, że wobec
braku dalekich perspektyw użycie i pozorna twórczość jest istotniejsza niż spełnianie
trudnych czasem i niewdzięcznych zadań na daleki dystans, z myślą o drugich współczesnych i dalszych pokoleniach. A wszyscy pięli się chaotycznie w górę jedni przez
drugich, wywyższając się w fikcyjnych wartościach pochodzenia, bogactwa zużywanego na nieproporcjonalne do istotnego stanu efekty zewnętrzne i urojonego znaczenia.

Gdzie indziej wszystko było zhierarchizowane; aby przejść o klasę wyżej, należało
czegoś dokonać naprawdę, a nie napuszać się lub podlizać się komuś więcej jeszcze napuszonemu. Jak to już raz wspomniałem w książce o narkotykach a propos puszenia
się u nas w wymiarach rodowo — heraldycznych, które jest tylko jedną formą puszenia się ogólnego, we Francji np. książę de St. Simon walczył całe życie, zdaje się, o to,
aby mieć wyższy numerek książęcy od pana marszałka de Luxembourg. Ale wynik tej
walki nie zależał od siły napuszenia się obu tych panów, tylko od faktycznych danych:
dat, zasług przodków i koligacji (czyli czystości rasy), i dlatego tak trudną i żmudną
było rzeczą stosunek ten ustanowić. Ale właśnie te rzeczy ustanawiano i dlatego piramida nie wybrzuszała się, a jak się raz wybrzuszyła, to tak porządnie, że ją diabli wzięli,
bo te warstwy (trzeci stan przede wszystkim), które ją podkopały (tzn. ten czubek właśnie tuż ponad trzecim stanem), były same nasycone potęgą przez to rozpuszczanie się
sił pierwszorzędnej jakości od góry piramidy i związaną z tym wysoką tresurą, a dalej przez olbrzymią kulturę umysłową, przez stałe wyrabianie charakterów w stałej walce

o prawdziwe podniesienie swego poziomu: społecznego i wewnętrznego. W każdej
chwili pod dostatkiem było wybitnych ludzi na odpowiednie stanowiska, kiedy tylko
sytuacja dojrzała odpowiednio do zmian istotnych. A tego nie można powiedzieć o naszym kraju, który wszystkie siły swe, zdaje się, wydał na wytworzenie pseudowielkich
indywidualności w wiekach poprzednich; panuje u nas straszliwy brak prawdziwie morowych, genialnych ludzi, tj. snardzów mających intuicję chwili i umiejących w tej odpowiedniej chwili kondensować odpowiednie układy sił. Ale to daje przede wszystkim posiadanie jakiejś idei, naprawdę przyszłościowej na daleki dystans, w którą się naprawdę wierzy, która jest po prostu warunkiem koniecznym życia danego indywiduum
(do tego musi dojść odpowiednie natężenie intelektualne, na które u nas nie zwraca się
nigdy dostatecznej uwagi), a której wcielenie jest warunkiem istotnego postępu całej
ludzkości, a nie tylko danego narodu lub klasy kosztem innych.
Skończyła się epoka kultur izolowanych, ziemia stała się organizmem, a każdy jej
dwunogi mówiący mieszkaniec stał się przynajmniej potencjalnie równym co do
możliwości jego sprawiedliwego zużytkowania dla dobra jego i ogółu jej obywateli.
W każdym razie musimy wierzyć, że w najbliższej przyszłości to nastąpi.

Tak więc pewne właściwości wrodzone narodowi polskiemu, połączone z jego potęgującą się w swych charakterystycznych rysach strukturą szlachecko — demokratyczną, będącą do pewnego stopnia też ich funkcją, wytworzyły z Polaków naród ludzi nie
zadowolonych ze swego losu, tzw. z rosyjska „nieudaczników”, którzy jako jedyny gatunek przeciw niespełnionym ambicjom musieli widzieć w sztucznym napuszaniu się do
nie osiągniętej realnie wielkości: pić, bić się i puszyć się do ostatecznych granic możliwości — to był jedyny ratunek na nieprzyjemny podświadomy podkład poczucia własnej małości. Więc przede wszystkim alkohol, ten wielki pocieszyciel, o którym przeczytać można parę nieuprzejmych słów w książce mojej o narkotykach.

Alkohol bowiem ma właściwość chwilowego podnoszenia każdego najnędzniejszego
nawet stworu o kilka pięter w hierarchii Istnień Poszczególnych, podnoszenia oczywiście urojonego, po którym upadek trzeba zalać jeszcze większą porcją, aby osiągnąć tę
samą wysokość, co poprzednio. Niestety prawo nałogu jest takie, że coraz wyższe dawki
powodują coraz większą glątwę (moje doskonałe słowo na katzenjammer, które nie chce
się uparcie przyjąć wśród ogółu alkoholików) i upadek i coraz większych dawek trzeba, aby się z niego na platformę optymizmu wywindować. Ale i to nie jest procederem

o stosunkach stałych, ponieważ poziom dobrego samopoczucia osiągalny maksymalnymi dawkami poniżej tzw. „zachlania się na trupa” staje się z każdą chwilą coraz niższy — potem już bez względu na dawkę, która osiąga również swoją wartość graniczną.
Mówiąc bardziej technicznie, choć niedokładnie z punktu widzenia fizykalnego porównania, tzw. Randbedingungen (warunki kresowe) całego pijackiego pola zwężają swój
zakres, a dawka osiąga swoją maksymalną wartość graniczną (Grenzwert) i następuje
po prostu „szlus” — snardz (facet) jest „gotów”.

Bicie się (wojny, podjazdowe walki, zajazdy i pojedynki) były też świetnym usprawiedliwieniem dla wewnętrznej nicości i dla braku ochoty na wszelką twórczą, względnie tylko konstruktywną pracę czy robotę.

I tak wytworzyło się tzw.„odwalanie zajęć”na „olaboga”czy „na łeb na szyję”lub „na
dżibol pajs” i przeżywanie reszty czasu w atmosferze tymczasowości, w oczekiwaniu jakichś szczęśliwych zbiegów okoliczności, które wszystko [w] najlepsze zmienić mogą.
Tymczasowość i ten ohydny, specyficznie polsko — szlachecki: „jakoś to będzie” to są
przywary, które trwają dziś w nie mniejszym natężeniu niż za czasów saskich, a kto wie,
czy nawet w ostatnich latach (trzydziestych) nie potęgują się powoli. Tymczasowy nastrój zaczyna się już na pewnej wysokości, poniżej trochę tych szczytów, na których panuje jeszcze „względnie radosna twórczość”. Na tym polega piekielny charakter miasta Warszawy, co do którego istoty długi czas nie mogłem zdać sobie sprawy: pośpiech
gorączkowy powierzchowności (nie wytężona szybkość autentyczna istotnej pracy),
wszystko na „aby zbyć” (a nie istotnie dokonane), tymczasowość i załatwianie „po łebkach”, bo nie wiadomo, co będzie jutro.

Niepewność materialnego jutra, a ideowego pojutrza i co gorsze, popojutrza jest rozpowszechniona do pewnego stopnia na całym świecie: cały kłamliwy okres demokracji jest czymś tymczasowym, przelotnym. Ale te narody i grupy, a nawet indywidua
będą miały głos w organizacji przyszłej lepszej ludzkości, które w tym okropnym okresie szybkiego i słabego pulsu zachowają: 1. maksimum długodystansowności, 2. wiary
w trwałe wartości wysiłków kulturalnych, może doraźnie nic nie dających wobec parszywego tempa całości, może na razie spełnianych bezinteresownie, w szerokim znaczeniu tego słowa obejmującym nie tylko pieniądze, ale i tzw. „sławę” i 3. uporczywej
wiary w jakieś, zatracone obecnie wśród ogólnego cynizmu, wyższe wartości organizacyjne i społecznie twórcze rodzaju ludzkiego. Bo to, co dziś się za twórczość społeczną
uważa, to są przeważnie trociny, które zdmuchnie pierwszy zefirek zwiastujący wielki
huragan przemian na wielką skalę, którego (mówiąc poetycznie) odległy szum i palący
dech (jak przed uderzeniem wichru halnego) daje się nieomal słyszeć i odczuwać od
strony mrocznej dali burzliwej przyszłości. Mam tu na myśli organizację gospodarczą
całej kuli ziemskiej przy zgodnym współżyciu narodów bez zatraty ich indywidualności, organizację podobną do współżycia organów w organizmie.

Umieć nie być tymczasowym w atmosferze palącego się domu i zakładać w nim np.
dzwonki elektryczne,polewając drugą ręką płomienie z małego kubeczka,wielką byłoby
zaiste sztuką. A takim musi być trochę człowiek dzisiejszy, o ile chce wytrzymać napór
przemian przyszłościowych, które mogą się rozpocząć lada chwila, o ile biała rasa ogłupiałych geniuszów nie zginie samobójczą śmiercią w nowej długotrwałej wojnie. Ale
wtedy jest kolej na rasy żółte i czarne — cała możliwa wiara jest chyba w tym „szwarcgelbie”, bo na białych nie można mieć już wielkiej nadziei. Ludzkość będzie żyć, ale na
kolorowo, i może biali ludzie będą jeździć w wagonach z napisami „white people” (jak
to jest dziś z Murzynami w Ameryce, którzy jeżdżą w wagonach z napisem „coloured
people”) w idealnie urządzonym czarno — żółtym Państwie (pracy) Całego Globu. Ale
to są ostateczności. Może odezwie się zdrowy zwierzęcy instynkt gatunku i przemówi
ponad przemądrzałymi, bezsilnymi, ucylindronionymi głowami mężów stanu i dyplomatów, przemówi do nie zdegenerowanych jeszcze mózgów, że czas już najwyższy, aby
elita mózgów, o ile naprawdę jest, dokonała bezkrwawej transformacji bez utraty wysokości ogólnej i bez zniszczenia dotychczasowego dorobku kultury. Może pomoże ludzkości w tym samouświadomieniu eksperyment rosyjski, który — częściowo chociaż
pouczający w związku z tym, że odbywa się w nienormalnych warunkach — powinien
wiele dać do myślenia, ale dotychczas — i to jest ciekawe — nie daje.

Ale wróćmy po tych dygresjach i powierzchownym zbadaniu tła węzłowiska upośledzenia u nas do szczegółowej analizy codziennych jego przejawów, zatruwających według mnie nieznacznie całość kulturalnego życia naszego kraju.

Czy jest gdzie tylu nieudanych ludzi, co u nas? Pewien Francuz mówił: „Mais c’est
inoui — mais alors tous les Polonais sont des gens detraques?” I jest to do pewnego
stopnia prawdą. Każdy Polak jest nie na swoim miejscu, każde miejsce jest dla niego
za niskie. I mogłoby tak być, o ile do zajmowania miejsc wyższych dążyłoby się przez
rzetelną pracę, uczciwy wysiłek i wytwarzanie realnych wartości, a nie przez wydymanie swej pustki do rozmiarów fikcyjnej, urojonej rzeczywistości. Czy gdziekolwiek jest
tylu ludzi nie spełniających swych najprostszych obowiązków, co u nas? Każdy wie,
że tylko realnym wysiłkiem może wydobyć się ze stanu, który wydaje mu się nieodpowiedni. Wyłamują się z tego prawa tylko oszuści, złodzieje, bandyci i zbrodniarze.
U nas jest jeszcze jeden środek: napuszenie, który w gruncie rzeczy jest wprost zbrodniczy. Ktoś powiedział słusznie: „you can fool some people all the time, you can fool all
the people some time, but you can’t never fool all the people all the time.” (Można nabierać pewnych ludzi cały czas, można nabierać wszystkich ludzi pewien czas, ale nigdy
nie można nabierać wszystkich ludzi cały czas.) U nas żyje się tak, jak by to ostatnie
właśnie było możliwe i dlatego tak często są krachy wielkich pozornie osobistości, załamania wzorcowych okazów, szybkie wykańczanie się ludzi zdolnych i inteligentnych:
brak im oceny własnej i charakterów; „eine masslose Selbsttiberschatzung”, jak pisze
Kretschmer o niektórych schizoidach, cechuje wszystkich. Jest szalenie trudną rzeczą
poznać samego siebie (tego zdania z kaligraficznych wzorków nikt z nas nie bierze na
serio), a jeszcze trudniej jest, szczególnie schizoidom, poznać „kimi” są w danej grupie,
w danym narodzie, a nade wszystko w danym czasie: do jakiej grupy należą — schodzącej w dół czy wstępującej, do ludzi przyszłości czy też do degeneratów dawnego porządku. Mimo wszelkich wysiłków i pozornych sukcesów ja np. zupełnie nie znałem siebie (i drugich), aż do przeczytania Kretschmera i istotnego dopiero na tym tle zrozumienia Freuda, do lat blisko czterdziestu pięciu, mimo że bawiłem się w psychologiczne
analizy i rady, w pisanie powieści i rysowałem psychologiczne portrety często nawet
jako takie właśnie udane.

Nie ma na świecie istoty bardziej zakłamanej na temat swego stanowiska i znaczenia
w czasoprzestrzennym kontinuum świata jak przeciętny Polak. W ogóle zaznaczyć pragnę, że mówię tu zawsze o wszelkich przeciętnych, a nie o poszczególnych indywiduach i ich wyczynach. Na wszystkie wywody te mogą mi zawsze odpowiedzieć optymiści „różniczkowi”: ale przecież był Kazimierz Wielki, Skarga, Chodkiewicz, Żółkiewski,
Zamoyski, Kościuszko, Kołłątaj itp. i inni — cytuję pierwsze lepsze nazwiska z dawnej przeszłości ze strony „duchów jasnych”, z prawa. Owszem byli — i co z tego? Czyż
nie zmieniło się wszystko w śmierdzące świństwo już za Sasów, by skończyć się za
Poniatowskiego i trwać w istocie, choć w mniejszych natężeniach, mimo przebłysku
dwóch powstań, legionów Piłsudskiego i jego twórczości aż do naszych czasów? Byli
morowi ludzie, ale z powodu braku materiału nie mogli stworzyć tego, co byliby stworzyć mogli. I może połowa nie spełnionych czynów Piłsudskiego ma tutaj źródło swe,
bo dajcie Michałowi Aniołowi kadź jakiegoś półpłynnego niepachnącego materiału zamiast marmuru, a też posągu z tego nie zrobi. Chyba by musiał ten „materiał”„zamrozić”, a na to nie każdy ma siły i ochotę, no i dostateczny „mróz w kościach” — na to
trzeba być już satrapą z krwi i kości, jakim Piłsudski, mimo czysto zewnętrznych pozorów, z powodu choćby swej socjalistycznej tradycji w istocie swej nigdy nie był. Na to
trzeba by innego kalibru indywiduów, o innej wprost jakości. Nie wytworzyliśmy ich
dotąd i „da Bóg” nie stworzymy, bo za nas w dookolnym świecie zrobią inne „ugrupowania” tę robotę i nasza pomoc będzie już wtedy zbyteczna. My będziemy wtedy ograniczać prawa karteli lub podwyższać o 5% bezpieczeństwo robotnika w hutach czy coś
podobnego. Ale świat nas minie w swej drodze ku sprawiedliwości i u nas zrobią to
wszystko za nas obcy przybysze ze Wschodu czy Zachodu. Wtedy już będzie to zupełnie obojętnym. Polska zawsze mogłaby odegrać dziejową rolę, ale zawsze się od tego
wstrzymuje. Wstrzymała się też nawet w osobie [...] Piłsudskiego. Może to instynkt nie
pozwalający brać na siebie zbyt ciężkich przeznaczeń, nie dający lekkomyślnie „mierzyć
sił na zamiary”. Ale bez tego ostatniego nic się prawdziwie wielkiego w historii świata
niestety nie wydarza i wydarzać nie będzie. Czy zgadzamy się z ideami i obecnymi metodami komunizmu, czy nie, w tym jest też, musimy to przyznać, wielkość obecnej
Rosji. Było to nastawienie na wielkość bezwzględnie i u nas, ale z powodów wyżej wymienionych nie było do ostatka dociągnięte.
Potworne ilości napuszonych kłamliwie w arystokratycznej demokracji osobników
(pojęcie wręcz sprzeczne) nie mogły dać innego rezultatu jak ten, który nagle w końcu
XVIII wieku ku przerażeniu swemu ujrzeli płascy optymiści jak również i wyznawcy
maksymy, że „Polska nierządem stoi”. To dziedzictwo przygniata nas dotąd i przygniatać
będzie jeszcze, gdy inni za nas, nami samymi, historię przyszłej ludzkości tworzyć będą.
I kto wie, czy to nie będą u nas właśnie, jako typowi niezadowoleńcy, Żydzi (w tej chwili
zrobił mi się żyd na papierze, a gdy chciałem go rozmazać, utworzył się obraz jakby
Żyda z profilu — uważam to za proroctwo), bo tak jakoś na razie to wygląda.. Ale nie
bawmy się w przepowiednie — teraźniejszość jest dość zajmująca jako taka, zajmująca
i potworna — bez względu nawet na to, co z niej wychynąć może. Chociaż ja głęboko
wierzę, że kłamstwo musi się załamać i nastaną lepsze społecznie czasy za cenę jedynie
sztuki i filozofii, no i trochę zniszczonej kultury (ha, trudno — za wszystko musi się płacić, i za doskonałość społeczną też), o ile współcześni wszechświatowi mężowie stanu
nie zmądrzeją i nie zarządzą jakiejś dekretowej transformacji od góry. Bo ostatecznie po
co są? A tak dalej być nie może. Czemu ci właśnie panowie uważają się za upoważnionych do tego, aby w ich osobach ludzkość miała popełniać zbiorowe samobójstwo przez
ich krótkowzroczność, ich klasowy mężostański egoizm i po prostu chwilami, zdaje się,
brak inteligencji. Bo chyba nie tylko jakieś dziwne zaczarowanie dawno miniętej przeszłości prowadzi myśli ich i plany ani nie zwykłe niedbalstwo i zaślepienie w chęci użycia śmierdzącego już ogonka uchodzącej w dal niepowrotną przeszłości. Tak źle nie jest.
Ale obserwując to świadome staczanie się w otchłań musi się przyjść do wniosku, że
działają tu siły międzynarodowe, ponadludzkie, mimo że przez ludzi pozornie kierowane, które wymknęły się spod naszej kontroli i „hasają” po świecie bez istotnego celu, jak
krowy na wiosnę. Są to siły międzynarodowego kapitału, co był kiedyś organem i stworzył naszą obecną kulturę, a zmienił się z biegiem czasu w złośliwego nowotwora.

Na tym zakończę ten pobieżny szkic tła, na którym wyrasta nasza zbiorowa psychologia nadętych na wielkość nierobów, z których masą jako materiałem społecznej twórczości nawet prawdziwi geniusze czynu nic poradzić sobie ani w przeszłości, ani obecnie nie mogli. Mam wrażenie, że kompleks ten da się rozwiązać przez uświadomienie go, i piszę to wszystko: 1. nie przez chęć samoopluwania się (bo sam dzięki zbiegowi okoliczności mam tej wady narodowej względnie mało — mam inne, nie przeczę, ale ta jest u mnie wraz z zawiścią i zazdrością dość wytłamszona) ani 2. zrobienia
komuś nie potrzebnej przykrości (czego nie cierpię — robię tylko przykrości programowe w imię tzw.„celów wyższych”),ani 3.przez megalomanię (bo nie uważam się bynajmniej za żadną doskonałość), tylko po prostu chcę raz zrobić coś dla drugich (poza
książką o narkotykach) i przyczynić się, choćby minimalnie, do lekkiego choćby odmienienia ogólnej atmosfery naszego kraju, która jest już przykra dla ludzi mogących się
od zbiorowego życia wyizolować, a dla pewnych osobników do tego życia społecznego zmuszonych może być wprost nie do zniesienia, nie mówiąc już o atmosferach w poszczególnych przestrzeniach i zakamarkach współbytu kulturalnego. Działalność moja
w kwestii choćby krytyki literackiej, filozoficznego i ogólnego wykształcenia literatów
i rzeczowych dyskusji spaliła, jak to mówią, na panewce zupełnie. Może ta książka, która
mi ani sympatii ogółu, ani popularności (za którą nigdy zresztą nie goniłem, uważając,
że jest to nagminną wadą literatów polskich wojennych i powojennych) nie przyniesie
na pewno, przyczyni się do tego, że każdy jej uczciwy (a jak mało naprawdę intelektualnie uczciwych ludzi jest u nas!) czytelnik zrobi sobie mały rachunek sumienia i zastanowi się na chwilę, w wolnej właśnie chwili od kart, radia, dancingu i kina (no i pracy
zawodowej oczywiście) — kim jest, czym jest jego otoczenie, w jakich czasach żyje i co
on ma właśnie przed sobą do zrobienia. To już będzie wiele. Mam wrażenie, że w innych krajach ludzie myślą na te tematy i nie marnują się tam przez to tak kolosalne ilości energii indywidualnej na próżno.

Nie będę tu gadał wielkich słów (mam wstręt do tego — od tego są obchody), nie
będę bił się w piersi i wyrywał pękami włosów skąd się da (od tego są inni), bo mam
wrażenie, że ludzie u nas są tak zblazowani na frazes, że raczej może przemówić do
nich ciche poufne gadanie niż ryk jakiegoś nawet genialnego frazesmana z odpowiednio przystrojonej estrady. Nie chcę też poruszać tu tzw. wielkich zagadnień — też nie jestem od nich, poza jedną może filozofią, specjalistą. Co innego w powieści — tam mogę
sobie użyć w świecie ordynarnej fikcji, choćby nie wiadomo jak do rzeczywistości zbliżonej. Takie pisanie, jak to, to jest właśnie sama rzeczywistość i miara musi być w nim
zachowana większa niż w najbardziej życiowym czy społecznym romansie, który też
musi być uczciwą robotą, a nie bezczelnym podlizywaniem się najgorszej publice za
parę groszy, co się u nas coraz namiętniej i nagminniej robi. Zagwazdranie ogólne, fazdrygulstwo (fastrygowanie połączone z bałagulstwem) i gnypalstwo (grzebanie palcem
w tym, czego traktowanie wymaga precyzyjnych instrumentów) doszło u nas do takich
szczytów, że już łagodnie mówić i pisać o tym nie można.

Trzeba zacząć walić w mordy, myć niechlujne pyski i głowy trząść, i łbami zafajdanymi walić o jakieś chlewne ściany z całych sił, bo naprawdę, jak przyjdą wypadki przerastające naszą epokę obecną — łatwych tryumfów w Lidze Narodów czy czymś podobnym — to mogą zastać już nie naród, a kupę płynnej zgnilizny: „vermine de l’Europe”, jak nazywał swych ziomków pewien polski dyplomata.

Przejdę teraz nagle od zupełnych ogólników do całego szeregu drobnych zagadnień
poszczególnych codziennego dnia w tym przekonaniu, że ten codzienny dzień, często
nie zauważony jako taki, nie rozpoznany w swym charakterze, jest w stanie zatruć skumulowanym, scałkowanym działaniem swych różniczkowych wartości wielkie momenty dziejowe i uniemożliwić wyzyskanie wszystkich sił, gdy nareszcie wielka chwila
nadejdzie. To samo tyczy się narodów, jak i poszczególnych osobników. Ważne chwile rozwojowo — zwrotne nie zdarzają się co dzień, podobnie jak chwile natchnienia w dowolnej sferze działalności ludzkiej: od społecznej aż do artystycznej. Cała sztuka polega
na ujęciu ich w kluby, na maksymalnym, racjonalnym zużyciu wybuchowych materiałów, które każdy z nas ma w sobie: pyroksylina na wolnym powietrzu spala się spokojnie — w odpowiednim zamknięciu nabiera potwornej siły prężności. Charakter życia
w Polsce jest przeciwny skupieniu wielkich zasobów sił i wydawaniu ich we właściwy
sposób w odpowiednim natężeniu, raczej, i to na tle źle rozegranego kompleksu niższości (węzłowiska upośledzenia), prowadzi do powolnego rozładowania ich w drobnych utarczkach codzienności, w zażeraniu się marnym, choć wzajemnym, poszczególnych snardzów o jakiś ochłap, bez wytworzenia silnych potencjałów. Życie nasze jest
bezforemne i rozproszkowane wskutek tego, że każdy nie spełnia drobnych obowiązków wobec siebie i innych, uważając się za postawionego na miejscu nieodpowiednim,
oczywiście zbyt niskim, i pokrzywdzonego przez los. A ponieważ brak mu istotnych
właściwości do faktycznego wzniesienia się ponad siebie, więc musi się z konieczności nadymać i puszyć niepomiernie. Nie mówię tu o faktycznie pokrzywdzonych przez
bandę wyzyskiwaczy nieszczęśnikach ani o ludziach rzeczywiście zepchniętych poniżej
ich zdolności i możliwości. Polska jest krajem nie wyzyskanych zdolności — to jest inna
sprawa, ale to, na tle zresztą tych samych właściwości duchowych, stosuje się tylko do
wyjątków: całe tabuny ludzi, którzy mogliby podnieść faktycznie kulturę kraju, muszą
zarabiać w nieistotny sposób na życie, aby resztkami sił, na marginesie swojej egzystencji, tworzyć rzeczy najważniejsze dla nich i dla innych — czego to ostatniego zwykle we właściwym czasie się nie dostrzega. Ale ogół składa się przeważnie z nadętych
pyszałków, lepszych do wszystkiego, tylko nie do tego, czym są i być powinni. Dlatego
poza wyjątkową (chyba Ameryka przewyższa nas pod tym względem) obojętnością na
niedolę drugich odznaczają się Polacy wprost mistrzostwem we wzajemnym i niczym
nie uzasadnionym okazywaniu pogardy — mówię: okazywaniu, gdyż w 98% nie mają
do niej żadnej przyczyny — ani w swej własnej wyższości (bo ta jest na ogół urojona),
ani w niższości swego przeciwwzgardziciela, którego sztucznie się poniża (przeważnie
w myślach swych), aby nim skutecznie pogardzać móc. Bo jedynym prawie i niezawodnym środkiem wywyższenia się w sposób nieistotny jest pogarda dla drugich. O tych
rzeczach chcę teraz pomówić szczegółowo.

ATMOSFERA MIAST

Zastanawiałem się dawniej wiele razy, na czym polega to, co nazywamy atmosferą
danego miasta, a które czyni, że w jednym mieście — i to niezależnie od takich rzucających się w oczy czynników, jak: architektura, kompozycja miasta jako całości (w razie
jego małości) lub części (w razie nieobejmowalnej łatwo wielkości), stopień natężenia
ruchu i jego charakter, które wpływają na stosunek nasz do danego skupiska ludzkiego,
ale dają się łatwo wyeliminować w sądzie o nim przez odpowiednią analizę i abstrakcję [sic! — obserwację?] — czuję się (czuje się ktoś) fatalnie lub świetnie. Otóż te „imponderabilia”, których dawniej jako zamknięty w sobie (raczej w sztucznej jakiejś przezroczystej kulce arystokratyczno — artystycznego światopoglądu) leptosom — schizoid nie widziałem, ujrzałem nagle po przejściu pewnej granicy spykniczenia, którą
osiągnąłem, poza naturalnym rozwojem w tym kierunku, przez radykalne przezwyciężenie używania tytoniu. Niewidziałem zaś ich dlatego, że byłem, en ma qualite deschizoide, odcięty zupełnie od ludzi i nie rozumiałem ich wysoce zróżnicowanych charakterów. Odkrycie to może wydać się wielu z moich czytelników — pykników banalnym

— dla mnie było epokowym, jak wszystko w ogóle w czasie tej gwałtownej zmiany charakteru i usposobienia.
Otóż tym, co stanowi o nieuchwytnej różnicy międzymiastowej, co nadaje tak silne,
a tak mało uchwytne jakości wszystkim naszym przeżyciom w danej miejscowości,
którą zwiedzamy, jest ogólny charakter stosunku wzajemnego ludzi w niej panujący.
Jeśli długo gdzieś mieszkamy, zatracamy zupełnie zdolność reakcji na dany stan rzeczy: najlepiej obserwować zjawiska atmosfery moralnej przy zmianie miejsca połączonej z przeniesieniem w okolice nieznane.

Twierdzę, że zasadniczym stosunkiem Polaka do Polaka jest wzajemna pogarda, jeśli
nie naturalna, to sztuczna, a to jest jeszcze gorzej. „Morga castillana” — piekielne podobno puszenie się i dźganie się o byle co kastylskich grandów i szlachciców, jest niczym wobec naszej „morgi”, ale raczej w ponurym znaczeniu praskim. U nich było to
zhierarchizowane, obiektywne, u nas nie: puszenie się jest zdezorganizowane przez
nadrabianie miną, zapychanie pustek pakułami, wydymanie pustych pęcherzy aż do
granic pęknięcia. Na ten temat z dużym wysiłkiem humoralnym skomponował poeta
następujący czterowierszyk:

Hrabia de Bushy.
Bardzo się puszy,
Lecz on wie z czego,
Choć to nic mądrego.

Pisałem już o tym puszeniu się w wymiarach pseudo — arystokratycznych w książce

o narkotykach, dziełku ku szkodzie ogółu mało niestety czytanym. Ta sama zasada rozszerzyć się da na wszystkie dziedziny. Doszedłem do przekonania, że w Polsce np. są
cztery gatunki hrabiów: 1. ci, co mają tytuł i używają go; 2. ci, co mają tytuł i nie używają go (gatunek niezmiernie rzadki, ale sam znam takiego, który dla idei opuścił dom,
rodzinę, tytułu nie używa i żyje w nędzy); 3. ci, co nie mają tytułu i używają go i 4. gatunek najdziwniejszy, iście polski: ci, co nie mają tytułu i nie używają go, a jednak, nie
wiadomo jak, są mimo to hrabiami; on sam, pytany, stanowczo temu zaprzeczy, skarci
lokaja, który doń tak powie, i słusznie, a jednak hrabią jest — nie ma na to rady, jak na
pluskwy. Ktoś (pewien znany pianista) radził mi, abym się według mojej teorii zaczął
teraz dobrze puszyć, to może na siedemdziesiątą rocznicę urodzin dopuszę się (do) hrabiego. Ale nie wykonałem tego mając inne rzeczy do roboty, a po wtóre nie wiadomo,
jak świat za dwadzieścia lat wyglądać będzie — może nawet w Polsce takie rzeczy stracą
wreszcie wartość.
Otóż u nas każdy napusza się tak, aby móc na drugiego z pogardą patrzeć. Twierdzę,
że u nas 85% ludzi, poza normalnym odżywianiem się, żyje, wprost tyje i puchnie z pogardy dla „bliźnich”. Jest to tak dalece potrzebne dla większości naszego społeczeństwa
jak oddychanie. Nie karmieni pogardą dla innych ludzie tacy więdną, zamierają, flaczeją
i gasną marnie. Powrócę do tego problemu w innych transformacjach dalej — na razie
chodzi mi o ulicę. Przede wszystkim zawsze można zrobić zarzut taki komuś, który
takie rzeczy, jak ja teraz, opowiada: „Masz manię prześladowczą połączoną z megalomanią i wszystko to ci się tylko zdaje. Ciągle jesteś zwrócony na siebie, przewrażliwiony, przedrażniony, o chorobliwej ambicji” itp., itd.

Jest to bardzo przykry i rozpowszechniony sposób odparowywania wszelkich takich
zarzutów, szczególnie jeśli chodzi o oczyszczenie z elementów ohydy zakłamania stosunków przyjacielskich. Jest to jeden z pierwszych objawów oporu u osobników, których przy pomocy analizy ich węzłowisk chce się trochę wyważyć z ich zbyt dobrego

o sobie mniemania i uniemożliwić im np. znęcanie się nad drugimi przez odegrywanie
na nich swego kompleksu niższości i zatłamszonych, nienasyconych ambicji. Przyznaję,
że ja, z moim charakterem i położeniem społecznym, specjalnie byłem narażony na
tego rodzaju traktowanie. Ale przeciwnie niż by wydawać się mogło, z wiekiem, mimo
wielu gorzkich doświadczeń, i to nieraz na ludziach, którzy mi się zdawali najlepszymi
przyjaciółmi, wszelkie rozgoryczenie, które może w małym stopniu miałem w młodości, opuściło mnie zupełnie. Patrzę na najgorsze świństwa względnie pogodnie, albowiem pojąłem ich ukryte mechanizmy. I tam, gdzie w wielu wypadkach widziałbym
perfidię, złą wolę, sadyzm czy też świadomą chęć upokorzenia — widzę tylko nieszczęsnego snardza, zdanego na pastwę swych bolesnych węzłowisk i popełniającego trzy
czwarte swych drobnych, a nawet wielkich świństewek zupełnie podświadomie, tylko
dla odegrania się jakimś cudem ze swoim kompleksem niższości, w przekonaniu, że jest
najszlachetniejszym człowiekiem pod słońcem. I w gruncie rzeczy onże szlachetnym
i jest w istocie swej, tylko niemy tą duszyczkę ma, o czym zupełnie nie wie — i żadnych
środków ku jej umyciu nie ma i nie przedsiębierze.

Wracając do tematu: zauważyłem, że chodzenie po ulicach Warszawy wyczerpuje
mnie w specjalny sposób. Wychodziłem z domu zdrów i rzeźwy i względnie zadowolony z dokonanych czynów, szedłem tam, gdzie miałem ochotę i gdzie nic złego spotkać mnie nie mogło, a dochodziłem. na miejsce jakiś skwaśniały, zniechęcony i pożółkły, jakby w stanie lekkiej glątwy czy depresji i fizycznego nawet osłabienia.

Jako właściciel wielkiej firmy gębowzorów, czyli będąc po prostu psychologicznym portrecistą, mam tę wadę, że gęba ludzka w niesamowity sposób mnie interesuje.
Normalnie idąc po ulicy musiałem każdą twarz zarejestrować: wziąć ją w siebie, szybko
strawić, „intuicyjnie” określić i wyrzygać: każdą — to przesada, ale co drugą, trzecią na
pewno, a kraj nasz obfituje w ciężko zakłamane, interesująco zamaskowane i dziwne,
skomplikowane i życiowo zmasakrowane mordy — to trzeba mu przyznać. Po kwadransie takiego pracowitego spaceru byłem gotów: uciekała ze mnie wszelka radość
życia i beztroska, mordy zatruwały mnie mniej lub więcej wyraźnie wyrażaną pogardą.
Patrzyłem też, jak inni się patrzą na innych — to samo: pogarda, cicha, zatłamszona i jadowita lub bezczelna, pyszałkowata, „jurna, butna, junacka, zawadiacka” (ładne wyrazy, co?) i plugawa — zawsze plugawa i śmierdząca. Przestałem patrzeć na twarze i — „o
dziwo!” (jak mówił poeta!) — zmęczenie przeszło, beztroska i zadowolenie trwały na
ulicy nawet bez przerwy i donosiłem tam, gdzie chciałem, moje dobre samopoczucie
bez uszczerbku. Odkryłem tajemnicę miast: tzw. „mal ochio” nie jest blagą — ludzie
męczą się i wysysają spojrzeniami, tak jak dodają sobie energii i otuchy. To ostatnie czynią narody o zdrowym instynkcie solidarności: Anglicy, Francuzi, Niemcy, Rosjanie,
Włosi, Syngalezi, Tamile i dzicy Australczycy i pewno inni, których nie znam — Polacy
nie! — zasadniczo nie szanują się oni wzajemnie, bo nikt nigdy, przynajmniej z początku, nie wie, czy ma do czynienia z pustym, wygniłym w środku, napchanym pakułami
„diabłem”, czy też z naprawdę „ludzkim” człowiekiem i dlatego też z góry sobą pogardzają, sycąc w ten nie szlachetny sposób poczucie swej własnej małości i nędzy, zamiast
dokonać czegoś, co by ich mogło naprawdę wynieść ponad siebie i świat ukazać w nie
znanej piękności. Brrr...

LOKALE PUBLICZNE

To samo co na ulicy dzieje się tez w lokalach publicznych, tylko w jeszcze bardziej
intensywny sposób. O ile na ulicy ludzie śpieszą się, myślą o rzeczach aktualnych, dla
których się śpieszą, są zatroskani i roztargnieni i tylko bokiem, że tak powiem, załatwiają wzajemne okazywane pogardy, o tyle w lokalach — poza zabawą, która zaczyna
się przeważnie po większych już dawkach alkoholu, paraliżującego, jak wiadomo, przeważnie nastawienie pogardliwe, a wyzwalającego, przynajmniej we wczesnych stadiach
nałogowego zatrucia, pogodną i pobłażliwą megalomanię (u pederastów megalopedię) — okazywanie pogardy wchodzącym, wychodzącym, moszczącym się i już siedzącym staje się chorobą nagminną. Jest to niemal jedyna rozkosz lokalu poza wdychaniem ohydnych wyziewów tytoniowych (nie palę bezwzględnie trzy i pół roku), słuchaniem rwącej nerwy na strzępy muzyki, tarciem się w tańcu i mówieniem bzdur, które
na szczęście tłumi ogólny gwar i ryk ludzi i instrumentów, bo przecie o rozmowie tzw.
dawniej „istotnej” (typ ter), rozmów jest obecnie prawie na zaginięciu wobec ogólnego
zgłupienia i spospolicenia, popieranego usilnie przez odpowiednią literaturę podlizywaczy wstrętnej klępy — publiki) nie może być w lokalu mowy. Za to puszenie się „odchodzi”, jak pięknie mówiono dawniej w Małopolsce, na całego. „Jak ty śmiesz, szuropadło jedne, siedzieć, gdzie ja się znajduję” — zdają się mówić oczy wszystkich. Ogólne
patrzenie na siebie Polaków w miejscach publicznych przypomina bardzo dewizażowanie się wzajemne kobiet, szczególnie tej „lepszej” (elle est tres bien) w stosunku do tej
troszkę gorszej.

Nikt tak szybko (znowu) nie rozpozna i nie zanalizuje czyichś wad psychofizycznych, jak trochę brzydsza kobieta u tej trochę ładniejszej, wobec której jest speszona: lewe ramię niżej, krzywy obojczyk, nos w lewo, oko prawe opada, rysa koło ust,
O — Beine, paznokcie na każdym palcu inne, kolana za grube, szyja w fałdach, kostki za
cienkie, podbicie za niskie, prawdopodobnie na małym palcu nagniotek — to jest w stanie powiedzieć kobieta o przeciętnej spostrzegawczości o swojej rywalce po piętnastosekundowej obserwacji w ruchu. Otóż podobnie, o ile mi się zdaje, starają się na gwałt
odkryć wady „przeciwległe” dwaj Polacy, dążąc przede wszystkim do najszybszego zlekceważenia swego przygodnego vis — a — vis, interlokutora czy świeżego znajomego.
Znałem człowieka wyjątkowo inteligentnego, który przedstawiał typ nałogowego,
zawodowego lekceważyciela; a ponieważ był odważnym (bił się kilkakrotnie w pojedynkach) i mocnym w pysku dialektykiem, więc nie ograniczał się do ironicznych spojrzeń, podśpiewywań, przytupywań i uśmiechów, tylko miażdżył wprost ludzi zupełnie.
„Ilu żeś ich dziś zlekceważył, drogi Percy” — pytaliśmy go z innym typem gnębiciela
bliskich (na zimno, podstępnie, nieznacznie), trawestując Szekspira — tam było: „zabił”.

— „Tylko siedmiu — niech diabli wezmą takie bezczynne życie” — odpowiadał dosłownym zdaniem biednego Percy, bo do tego znał na pamięć wszystkie podpisy w ilustrowanym wydaniu Szekspira ze wspaniałymi rysunkami de Seluze’a (kto tego nie zna, jest
dla mnie po prostu kaleką). Oprócz spojrzeń i uśmiechów i wydęcia całej postaci (co
było najwyraźniej dla niektórych zlekceważycieli za mało) weszło ostatnio po wojnie
w modę podśpiewywanie przy mijaniu na ulicy lub nawet w polu czy w lesie. Idzie taki
pan zupełnie spokojnie; aliści na kilka kroków zaczyna śpiewać czy nucić przeważnie
bezsensowną melodię, nuci cały czas mijając i jakie jeszcze dwa — trzy kroki za, potem
nagle urywa. Trudno za taką rzecz bić z punktu w mordę, a jednak u wielu pozostaje
pewien nie przyjemny osad, o ile nie zdobędą się na szybką reakcję i nie zaryczą np. jakiejś arii na cały głos. To zwykle peszy bardzo subtelnego zlekceważyciela i z podkurczonym ogonem oddala się jak niepyszny. Ale jeśli przechodzień na śpiew ten nie zareaguje — zdradliwy śpiewak cudownie się zaraz po minięciu ofiary swej poczuje, jakoś
mu raźniej się zaraz zrobi, świat się piękniejszy zda, kolacyjka i tzw. „kobietki” lepiej
smakować będą, sen przyjdzie „niefrasobliwy”, czy jak tam jeszcze ohydniej wszystko to
wyrazić można. Zlekceważył taki gość, nie wiadomo po co, Bogu ducha winnego bliźniego i w ten sposób wywyższył się przed sobą, i własna nicość nie gniecie go już tak
parszywie w dołku jak przedtem.
Wszystkie takie drobne objawy, zadawalniając czające się w głębiach węzłowisko
upośledzenia, nasycając żądzę własnej ważności w sposób drobnostkowy i niski, uniemożliwiają przez rozmienienie istotnej wartości tego kompleksu na „drobne”, i to dość
parszywe, zużytkowanie go na tle skumulowania ukrytej w nim siły działania w sposób
wartościowy. Ciągłe rozpraszanie sił indywidualnych na czynności osłabiające zbiorowość musiało odbić się ujemnie na twórczości całego narodu, która stoi bezwzględnie
poniżej przeciętnej europejskiej. Nic tu nie pomogą pocieszania się stuletnią niewolą
i krótkością samodzielnego bytu państwowego — właśnie powinno być inaczej: sto lat
niewoli powinno było u normalnego narodu skondensować siły, które powinny były
wybuchnąć jak wulkan w czasie swobody. Nic podobnego nie widzimy; następuje coraz
gorsze zagwazdranie naszych wartości kulturalnych: rozwija się tylko sport rekordowy, radio, coraz bardziej zapełniają się dancingi i kina, ale o wielkiej twórczości nie słychać nic.
Można by mnie zwrócić uwagę, że z tą pogardą to albo mam manię prześladowczą,
albo jestem okazem wyjątkowym, słusznie nienawidzonym. Pierwsze, wobec niezwykłej jak dotąd pogody ducha u mnie, mimo przeciwieństw, jest jawnym fałszem. Co do
drugiego, to nie wypada mi się tu wygłupiać w żądaniach choćby obiektywnego sądu,
bo jak mówią Niemcy, „Selbstlob stinkt” — samochwał śmierdzi. Nie — nie wszystkie
takie historie są złudzeniem; coś takiego obiektywnie istnieje i trzeba walczyć z tym
przez uświadomienie, bo większość ludzi tak postępujących nie czyni tego przez złość
wrodzoną i cynizm, tylko przez nierozpoznanie u siebie fatalnie skierowanego działania węzłowiska upośledzenia, którego napięcia ześrodkowane w kierunku realnej pracy
i twórczości mogą dać wspaniałe rezultaty. Skanalizowanie kompleksu niższości powinno być jednym z postulatów wychowawczych w naszym kraju, od wczesnej młodości odpowiednich bubków zaczynając. (Mam wrażenie, że kobiety mają znacznie mniej
tego problemu od mężczyzn: one tylko obserwują bacznie wydęcia tych ostatnich i zastosowują do ich stopnia swoje postępowanie, ale jako takie puszą się stosunkowo bardzo mało i to ich puszenie się wpływa niewiele na zatrucie ogólnej atmosfery moralnej.
Tak mi się zdaje — oby to było prawdą!).

PRYWATA

Tak zwana prywata, o której tyle można się nasłuchać w ciągu historii polskiej, jest
pośrednio też wynikiem tego samego kompleksu niższości źle ku działaniu obróconego. Jest to w związku z krótkodystansowością indywiduów, która zsumowana, scałkowana daje krótkodystansowość całego narodu: nie warto się wypinać na nic istotnego,
byle jak przeżyć, możliwie znośnie, to życie, a co będzie potem — wsio rawno. Cześć
dla przodków, tak rozwinięta w Chinach, tym do niedawna najwspanialszym kraju naszej kuli, jest zupełnie pięknym objawem — nawet poza wszelkimi problemami arystokracji, puszenia się na ten temat i ordynarnego snobizmu.. Przodkowie bowiem nasi,
oczywiście w tych częściach ludzkości, które zachowały zdrowy instynkt życia, przygotowywali naszą przyszłość i im to w dużej mierze zawdzięczamy, jak żyjemy (poza tym,
że żyjemy w ogóle) i jaką my znowu mamy platformę dla przyszłościowej twórczości.
Nie bardzo mamy za co być wdzięczni naszym dawniejszym przodkom, którzy właśnie
przez prywatę, czyli patrzenie zaledwie na dystans własnego, często parszywego życia,
stwarzali dla następnych pokoleń coraz gorsze warunki bytu, zakończone katastrofą
rozbiorów i setką lat niewoli [...].

Otóż tzw. prywata jest to zatrata instynktu trwania gatunkowego, a nie tylko egoizm jednostkowy; ten ostatni prowadzi czasem też do wielkich czynów. To jest więcej:
to jest spsienie poczucia solidarności w czasie, czyli po prostu zguba narodu. Można
być nawet dobrym i nieegoistycznym człowiekiem na małą skalę i dbać o doraźne potrzeby swych bliźnich zamiast patrzeć w daleką przyszłość. Jeśli większość nawet takich osobników przeważa w danej grupie, jest to dla niej wyrokiem śmierci; cóż dopiero mówić o nas, gdzie może 25% było tego typu, a pozostałe 75% najgorszego warcholstwa. Dlatego chrześcijaństwo nie mogło jako takie utrzymać się w pierwotnym
stanie swym w czystej formie, bo „królestwo jego nie było z tego świata”: aby trwać już
w stanie deformacji w stosunku do swej idei pierwotnej, musiało przejść okres pseudomorfozy i wcielić się w zupełnie obce organizmy tworzących się państw, tworząc siebie
w postaci hybrydycznego nowotwora na pograniczu sprzeczności wyrosłego.

Nasi rzadcy kulturmani w ciągu historii robią na mnie wrażenie ludzi, którzy szczegółowo rozstrzygają odpowiedniość miejsc dla powieszenia obrazów w domu, który się pali od dachu, a zalewany jest wodą od fundamentów. Dlatego robota ich, polegająca przeważnie na przyswajaniu prawdziwych zdobyczy twórczych innych narodów,
w ogólnym rachunku jest prawie równa zeru. Nic nie pomoże wydymanie tragicznych
typów przeszłości, którzy zginęli w bagnie ogólnej miernoty watowanych co najmniej
do połowy pseudoobywateli. Połową przyczyny naszej tzw. prywaty była właśnie wata
wypychająca manekiny na tle źle skierowanej energii węzłowisk upośledzenia. Czy zjawisko watowania, wszelkiego nadymania, podklejania, zaklajstrowywania i lakierowania jest tak obce naszej współczesnej epoce u nas? Sądzę, że nie zmieniły się tylko formy,
istota pozostała ta sama.

Dziedzictwo szlacheckiej demokracji trwa dotąd, bo jak słusznie zauważył Tadeusz
Szturm de Sztrem, nieszlachta dociągała się zawsze do szlacheckiego ideału i mimo pozornego (o jakże pozornego!) zniesienia przywilejów proces ten, doszlachcania się indywiduów i całych warstw społecznych, polega przede wszystkim na przejmowaniu
przywar tzw. „klas wyższych” ze względu na nikłość ich zalet. Bo że coś tam ostatecznie
powstało, bo po prostu bezwładem samym powstać musiało, nie może wobec otchłani
niedoróbstwa być przedmiotem podziwu. Takie postawy osłabiają wysiłek na przyszłość i gorsze są stokroć od samoopluwania się, któremu oddaję się tu oto przed wami,
„o bracia moi smutni (bez was nijako byłoby mi, bracia)”.

HODOWLA PRZYJEMNIACZKÓW

Przyjemniaczkami w ścisłym znaczeniu nazywam takie typki, które inni sobie po
prostu „przyhołubiają”, aby z nich mieć pociechę jako z okazów do systematycznego
zlekceważania i okazywania pogardy.

Przede wszystkim wszelkie drabiny hierarchiczne w urzędach państwowych i prywatnych instytucjach dają pole do stałego nasycania poczucia swej wyższości, często
zresztą uczciwie zasłużonego. Nierówność nie da się usunąć w żadnym ustroju, nawet
falansterowym; chodziłoby tylko o to, aby każdy typ człowieka był odpowiednio do
swych zdolności i w ogóle danych zużytkowany i aby z tego faktu, że dany osobnik
z konieczności stoi w danej hierarchii niżej od innych (jako zastosowanie danego stopnia inteligencji czy charakteru), a dalej — wskutek tego stanu rzeczy — niżej jako odpowiedzialność, nie były wyciągane konsekwencje co do możliwości jego osobistego
traktowania jako stwora godnego specjalnej pogardy. Przeważnie drabina hierarchiczna
daje możność pewnym typom ludzkim (raczej nieludzkim) do odegrywania ich węzłowiska upośledzenia, przez znęcanie się nad swymi podwładnymi. Ci upośledzeńcy, którzy w danej hierarchi nie są w stanie się ze swymi kompleksami wyładować, używają
sobie w innej sferze: np. gnębiony urzędnik odbija sobie doznane upokorzenia w domu
czy też na innego rodzaju „najbliższym otoczeniu”. Zjawiska tego rodzaju, pomijając notorycznych, urodzonych sadystów np., a nie ludzi kompleksowych, mogłyby być przez
psychoanalizę zupełnie usunięte, a uświadomione poczucie niższości znalazłoby swoje
naturalne, produktywne, dodatnie ujście.

Nie dość jest jednak znaleźć odpowiedni typ do nasycania wymienionych wyżej nie
zdrowych pożądań zlekceważania jakiejś żywej ludzkiej istoty (są takie prymitywy, którym wystarczają zwierzęta), trzeba go umieć, mimo systematycznych zlekceważeń, przy
sobie na stałe zatrzymać; Bo cóż z tego, jeśli się kogoś raz machnie, a ten wypnie się na
nas i odejdzie. Umiejętność tę nazwałem właśnie „hodowlą przyjemniaczków”. Są ludzie, którzy po prostu w tym celują. A sprawa nie jest łatwa, gdyż trzeba zaprowadzić
jakąś szatańską — miarę”, między przyciągającym pochlebstwem i zręcznie podpuszczaną trucizną, i to w takiej formie, aby poszkodowany musiał ją połknąć nic nie mówiąc, nie stawiając problemu explicite (o czym mowa poniżej — jest to problem zupełnie specjalny), bo takie postawienie niszczy wszystkie wyniki hodowli i obezwładnia
zlekceważyciela momentalnie. Dlatego „oni” (wyraźna mania prześladowcza) bardzo
nie lubią explicitnych „rozmów istotnych” na ten temat.

Dozowanie jadów zlekcewazenia jest główną sztuką hodowców. Mam wrażenie, że ja
specjalnie nadawałem się do tych celów z moją naturą pykniczną w kierunku „bliźnich”
i „z moim niewyraźnym stanowiskiem jako malarza, pisarza — czy filozofa. Dlatego poznałem dobrze ten mechanizm; do tego dołączyło się dziwne szczęście natrafiania przeważnie na typy wyrafinowanych hodowców. Chociaż twierdzę, że pewne typy budzą
w większości ludzi ukryte nawet własności, bo przy moim obiektywizmie i „absolutnym braku manii prześladowczej (qui s’excuse s’accuse) trudno przypuścić, abym spotykał tylko typy wyraźnie sadystycznych zlekceważycieli i tak zręcznych hodowców. Na
tym kierunku pyknicznym w stosunku do ludzi, a następnie na iście leptosomicznej
wrażliwości na złośliwość, chamstwo, brutalność i w ogóle świństwa wszelkiego rodzaju
polegało to moje słynne już teraz zrywanie ciągle ze wszystkimi, o którym nie wahał się
pisać w poważnym swym organie dowcipniś tej miary co Antoni Słonimski. (Na tym
miejscu oświadczam, że na skutek jego dowcipów właśnie, niezbyt pierwszej jakości,
zrywam z nim stosunki definitywnie — 26 IV 1936.) Zlekceważyć tak sobie byle znów
kogo to nie jest maksymalna frajda. Wyjść na rynek i okazać pogardę jakiejś przekupce
czy woźnicy albo zgoła gówniarzowi nieszczęsnemu, co ekskrementy z miast nie skanalizowanych usuwa lub w kanałach pracuje, to niewielka pociecha. Bo w świecie panuje
niestety nierówność i hierarchia, która będzie przez odpowiednie zużytkowanie i poprawienie ogólnego bytu złagodzona, ale całkowicie usuniętą nie będzie nigdy.

Otóż ja, ponieważ byłem kimś do pewnego stopnia znanym, a jednocześnie nie uznanym i posądzanym o czort wie co, o blagę, nabieranie na powagę wymyślnych, udanych
teorii, pisanie na farsę dramatów i powieści, plus jeszcze dzikie i niesamowite plotki,
które się mojej osoby stale czepiały, nadawałem się specjalnie do tej roli, w którą dzięki
naiwności i braniu ludzi takimi, jakimi mi się wydawali, zawsze po uszy właziłem, a następnie, zraniony jakimś już wyjątkowo chamskim wyczynem, zrywałem z „hodowcą”
stosunki, co było często pozornie nie proporcjonalne do danego przewinienia, a wynikało z podsumowania w danej chwili całego szeregu poprzednich nie odreagowanych
złośliwości i zlekceważeń. Trudność sytuacji polega na tym, że nie każdy może się zdobyć na rozmowę wyjaśniającą; na to trzeba mieć środki specjalne: przede wszystkim
trzeba być dobrym dialektykiem, a następnie dobrym psychologiem, że tak powiem,
„detalicznym”; inaczej hodowca ośmieszy swą ofiarę w ten sposób, że przez ambicję będzie ona musiała się nadal poddawać jego wybrykom w milczeniu i zjadać jad w dowolnych dawkach, na tle właśnie wypadku nieudanego wyjaśnienia mechanizmu puszczonego w ruch przez dręczyciela.
Opisując jednak powyższy mechanizm szczegółowo, daję broń w rękę nawet tym
moim kolegom — ofiarom, którzy sami nie posiadają dość środków pod ręką, aby
wydać walkę zręcznemu dręczycielowi; bo w razie gdy jeden atak na hodowcę się
nie uda, biada nieszczęsnemu przyjemniaczkowi: nigdy nie zdoła on się już podnieść
z upadku.

Daję broń ofiarom, ale mogę uświadomić też danego hodowcę, który nie jest urodzonym, świadomym, zimnym drańciem na małą skalę i który tylko przez nieuświadomienie odegrywa w tak parszywy sposób swój nieszczęsny kompleks niższości zamiast
zużyć tę energię na faktyczne podniesienie się w hierarchii myślących (IPN).

Weźmy jakiś przykład konkretny. Dla mego przyjaciela, wysokiego dygnitarza, np. jestem świetnym medium dla jego upośledzeniowych odegrywek. Nie pójdzie przecie do
Boya czy Irzykowskiego, czy innego jakiego akademika i nie będzie się przed nim wypinał. To są wielkości uznane i szybko by takiego pana z jego złośliwościami zlikwidowały. „Przyjaźń” zaś ze mną daje mu specjalne prawa: tu może sobie pod tą pokrywką na
wiele bezkarnie pozwolić. Zresztą człowiek taki (o ile człowiekiem go nazwać można)
ma doskonałą intuicję, taką miarę dozwolonej nieprawości, jak biedny Bigda miał swoją
„miarę czasu”. Nie powie czegoś takiego, wskutek czego przyjaciel jego (nawet przy tym
kolosalnym koeficjencie, czyli po prostu współczynniku zrywalności, co ja np.) zerwać
by stosunki się odważył. On powie coś takiego, czego owoce będzie sam w cichości
smacznie pożywał, podczas gdy jego ofiara w bezsilnej złości skręcać się po cichu będzie, bo na wyzwolenie się z pajęczych sieci sił jej nie starczy. Będzie tak, o ile oczywiście ofiara ta kwestii explicite z całą ostrością nie postawi.Wtedy,po chwilowym tryumfie, o ile ofiara wytrzyma w ataku, w którym przewagę daje właśnie tortur — majstrowi
explicitne postawienie kwestii, może zacząć być z nim źle. Tylko nie ustawać i dognębić
do końca, a może, poza osobistym tryumfem, uratujemy uczciwego snardza od wielu
pozornie małych, a jednak z punktu widzenia przyjaźni np. dość grubawych świństewek.

Muszę podać tu jeden choćby przykład konkretny, który starczy za tomy całe omawiających wyjaśnień. Jest to przykład nieomal klasyczny i dlatego mimo pewnych osobistych dla mnie niedokładności w nim zawartych muszę go tu detalicznie omówić. Nie
uważam się bynajmniej za geniusza (jak to mi paru niepoczciwców starało się wmówić

— tzn. nie genialność bynajmniej, tylko właśnie uważanie się za geniusza jako takie), ale
znowu nie mogę zgodzić się z sądami różnych niezbyt oczywiście dla mnie miarodajnych czynników, które chcą mnie zmięszać z błotem i odmówić wszelkiej wartości malarskiej, pisarskiej, scenicznej i filozoficznej. Jestem dość od siebie wymagający i mam
wrażenie, że mój trzeźwy sąd (jestem przecie spsychoanalizowany dokładnie — to jest
bardzo ważne) o sobie niewiele odbiega od rzeczywistości in plus, a w chwilach depresji in minus. Dowcipy i aluzje na temat megalomanii byłyby dowcipne w stosunku do kogoś, który by zdradzał tę wadę. Ów dygnitarz jest zaś znawcą dowcipu i czyjąś nawet
lekką gafę ocenia natychmiastowo z dużą dozą słuszności. Jest przy tym jako życiowiec
wyjątkowo sprawiedliwy i czuły na najdrobniejsze psychologiczne subtelności, mogące
przynieść zmianę w ocenie czynu w kierunku dodatnim dla „oskarżonego”. Jest to człowiek notorycznie dobry i uczynny, czego nieraz na sobie doświadczyłem. Jest przy tym
normalnie bardzo delikatny, nawet subtelny w obcowaniu z ludźmi. Czemuż niektórzy
stanowią w stosunku do niego trwały (jak ja), inni zmienny wyjątek?

Ogólne moje twierdzenie jest: gdziekolwiek widzisz, że notorycznie dobry snardz
okazał się okrutnym, zimnym, bezwzględnym i nieuczynnym, gdziekolwiek osoba
zwykle delikatna (tj. taka, która „nie mówi o sznurze w domu powieszonego”) lapnie nagle jakąś obskurną brutalnostkę dla kogoś niezmiernie przykrą, jeśli ktoś poczciwy jak baran nagle wypuści z siebie śmierdzącą złośliwość itp. itp. wypadki bez liku,
w których gość zaprzecza znienacka swemu istotnemu charakterowi, szukaj kompleksu, a przede wszystkim źle odegranego kompleksu niższości, czyli węzłowiska upośledzenia. W ten sposób da się wytłumaczyć mnóstwo odstępstw od charakteru, mnóstwo
niespodzianek, wobec których często i dobrzy nawet psychologowie normalnego typu
stają jako wobec nierozwiązalnych zagadek, a przez nowy pogląd na te sprawy mnóstwo sądów bezwzględnych o ludziach, nieporozumień, zadanych niepotrzebnie ran,
zerwań, a nawet zbrodni (psychicznych i zwykłych fizycznych) może być łatwo usuniętych. (Chciałbym choć raz w życiu być „dobroczyńcą ludzkości” bezpośrednio i może
mi się to uda, o ile myśl moja o groźności małych pozornie truciznek codziennego życia
zostanie należycie zrozumiana, a prośby o wglądnięcie w zakamary własnych niemytych dusz wysłuchane..)

A więc „do dzieła”, jak mówiono dawniej — tylko z góry nie opierajcie i nie zauporzajcie się, o kotki me: wierzcie, że nie mam ani tzw. nadwrażliwości, ani manii prześladowczej, tylko jestem zwykłą (może nawet niezupełnie — dodaję to dla obiektywności), ale za to dość porządnie umytą duszą. Tym samym nie twierdzę, że jestem bez wad.
Przeciwnie: mam wady zapewne nieuleczalne, ale widzę je dość jasno. Wściekłość mnie
tylko porywa, jak widzę zupełnie porządnych ludzi zdanych na pastwę ich kompleksów,
popełniających drobne, ale jadowite świństewka, na widok których, żeby mogli je zobaczyć, wzdrygaliby się i rzygali nawet ze wstydu i wstrętu.

Otóż nie ma nic gorszego, gorszego ośmieszenia i poniżenia dowolnego snardza, jak
wskazanie przy pomocy aluzji przy osobach trzecich, że uważa się on za geniusza (lub
w ogóle za coś dużo lepszego, niż jest), podczas gdy wiadomo przecie, że jest on takim
a takim sobie bubkiem i koniec. I oto taki „przyjaciel”, który by mi nieba w normalnej
świadomości przychylił, „lapie” w obecności mało mi znanej przystojnej i interesującej
damy taką rzecz a propos rozmowy o moim ewentualnym i mało zresztą prawdopodobnym zaginięciu w górach: „I gazety napiszą, że zginął w tajemniczy sposób genialny Witkiewicz.” Przy tym oczy tortur — mistrza błyskają dzikim zadowoleniem, a szczęki
rozsuwa bestialski, okrutny śmiech. I tak postępuje najlepszy w świecie człowiek, który

— wiem o tym — ma nawet dla mnie w zwykłej świadomości pewne uznanie i szacunek. Kobieta uśmiecha się również zadowolona (w każdej kobiecie musi być sadystka
— to stanowi urok ich i niebezpieczeństwo — musi, bo mają takie, a nie inne organy
i środki działania, dane im na udrękę i rozkosz samców przez naturę) i obserwuje pilnie (jak i sam kat również), jakie objawy zachodzą na twarzy ofiary.
Przez moją twarz przechodzi cień głuchego bólu,wstydu i bezradności.Bo co tu robić
w takiej sytuacji? 99,99% ludzi kurczy się w takich razach w sobie i poprzysięga zemstę
przy innej sposobności. Dajmy na to, ja mógłbym doczekać np., kiedy rzeczony dygnitarz (który miał kiedyś lekkie aspiracje muzyczne) będzie jechał na urlop do Rymanowa
i powiedzieć od niechcenia: „I oto w „Rymanowskim Gońcu Zdrojowym” (czy czymś
takim) pojawi się notatka, że wielki muzyk zawitał do skromnego zdrojowiska.” Byłoby
to świństwo pierwszej klasy, bo wiem o muzycznych dążeniach dygnitarza i wiem równie dobrze, że mimo całej sprawiedliwości, sumienności, dobroci i uczoności w ekonomii wielkim człowiekiem nie jest, nawet w swym własnym zawodzie (a nie tylko in potentia w opuszczonej dla wyższej kariery czy też przez intuicję swych miernych zdolności muzyce), nie mówiąc o jakichkolwiek innych sferach działalności ludzkiej.

Po chwili milczenia (w której tłamszę obrazę i żal — tamci liczą, że na takie rzeczy
nie ma odpowiedzi, bo odpowiedź wkopuje tylko zaatakowanego jeszcze gorzej, dając
dowód, jak się ofiara ciosem tym przejęła — delikwent musi pożreć wszystko na oczach
otoczenia, które napawa się jego upokorzeniem i „niewiedzeniem — co — począć”)
z trudem podnoszę się do walki explicitnej z nieznośnym stanem rzeczy: czyn, który
spełniam z całą świadomością olbrzymich środków psychologicznych i życiowej znajomości tzw. „natury ludzkiej” (przeważnie jest to dobrze zaklajstrowane świństwo — to,
co nim nie jest, nie należy jakby do tego gatunku, jest jakimś irracjonalnym wyjątkiem,
bo niezmiernie cienka jest warstewka lakieru, którym pokryte jest niby uspołecznione
bydlę ludzkie — banały, ale trzeba o tym wspomnieć), jest objawem niezmiernie rzadkim: olbrzymio większa część ludzi poddaje się w wypadku takim bezwładnie, maskując w jakikolwiek sposób rzeczywisty stan uczuć i licząc na odegranie się w przyszłości.

Mówię: — Czyż nie czujesz, Gustawie, że mówisz teraz rzecz przykrą, niesmaczną,
niedowcipną, tylko aby mnie nic wiadomo po co poniżyć i fałszywie przedstawić wobec
panny Ludwiki i mieć nade mną wątpliwej wartości przewagę. (Brwi kobiety skaczą do
góry ze zdziwienia — wygląda, jak zwykle zdziwiona samica, wspaniale.)

GUSTAW (Twarz powleka mu bladokrwawy cień zniecierpliwienia, a nawet lekkiej złości, która potem umiejętnie zostaje przetransformowana na żal jakiś, oburzenie
przyjaciela na niesprawiedliwość, głębokie zranienie najpiękniejszych uczuć.) — Ależ
Stasiu, wstydziłbyś się z takiego głupstwa robić kwestię, przecież powiedziałem to ot tak
sobie.
JA — Nie, kotku, nie ot tak sobie, tylko chciałeś odegrać twój kompleks niższości. Ja
specjalnie nadaję się do takich rzeczy...

GUSTAW (Już tryumfuje: ofiara wpadła w wilczy dół — można ją przytłamsić jeszcze więcej. Kobieta oblizuje się z zadowolenia wywołanego świadomością asystowania
przy walce dwóch bezrozumnych samców. [Gustaw] mówi stukając się palcem w czoło.) — Stasiu, Stasiu — źle jest z tobą: wyraźna mania persecutionis acuta. Już parę osób
mówiło mi o tym. Z tobą trzeba ciągle uważać...

JA (Z goryczą) — Tak: ty uważasz. Ty naumyślnie robisz takie kawały, a potem mówisz o specjalnej uwadze...

GUSTAW (Już cały rozpłynięty w rozkoszy wyższości.) — Musisz się leczyć. Znałem
podobny wypadek. Dziś siedzi już w Tworkach. Naprawdę jest z tobą źle. (Bierze mnie
lekko, niby czule — to najgorsze — za rękę, którą wyrywam ze wstrętem „jak oparzony”.)

JA — To niby staranie o moje zdrowie jest nową złośliwością. Robisz ze mnie wariata, abym nie mógł się obronić przed twymi złośliwościami.

GUSTAW (Już naprawdę oburzony — on to lapnął podświadomie, a kara go spotyka jak za przestępstwo; Na tym polega pełna oburzenia, ale zupełnie dla nich szczera
obrona niemytych dusz (NDN) — drugie N oznacza, jak zawsze u mnie, liczbę mnogą.)

— To ty jesteś niesprawiedliwy przez tę twoją nieznośną nadwrażliwość. Wiesz, że nie
masz życzliwszego człowieka ode mnie, i imputujesz mi rzeczy wprost brzydkie. (I nie
wie biedaczek — kat — Gustaw, że faktycznie je popełnia, tylko boczną rurką idącą
wprost z bebechów, tak zwanym psychowypierdnikiem, niepodległym kontroli ośrodków wyższych, w obrębie których do rany go można ze skutkiem przykładać.) To jest
już krzycząca niesprawiedliwość!
JA — Widzisz: wywracasz kota ogonem, i to w worku: z krzywdziciela robisz z siebie zręcznie ofiarę i mnie stawiasz w roli wariata o manii prześladowczej, ohydnego tzw.
„nerwusa” (asocjacja: nerwowy duchowy oberwus), nadwrażliwca, jakąś kurczącą się
glistę, połączoną z niesprawiedliwym kwerulantem (czyli po prostu kłótnikiem), fałszywym przyjacielem i niewdzięcznikiem. (Gustaw robi gest wzywający Boga o pomstę w kierunku kobiety, która uśmiecha się życzliwie: jestem, sądząc z tego symptomu, pokonanym. Ale nie — muszę zwyciężyć lub zginę — jak? — nie wiem, ale zginę
na pewno.)

GUSTAW — Pani widzi, przecież to jest maniak.

JA — Gustawie, ulituj się: mówmy jak stworzenia rozumne. Każdy, który zostanie
poddany psychoanalizie, wykazywać musi opór. Jest to klasyczny wypadek, opór musi
być — trzeba go przezwyciężyć i wtedy dopiero ukazują się wspaniałe perspektywy
życia ponad kompleksami dla dusz naprawdę umytych. (Staram się być pojednawczo
dobrym, opanowawszy pierwszy odruch złości — chcę się porozumieć, jak to inteligentom przystało. Nic z tego: kompleksy grają sobie dalej jak katarynki, głusząc głos rozumu.) Wszystko to robisz podświadomie...

GUSTAW — Otóż to. Wmawianie komuś czort wie czego pod pozorem uczonej teorii, a gdy to się nie da, mówienie mu o jego podświadomości. W ten sposób wszystko
zainsynuować można...

JA — O nieszczęsny! Ty nie widzisz, że każdy musi na sam cień psychoanalizy tak
właśnie reagować. Człowiek chroni swoją podświadomość jak skarb. Poza tym, że nie
chce wiedzieć już nic o przykrych rzeczach, o których zapomniał, nie chce, aby mu
odebrano możność odegrywania bez hamulców jego kompleksów. Czymże by nasycił
swoje poczucie podświadomej niższości!

GUSTAW — Teraz ty jesteś bezczelnie złośliwy. Skąd wiedzieć możesz, że mam taki
kompleks, o ile w ogóle cały freudyzm nie jest bzdurą.

JA — Po uczynkach ich poznacie je. Twoje drobne świństewka przemawiają, na tle
twojej pozytywnej wartości płynącej z warstwy świadomej, o tym, że zły kobold pracuje w podziemiach twojej duszy, każąc ci spełniać bezwolnie jego zachcianki — to jest
właśnie podświadomość — nie wiesz, co czynisz — nie można mieć o to do ciebie pretensji, ale trzeba, aby ten drugi, prawdziwy „ty” dążył naprawdę do samouświadomienia. Zastanów się tylko, czy żeby tu na moim miejscu — znienawidzonego prawie przez
wszystkich, a trochę uznanego przez niektórych — siedziały powagi w rodzaju Boya
czy Irzykowskiego, czy zrobiłbyś takiego witza w stosunku do nich? Nie — to jest oczywiste.

GUSTAW — Zrobiłbym na pewno. (Mówi to z fałszywą żarliwością i pewnością siebie.) Ależ oczywiście, że zrobiłbym.

JA — A ja ci mówię, że nie. Mówisz to zupełnie nieszczerym tonem; wątpię, czy wierzysz w to sam. Nie masz siły wmówić tego nawet w siebie, a cóż dopiero we mnie.

GUSTAW — Wiesz, że to zaczyna być nudne — to babranie się we mnie, w jakichś
szczegółach nic nikogo nie obchodzących. Ty jesteś w ogóle maniak, nie tylko maniak
prześladowczy: mania grzebania się w sobie i w innych. Są rzeczy ciekawsze i piękniejsze, i pożyteczniejsze...

JA — Tak, to jest typowe: jest nudną rzeczą uświadamianie sobie swych drobnych
nieświadomych, niegodnych nas w naszej pełnej świadomości postępków, które dają
możność bezkarnego odegrywania swego życiowego „katzendreckera”, swego „nieudacznictwa”, nieudałości, na niewinnych ofiarach. A co najgorsze, że uświadomienie
takie, o ile oskarżony zrozumie swoją winę i przyzna się do niej, raczej jeśli będzie do
tego z absolutną oczywistością zmuszony, zamknie mu raz na zawsze drogę w stosunku
do tego osobnika, który go uświadomił, a o ile nie jest bezwstydnym wobec siebie sadystą, to może i wobec innych w sferze tego rodzaju postępko — występków. Albo też zerwie ze swym uświadomicielem stosunki — to jest najpospolitsze.

GUSTAW — Żyć by nie można, gdyby człowiek się babrał ciągle w takich subtelnościach. Tego nie wmówisz w nikogo — nikt tego nie zniesie. Tylko ludzie będą ciebie
unikać i zostaniesz w końcu sam jak byczy ogon na śmietniku.

JA — Wspaniały dowcip, godny zaiste Słonimskiego. Czyż ty nie widzisz, ile energii
ludzie marnują na zupełnie nietwórcze przeżeranie się w witzach, dowcipach i złośliwościach, psując sobie nerwy też, ale głównie innym, którzy znowu psują nerwy im nawzajem. Cała ta energia mogłaby być użyta na coś innego.

GUSTAW — To jest gruba przesada. A zresztą dość mam tego: jeśli ci tak chodzi

o tego geniusza i tak głęboko jesteś tym głupstwem zraniony...
JA — O! to jest też wybieg zlekceważenia przeciwnika i uniemożliwienie mu napadu przez apelowanie do jego ambicji. Wielu możesz zatkać w ten sposób gęby, ale nie
mnie...

GUSTAW — Tak, ty masz w gębie siłę trzystu koni, jak pisał Boy o pewnym poecie

— ty każdego potrafisz na śmierć zagadać.
JA — Ty byś chciał bezkarnie wbijać szpilki innym za paznokcie i w skrytości cieszyć
się ich bezsilnym cierpieniem...

GUSTAW — Robisz ze mnie wprost potwora. Panno Ludwiko — prawda?

ONA — Ależ oczywiście, żyć by nie można, gdyby się tak zwracało uwagę, jak tego

chce pan Witkacy...
GUSTAW — A zresztą przychodzi mi na myśl, że ja przecie wcale nie powiedziałem tego inkryminowanego zdania od siebie, powiedziałem, że „napiszą w gazecie”

— dosyć.
JA — Otóż to jest szczyt ohydy, bo teraz chcesz mnie zgnębić z lekceważając termin
„geniusz”, którego nie tylko użyłeś podświadomie, aby mnie zranić — i zraniłeś tylko
nie tym, czym chciałeś, tylko tym faktem, że ty możesz być takim w stosunku do mnie

— ale nawet w cudzysłowie, jakby od gazety, a nie od siebie. I tuś się, złapał we własne
sidła, bo tym samym przyznajesz się, że użyłeś tego słowa w znaczeniu jawnie humorystycznym, aby ośmieszyć wobec panny Ludwiki poważnego zresztą faceta, czyli snardza,
którego naprawdę za geniusza byś mieć nigdy nie mógł; nawet gdybym nim naprawdę
był, to nie byłbym nim dla ciebie jako dla mego przyjaciela.
GUSTAW — Teraz ja cię, mam. A jednak masz ten problem naprawdę. Mimo pozorów jesteś megalomanem.

JA — Powiedz jeszcze: blagierem i pozerem, a będzie seria epitetów, które nadają mi
moi wrogowie spod ciemnej gwiazdy. Ale tego ty nie potrafisz, nawet ty...

GUSTAW — Co za niesprawiedliwość itd.. itd.

Oto typ tego rodzaju rozmówek, które doprowadzają do rozpaczy. Ale jeśli się je

z uporem przeprowadzi do końca i odkryje przez to hodowcy jego całą ohydę, to

o ile jest on uczciwym człowiekiem, musi się wśród potwornych mąk samobiczowania poprawić. Niestety niewielu bardzo ma na tego rodzaju procedery czas i ochotę.
Przeważnie ludzie te rzeczy załatwiają tak, że taplają się, w bagnie najohydniejszych
wzajemnych podświadomych odwartościowań i zadowoleń najniższych pożądań: wywyższania się, kosztem drugich. Powtarzam, problemy te ważne są we wszystkich warstwach umysłowych i w każdym ustroju. Rozwiązanie ich, które jest kwestią dalekiej przyszłości, uwolni ludzkość od potwornego w swych rozmiarach, a zupełnie nie
uświadomionego procesu samo zatruwania się, który nie tylko zagwazdruje teraźniejszość, ale wisi jak zmora nad całą przyszłością. Drobne kątowe różnice szybkości urastają do kolosalnych rozmiarów przy odpowiednim przedłużeniu promieni. Tak samo
jest z tymi zagadnieniami, jak i np. z problemem radia, które oprócz swych dodatnich
efektów przyczynia się nie tylko do upadku samej muzyki, ale też do doszczętnego ogłupienia i zatłamszenia wszelkich wyższych aspiracji duchowych u większości tzw. niesłusznie inteligencji, tj. tzw. właściwie „surdutowców”, tzn. poprzebieranych cudacznie
nieszczęsnych zwierzątek.

Pozycje węzłowiskowiczów — upośledzeniowców świetnie są bronione. Nie każdy
chce się narazić na klęskę, nie mając odpowiednich środków walki (ale zaznaczyć trzeba, że pierwszym warunkiem zwycięstwa jest absolutna szczerość, jakkolwiek bez odpowiedniej znajomości psychologii, freudyzmu i bez pewnej umiarkowanej dialektyki
nic sama tu nie wskóra) łatwo może usłyszeć, że jest pesymistą w stosunku do ludzi,
że ludzie wcale nie są tak źli, że chyba musiał doznać wielu krzywd (zwłaszcza od kobiet) i dlatego jest taki podejrzliwy, że jest małostkowy (w przeciwieństwie do dużostkowości kompleksowicza!) lub że jest wręcz obłąkany. To wszystko nie jest do wysłuchania przyjemne i obrona, jak to widać z naszkicowanej tu mojej rozmowy z Gustawem, nie jest łatwa. O ile po pewnym okresie oporu nie nastąpi nagle znaczna poprawa, trzeba przyjść do wniosku, że ma się do czynienia z „zimnym draniem” i zostawić
gościa na lodzie.

Otoczenie myśli sobie: jeśli taki snardz jest tak jadowity i złośliwy, to cóż to muszą
być na to za podstawy, a tymczasem często nic tam nie ma prócz jadowitej pustki i pretensji do „bytu w ogóle” i do losu... A propos szczerości mała dygresja: nie zawsze źle
zrozumiana szczerość jest czynnikiem dodatnim (przeważnie zresztą ludzie naprawdę
szczerzy, np. ja, uważani są długie lata czasem za blagierów i pozerów — tę prawdę zawdzięczam Tomaszowi Zanowi, ale długo jej nie rozumiałem istotnie). Weźmy np. krytyki Słonimskiego, który zionie wprost niewygranym kompleksem niższości, o czym
raz już publicznie wspomniałem. Kiedyś mówiąc o Słonimskim z jedną z „dam hufcowych” „Skamandra” wyraziłem się o nim źle jako o krytyku, zarzucając mu brak subtelnego wartościowania i pewną stronniczość w ocenach, np. w stosunku do sztuk:
Andrzeja Rybickiego i mojej (mniejsza z tym — kwestia ta nie jest ważna jako taka)

— pani owa odpowiedziała usprawiedliwiając go: „On jest za to zupełnie szczery.” Otóż
szczerość absolutna jest tu nie na miejscu. Nie ma człowieka, który by na widok czyjegoś względnie morowego wyczynu nie doznał lekkiego choćby speszenia, objawiającego
się przemknięciem charakterystycznego „cienia zawiści” po dokładnie choćby zamaskowanej twarzy, mordzie czy pysku. Nawet ja, którego czynami i sądami nigdy nie kieruje zawiść, doznaję tego wrażenia. Jeśli nagle jakiś snardz, który dotąd żył sobie skromnie,powie mi:„Wiesz — zostałem profesorem konserwatorium w Valparaiso”,to „mimo
woli” skurczy mi się gdzieś jakiś bebeszek i cień przemknie mi gdzieś tu między oczami
a czołem, koło brwi i nad powiekami. Mimo to nie zacznę wtedy ganić jego kompozycji, które mi się przedtem podobały, i nie zacznę bez powodu opowiadać o nim, że jest
draniem, mimo że dotąd uważałem go za uczciwego snardza. Oto tylko chodzi: nikt nie
jest wolny od takich odruchów, ale nie mogą one wpływać na nasze sądy, stosunek do
danych ludzi i czyny. Otóż czasem trzeba nie być szczerym, o ile właśnie można się obawiać, że czyny dane mogą mieć wymienioną pobudkę. To nie jest wtedy nieszczerość,
tylko zbadanie dokładne podstaw danego swego sądu. Szczera byłaby np. taka nie poddana analizie krytyka, gdyby autor oświadczył przed ujęciem jej w nawias: „Teraz będę
mówił, co mi ślina do gęby przyniesie, nie licząc się z tym, czy sąd mój dyktowany jest
zawiścią czy też istotnie negatywnymi walorami krytykowanej rzeczy.” Wtedy można
sobie pozwolić na wszystko, nawet na robienie pipi na głowę — będziemy wiedzieli, co
to znaczy. Ale nie można rzygać na kogoś z zawiści, podając to za sąd tzw. „obiektywny” o „artystycznej stronie rzeczy”. Tyle wiedzą nasi krytycy o owej artystycznej stronie, ile ja o własnościach rolniczych patagońskiego guana. Słonimski jest średnio war-
tościowy jako tępiciel tandety, która cokolwiek inteligentniejszemu snardzowi do oczu
wprost swą tandetnością skacze, ale nie można powiedzieć, żeby miał „eine Hand flir
die Nuancen.” Jako „niezanalizowany” może łatwo kiksa zrobić, np. krytykuje ostro bardzo Kiedrzyńskiego, od którego w swej twórczości scenicznej (nie poetyckiej, której jestem poniekąd, z pewnymi ograniczeniami, wielbicielem) mało co się różni, a jednocześnie rżnie z życiowego punktu widzenia rzeczy, które wymagałyby bardziej reaktywnie
zniuansowanych aparatów odbiorczych, a nade wszystko jakiegoś choćby rudymentarnego systemu pojęć oceny. Oczywiście właściwości czyjeś poznajemy lepiej i dokładniej,
jeśli o naszą skórę chodzi. Ale u mnie czynnik osobisty przez stałą tresurę od wielu lat
i przez psychoanalizę zrobioną przez dr de Beaurain jest usunięty niemal całkowicie:
jestem w stanie na równi bronić wroga przed niesprawiedliwością, jak pożreć się tak
z najlepszym przyjacielem, że tylko kości ogonowe zostaną, jako już zupełne „inmandżjabilia”. Dlatego posądzenie mnie, że wskutek ostrej krytyki mogę się czuć dotkniętym i zmieniać sąd, jest zupełnie niesłusznym, a nawet nieładnym.

Postęp w kierunku, o którym mówię, może się odbyć wtedy, jeśli np. na tle istotnego zrozumienia tej mojej książki wszyscy do wszystkich ostro się zabiorą i wzajemnie gruntownie wyczyszczą. Niedawno widziałem się ze snardzem, który przez dwa lata
po świńsku ze mną postępował, nie chciał tego uznać, kłamał przed sobą, wymyślał na
Freuda i w ogóle stawiał opór jak mrówkojad przyparty do muru. Dziś jest wielbicielem
Freuda, któremu (pośrednio też mnie) nowe życie zawdzięcza, już się nie opiera, już jest na drodze do doskonałości (prawdziwej, a nie zakłamanej pod maską teozofii czy innej
pseudoreligijnej bzdury); odbył spowiedź generalną, przyznał się do wszystkich świństewek (przezwyciężania mnie, z powodu braku odpowiednich narzędzi do walki pojęciowej, środkami nieszlachetnymi — metoda stosowana zresztą ogólnie) i teraz jest
wzorem prawości w stosunkach z ludźmi w ogóle, a nie tylko ze mną. Sam człowiek wyczyścić się nie potrafi — ktoś coś niecoś uświadomiony musi mu w tym pomóc. Książka
niniejsza ma służyć dla zainicjowania takiego „łańcucha”, bez wątpienia potrzebniejszego i pożyteczniejszego niż owe łańcuchy skupiające myśli na określone daty lub prowadzące do innych wypinań się w nicość, pod pozorami bardzo „wysokich” zamierzeń.
Ale jednym z głównych warunków powodzenia samoanalizy jest wyzbycie się pychy.
Dlatego to np. teozofowie, jako typy par excellence pyszałkowate, twierdzące, że oni jedynie posiedli jedyną „wiedzę” (i to tajemną!), nie nadają się zupełnie do tego rodzaju
udoskonaleń, mimo że o nich dużo i mętnie lubią gadać, zakłamując się tak, że są, w stanie popełnić ordynarnie nieładne czyny (subtelnie psychiczne — o włamaniach i rabunkach w ogóle tu nie mówię) pod maską tajemnych praktyk, mających na celu złączenie się wiernych w niebycie,bez tracenia mimo to osobowości.„Malo i pomalu,tako
je i w astralu, pane” — jak mówił pewien pseudo — Czech.

Poznałem kiedyś dwoje ludzi głęboko religijnych, którzy w zwykłych swych świadomościach byli pozornie oboje wzorem wszelkich cnót: łagodni, cierpliwi, sumienni
pracownicy na jakiejś tam niwce, w miarę inteligentni i nawet względnie wykształceni, na tyle, na ile wiara ich pozwalała im na rozwój umysłowy (o zupełnym nieskrępowaniu filozoficznym mowy być nie mogło); zdawali się tworzyć jakąś wzniosłą jedność.Aliści zacząłem podejrzewać,że na ile ona zdawała się być rzeczywistą doskonałością, to w nim na pewno siedział chyba jakiś diabeł. Po dłuższym skrobaniu odnalazłem
i w niej elementy, które nie mogły być jej własnego pochodzenia: były to osady na niej,
stworzone nieświadomie przez jego podziemnego diabła w celu jej najgłębszego opanowania. Były chwile, że oczy jego stawały się jakieś strasznawe, jakby człowieka tego pożerała,utajona w normalnym przebiegu dnia,ambicja stworzenia tzw.„rzeczy wielkich”.
Szczególniej występowało to w związku z czyimś powodzeniem, z czyimś dokonaniem
czegoś wartościowego, z jakimś okazanym komuś uznaniem. Po takich faktach — zaraz
lub w jakiś czas potem — następowała zwykle seria niczym nie usprawiedliwionych
złośliwości, drobnych chamstewek, uszczypliwości lub ordynarnego wręcz traktowania
(mnie lub kogoś innego, który był pod ręką względnie nogą, o ile w robocie było kopanie). Parę razy puściłem rzeczy takie mimo uszu, ale zaczęły one występować tak obficie, że nareszcie nie wytrzymałem i po pewnym czasie zapytałem owego doskonałego
chrześcijanina, co on sobie właściwie myśli. Zrobił zdziwioną minę, ale jakby „pod gala-
retą” — taki rodzaj niewidocznej maski, którą się robi ściągając skórę na głowie ruchem
tzw.„strzyżenia uszami”.
— Ja? — spytał zdziwionym tonem — ja nic, chyba ci się zdawało. Ja nawet po prostu nie mogłem tego powiedzieć — to jest absolutnie nie w moim stylu.
— Ależ Forciu (mój były przyjaciel nazywał się Teozoforyk i był bardzo nawet często
praktykującym katolikiem), powiedziałeś na pewno to i to (pierwsza lepsza złośliwość
zlekceważąca istotnie interlokutora czy też okazywanie wyższości swej w kwestiach odwagi). (Coraz większe zdziwienie:)
FORCIO — Więc jeśli zrobiłem coś takiego, to niechcący; więc czyż można mieć do
mnie o to pretensję. (Twarz naiwna, uszy po sobie, ale w oczach za to jakieś dziwne stężenie; „and he — to ja — saw the dangerous soul of the man”, jak pisał J. London.)

JA — Traktujesz to tak, jak potrącenie przypadkowe na ulicy, które czasem nie bywa
tak przypadkowe właśnie, jak się wydaje. Ale i w tym wypadku, o ile ktoś programowo
cię potrącił, aby cię zlekceważyć, i nie przeprosił, nie możesz mu udowodnić, że faktycznie nieprzypadkowo to zrobił, a zrobiwszy, że faktycznie nie zauważył „szturku” i nie
przeprosił dlatego właśnie — jakkolwiek jest to bardzo możliwe. W pewnych wypadkach masz jednak pewność, że tak nie było, a dowód byłby niemożliwy.

FORCIO (ucieszony, z „oblechczeniem”) — No właśnie — wo, wo, wo — o to chodzi.

JA — Nie, kotku, nie oto chodzi. Chodzi o to, że gdy się mówi, to są tam, niestety,
prócz intonacji i barwy głosu jeszcze znaczenia słów — tych nie można wykręcić jak
kota ogonem w worku — można do pewnego stopnia w pewnych wypadkach, ale zawsze coś tam zostanie. Otóż tu są słowa?Cytuję mu jakiego witza na temat moich portretów czy też głupie aluzje w związku z tzw. „Barenproblem in Tatra”: problem niedźwiedzi, tak rzadkich już w górach tatrzańskich).

FORCIO — Może ci się zdawało albo przekręciłeś, bo naprawdę trudno mi się do
tego przyznać. Albo też jest to bezmyślne głupstwo. (Tu go mam.)

JA — Otóż Freud tłumaczył te bezmyślne głupstwa, a nawet proste przemówienia się
i omyłki podświadomością...

FORCIO — Otóż to: jeśli podświadomie coś powiedziałem, to nie mogę za to odpowiadać. Sam się wkopałeś — sprawa skończona — nie nudź mnie tą psychologią, bo się
naprawdę pogniewam.

JA — Otóż to. Przede wszystkim bardzo mała cząstka naszego życia jest świadoma,
refleksyjnie przeżyta lub ujęta w symbole i zafiksowana. Na tle gąszczów podświadomych impulsów, mimo całego niby — przepojenia naszej psychiki pojęciowością, czysta
świadomość to drobne iskierki oświetlające powierzchnię dziania się, która jak skorupa
zamyka tętniący i dudniący podziemny wulkan naszych uczuć i popędów. Właśnie według Freuda zatłamszone w świadomości przykre przeżycia przechodzą znowu do podświadomości i stamtąd promieniują na nowo bez naszej wiedzy, deformując nasze życie
świadome tak, że o tym bez pomocy kogoś drugiego, wtajemniczonego, niczego się dowiedzieć nie możemy.

FORCIO — I w ten sposób wtajemniczeni zyskują panowanie nad tymi, których
wtajemniczają. Wolę kapłanów mojej religii niż tych wysłanników piekła, a w każdym
razie jakiegoś małego piekiełka.

JA — Piekiełko jest w tobie, Forciu, tam gdzie hodujesz twego potworka, bo na prawdziwe monstrum nie stać cię, jako człowieka w świadomości twej notorycznie dobrego.
Cała twoja złośliwość to jest — wybacz teraz programową brutalność dla twego dobra

— twoje do pewnego stopnia nieudane życie, zawiedzione marzenia, niespełnione wielkie czyny. Musisz się odegrać w stosunku do tych, którzy jak ja, choćby na marginesie
też nieudanego realnie — realnie powtarzam — życia, zdołali zrealizować choć jedną
dziesiątą tego, co mieli zamiar — nawet ja ci daję tę możność, a może nie ja sam nawet
jako taki, tylko właśnie przez to właśnie specjalne moje położenie, które znasz prawie
dokładnie z rozmowy mojej z Gustawem.
FORCIO — Już puściłeś się i zawsze na dnie wylezie z ciebie, używając twego ulubionego freudowskiego wyrażenia, kompleks nieuznania ciebie przez publiczność.
Mógłbyś się już raz z tym pogodzić albo zacząć „robić pod publikę”...

JA — Poprawiasz jedną złośliwość drugą — to zawsze tak — znam się na tym.
Dowodzi to, że kompleks został poruszony. Otóż zrozum, kretynie (mówię już ze złością, bo nic tak nie złości jak głupota — rzeczywista mniej niż udana — a złośliwość
z głupotą to już jest „comble” wszystkiego), że przecie jakkolwiek nie odpowiadamy ściśle za naszą podświadomość, to jednak jedynym środkiem dla postępu wewnętrznego, czyli, jak ty to nazywasz, dążenia do doskonałości — o jakże dalekim jesteś od niej,
mimo że mnie za to, że czasem wypiję piwa czy zażyję kokainy (czego już teraz nawet
nie robię) uważasz za nieczystego wieprza — a więc jedynym środkiem jest uświadamianie sobie podświadomego i unikanie tego, co jest w nim bydlęcego, egoistycznego, złego i plugawego. Jakaż jest inna droga? Tak było zawsze i tak będzie, póki będzie
trwał psychiczny postęp i w ogóle rozwój ludzkości. Czymże były i są wszystkie praktyki chrześcijańskie, jak nie środkiem do tego celu: opanowania podświadomego bydlęcia i stworzenia z niego świadomego członka „Królestwa Bożego”. Tylko środki religii są
już wyczerpane — skończyła się jej wychowawcza rola i miejsce jej zajęło jedyne prawdziwe i groźne bóstwo: samouświadamiające się społeczeństwo.

FORCIO — Tylko temu daj pokój — wolę już psychologię, jeśli masz zamiar wkraczać na teren religii i etyki. Tu do porozumienia nie dojdziemy. Itd., itd.

Po kilku takich „frykcjach”, z łapaniem za słowa na gorącym uczynku natychmiast,
aby co do samego tekstu nie było już „nieporozumień”, facet nagle przyznał się, że jest
złośliwy i wkrótce potem, również nagle, po paru nieudanych próbach dokuczania, złośliwym być przestał.Ale jako tzw.„czynność zastępczą”zaprowadził takie metody przezwyciężania mnie przy pomocy „drugich ludzi”, że stosunki ostatecznie rozchwiały się:
miałem do wyboru albo postępowe poddawanie się i zdawanie się na łaskę i niełaskę, albo zerwanie, bo porozumienie się — na tle zbyt wysokiego mniemania jego o sobie
i poczucia nieomylności (nieomyłu) sądów, z programowym wykluczeniem dyskusji
z jego strony (też rodzaj obwarowania się i pognębienia przeciwnika) — stało się technicznie wprost niemożliwym. Może to być wypadek, gdy zaplugawiona i nie oczyszczona, zaprzała w sobie i sfermentowana podświadomość doprowadza snardza przy sprzyjających okolicznościach do tego, że z (ND) — (Niemyta Dusza) przemienia się on powoli na (ZDR) — (Zimny Drań). A na to nie ma już rady, przynajmniej w moim arsenale środków psychicznie odwadniających: jest to, jak mówił Nietzsche, po prostu: „die
Freude zu stinken”.

Może ktoś myśleć, że pisanie o takich rzeczach, kiedy świat się wali, gdy dzieją się
potworne bezprawia dokonywane nad milionami w imię umarłych lub konających fikcji przez bandę zdegenerowanych emanacji nowotwora gnijącego ustroju pseudodemokratycznego, jest wynikiem zupełnego braku wszelkiego wartościowania. Przysięgam,
że tak nie jest — problemy te są piekielnie ważne, a nierozwiązanie ich prowadzi do zatrucia w dowolnej strukturze społecznej znajdujących się wartościowych osobników.
Dowodem tego nasza historia aż do lat ostatnich. Tym kończę ten prawdziwy „ustęp”

o hodowli przyjemniaczków.
A
Wskutek tego, co nazwałem nadymaniem się i watowaniem, następuje u nas coraz
większa rozpiętość między frazesem a rzeczywistością. Wiara w magiczną wartość
słowa pogłębia się: rzeczy powiedziane zdają się już być dokonanymi; magiczne for-
mułki i zaklęcia zastępują czyny, jak za czasów totemicznych ludzkości, gdy nie było innych środków do walki z pewnymi rzeczami prócz magii. Nic do takiej pasji nie może
doprowadzić, jak różne „apele” mężów stanu do społeczeństwa (przy nich znajduje
się zwykle roześmiana twarz dygnitarza w reprodukcji — dość tych wyszczerzonych
zębów, tego parszywego „keep smiling” — wiadomo, do czego doszła Ameryka rechocząc i wierząc w nieograniczony postęp „prosperity”), przy jednoczesnym tak złym wychowaniu tegoż społeczeństwa w kierunku wszelkiej inicjatywy, a natomiast pchaniu
go w serwilizm przez strach i terror. To tak, jakby ktoś chłopczykowi mówił ciągle: bądź
grzeczny! — a za każdą niestosowność popełnioną dawał mu cukierek.

B

Jeśli na każdą, najskromniejszą nawet uwagę zwróconą do (ND) w rodzaju: „pan
jest niedelikatny, pan jest cham, pan jest źle wychowany” itp., (ND) odpowiadać będzie: „pan jest nadwrażliwy, pan jest przeczulony, pan jest nudny, pan jest wariat” itp.,
to wtedy nie może być postępu w stosunkach międzyludzkich, będących przecie podstawą dla wszystkich wielkich przekształceń społecznych. Robota musi iść jednocześnie
i od społeczeństwa, ucieleśnionego w idealnym państwie, i od indywiduum. Oczywiście
samo prywatne „bycie dobrym”, jak to myśleli różni neochrześcijanie, w pewnych dogodnych warunkach pospolitości życiowej też do niczego nie doprowadzi. Musi się zacząć wreszcie transformacja od góry, jeśli naprawdę chcemy przejść na wyższą platformę bytu społecznego, nie tracąc kulturalnej wysokości. Kto z mężów stanu to kiedy
zrozumie? Byłby to prawdziwy święty naszych czasów, przed którym chętnie my, ludzie
względnie społecznie dobrzy i w miarę mądrzy, leżelibyśmy godzinami na brzuchu, oddając mu cześć nieomal boską. Polak zasadniczo trochę nie szanuje Polaka — jest w tym
zasadniczo nieufność co do tego, ile w danym człowieku jest mięsa, a ile waty. Ten brak
wzajemnego szacunku i podejrzliwość to jest dziedzictwo całej naszej historii od bardzo dawnych czasów.

C

Puszenie się z jednej strony wywołuje płaszczenie się z drugiej. Dwie te właściwości są ze sobą w ścisłym związku funkcjonalnym. Na ile ktoś się napuszy, na tyle będzie
żądał, aby się przed nim płaszczono, a o ile ma egzekutywę, będzie to faktycznie przeprowadzał. Serwilizm tak u nas rozwinięty nie jest tylko wynikiem niewoli, tylko dalszych epok szlacheckiej demokracji (pseudo). Płaszczący się szerepetkowie (mimo równości szlacheckiej „na niby” z wojewodą) musieli, się potem odegrywać i zaprowadzali
jeszcze gorsze puszenie się wobec „niższych” od siebie. Biedny przedstawiciel ostatniej
warstwy nie miał się przed kim napuszyć „warstwowo” — mógł to robić tylko prywatnie, w stosunku do rodziny i zwierząt domowych. Na tym polega też osławiona w historii Polski (jak nigdzie chyba) tzw.„prywata”.Niemyta dusza wymyśla często na wszystko
i wszystkich, wszystkich krytykuje — (bezpłodnie) i poniża — jest to jej jedyny sposób
wyniesienia się nad siebie i innych.

Może kto myśli, że za duży był wstęp, za dużo zgromadzonych było narzędzi, a za
mało wartościowa rzecz właściwa:„dokonane dzieło”.Może dla wielu to,co mówię,to są
banały.Wiemy o wielu rzeczach,ale ich nie przeprowadzamy.To jest też cechą napuszonych, że czyny ich są zawsze poniżej średniego standardu przedstawicieli normalnych
społeczeństw, nie mogących się poszczycić tak przykrą przeszłością, jak nasza w ostatnich latach.

D

Jadowity system używany przez tortur — majstrów wszystkich odcieni jest ten, że
gdy po ich zbyt już wyraźnych witzach czy aluzjach postawi się kwestię otwarcia i zacznie się ich mechanizm głębiej analizować, robią oni z siebie ludzi zajętych ważniejszymi sprawami niż jakieś psychologiczne subtelnostki, w których „babrze” się, nie
mając nic lepszego do roboty, psychoanalityk. (Oczywiście jeśli do człowieka absolutnie szczerego i maksymalnie kompleksowo wyczyszczonego — znać swoje wady, a znać
swoje kompleksy działające podświadomie to dwie zupełnie różne rzeczy! — zaczniemy
dorabiać jakieś au — dela, to go gruntownie sfałszujemy: doświadczyłem tego x razy na
sobie, zresztą przeważnie w stosunku od ludzi raczej — oczywiście! — „minderwertig”.)

Nie trzeba dać się speszyć takim postawieniem kwestii, tylko dojechać bezwzględnie do
końca (główny argument jest: „To ty, cholero, przepojone podświadomością świńskie
aluzje i jadowite witze masz czas i ochotę robić i świetnie się po tym czujesz, a rozmawiać o tym czasu nie masz? To jest dla ciebie głupstwo? A czuć się świetnie po takim
zlekceważeniu kogoś drugiego możesz, ścierwo doświadczalne, ale jak ci się chce tę zabawkę nieładną (be) zabrać, to zaczynasz wierzgać i beczeć — ah non! — wyjaśnić ci
siebie samego do końca muszę!”) i nie zwracać uwagi na to, że analizowany obiekt czuje
się podczas tej pracy jak glista zalewana czy nakrapiana witriolejem. Nic mu to nie zaszkodzi, a w przyszłości na pewno na tym dobrze wyjdzie i on, i jego otoczenie, a może
dodatkowo i jakaś dziedzinka, na którą zwróci swoją uwolnioną od jadowitych zabaw
energię. Bo nie dość, że taka broniąca się (ND) obezwładni swego atakanta w razie załamania się ataku: ona otwiera w ten sposób przed sobą niezmierny horyzont nowych
znęcań się i niezdrowych rozkoszy. Tak to napuszają się ludzie z latami, że potem poznać ich nie można: zapłynięci są cali w balony nadęte i wywatowani przestrzennie tak,
że do mięsa się już nigdy nie dobierzesz, nie domacasz się jąder prawdziwych ani ty,
kotku, ani oni sami siebie. Jeżeli zaś takiemu snardzowi analiza się nie podoba, zerwie
z tobą pod lada pretekstem lub jeszcze lepiej: sprowokuje do zerwania, sam niby czystym pozostając. Ale wtedy mamy już do czynienia ze stadium przejściowym od (ND)
do świadomej swej świńskości świni czy do świni klasowo uświadomionej. Tu kończą
się moje zakusy: tu otwiera się droga, na końcu której majaczy dom poprawy, więzienie
lub szafot. Ja mówię tylko o podświadomości ludzi względnie uczciwych.

E. DZIEŁA NAPUSZONYCH
Robi na mnie wrażenie, że Cała Polska odrodzona jest zbyt napuswna, a zbyt mało
realna. Dążenie do wielkości i niby wielka polityka na mały dystans, zamiast ekspiacji za
winy, przez propagandę światową wielkich idei ogólnoludzkich na jak największą skalę,
jakby to wypadało choćby z krótkiego okresu mesjanistycznego, z dobrze zrozumianej
jego ideologii. A wewnątrz wszystko niedociągnięte do tego zewnętrznego, watowanego, cylindrowo — langustowo — train — de — luxe’owego ideału. Zaznaczam to tylko
nawiasowo, nie chcąc wdawać się w rzeczy, w których poza ogólnikowymi sądami nie
mogę poszczycić się głębszą kompetencją. Ale tak mi się wydaje.

O ile człowiek realny, dążący do faktycznego odegrania swego kompleksu niższości,
stara się uczciwie stworzyć rzeczy solidne i wartościowe i w ten sposób nabrać wartości dla siebie i drugich, pozbywając się gniotącego go poczucia własnego gówniarstwa,

o tyle normalny gówniarz, wywatowany i wybalonowany, aby stać się główniarzem (ł,
Ładoga, łój), będzie dokonywał czynów pozornych, w których będzie się napuszał przed
sobą i innymi, zostawiając za sobą twory niedoskonałe, zrobione byle jak, na olaboga,
a nawet na jeszcze gorsze terminy.Wspomniany wyżej termin zmarłego pejzażysty Jana
Stanisławskiego, który obok moich terminów: gnypalstwa i fazdrygulstwa, powinien być używany często, aby napiętnować fatalne dla naszego rozwoju „dzieła” napuszonych. Sumowanie się drobnych takich „zadzierżek” daje w rezultacie ogólne zahamowanie działalności codziennego dnia, zmniejsza jego tempo w nieistotny, nic nikomu nie
dający sposób i wywołuje kurczenie się życia. Zmniejszenie tempa świadome, pozytiwne, przy jednoczesnej ogólnej regulacji gospodarczej świata całego dla wzmożenia równomiernego rozłożenia dóbr doczesnych byłoby pożądanym, ale jest niezmiernie mało
prawdopodobnym, aby ludzkość w formie transformacji od góry na coś podobnego się
zdobyła: trzeba by zmienić mózgi władców koncentrujących siłę, a to jest mało prawdopodobne. Na te „drobnostki” (nie mówię już o rzeczach „wielkich”) nie zwraca się u nas
zupełnie uwagi. Pedanteria zwrócona jest też w kierunku hamowania, a nie ułatwiania,
a drobne niedokładności, drobne świństewka, niedopatrzenia, ustępstwa na rzecz lenistwa sumują się i sumują, i ostatecznie, kiedy przyjdzie wielka chwila próby, następuje
scałkowanie generalne wszystkich gnypalnych i fazdrygulnych „różniczek ducha ciężkości” i rozpoczyna się generalna plajta.

Dam dwa przykłady bardzo zresztą nieistotne, ale ilustrujące rzecz dobitnie, mimo że
niedopatrzenia w mających być wymienionymi sferach bezpośrednio mogą nie przynieść jakiejś poważnej klęski. Ale właśnie ponieważ już w takich rzeczach objawiają się
działania gnypalstwa, można z tego wnioskować, jakie wynikają szkody, gdy się dzieje
to samo w odpowiedniej skali w sferach stokroć ważniejszych i mających bezpośrednie znaczenie dla prężności całego społeczeństwa i poszczególnych jego elementów (instytucji i indywiduów). A że się tak dzieje, to jest według mnie, jak to mówią, „więcej
niż pewne”. Dość poczytać gazety. Podnosząca się z każdą chwilą fala świństw, nadużyć
i kradzieży w różnych branżach, i to w wyższych ich regionach, jest symptomem tego,
jak wielkie „niedopatrzenia” muszą leżeć u jej źródeł. Za granicą uderza jedna rzecz:
precyzyjne wykonanie według najkorzystniejszego planu. U nas często w różnych dziedzinach ma się wrażenie, że plan robił nieuk, a wykonywał niedołęga. Wchodzimy
do wychodka „pierwszorzędnego” hotelu w miejscowości kuracyjnej. Mała, zupełnie
ciemna sionka, której jedynym oświetleniem jest okno samego klozetu (drzwi dalsze są
bez szkła). W ciasnej sionce tej mieści się umywalka bez mydła i ręcznika. Na cóż więc
woda, kiedy umyć się ani wytrzeć nie można. Drzwi otwierają się ku wchodzącemu,
mimo że miejsca jest mało. Dalej ogromna przestrzeń pusta i jasna, w której mieści się
tylko kaloryfer, sam zaś istotny dla tej instytucji apartament jest tak mały, że siedzący
człowiek uderza głową o drzwi, a z tyłu wieje mu prosto w grzbiet okno umieszczone
tuż nad siedzeniem. Wolę deskę z dziurą w góralskiej chacie niż taką ohydę; przynajmniej wiem, z czym mam do czynienia. Tu zaś czuję się nabranym w obrzydliwy sposób
przez spółkę „sprytną” (!?) durnia z niedołęgą i muszę być wściekły. Przykład drugi:
przez lata całe nie było dobrej ścieżki na odcinku końcowym podnożowym [sic!?] danej
drogi. Turysta idący już względnie wygodną drogą na samym końcu (często o zmroku) dostaje się w labirynt fatalnych wybojów, korzeni i głazów. Nareszcie ścieżkę zrobiono. Są niby wygodne zakosy, stopnie, ławeczki, niby wszystko zrobiono według planu.
Nieprawda — proszę spróbować. W górę jako tako, ale w dół od razu daje się uczuć
niesamowita stromość drogi: nie można po niej szybko biec, jak po wspaniałych końcowych chodnikach po stronie czeskiej, nie ma mowy, aby iść nią szybko o zmroku.
A znowu nie jest taka płaska, żeby niebiegnięcie, zwykły chód nie był męczący. Do tego
zakręty są bardzo ostre i stromsze jeszcze od ogólnego poziomu. Na zakrętach czasem
są schodki, które hamują jednostajne tempo schodzenia, tak ważne dla zmęczonych nóg
dalekobieżnego turysty. Skała jest śliska, wapienna. Ani ścieżka ta nie jest dla zupełnych
niedołęgów, którym powinna służyć, ani nie służy dla ułatwienia drogi ludziom silnym,
prędko chodzącym. Brzegi (i to jest skandal najgorszy!) otoczone są drutem kolczastym
(ochrona lasu), na który łatwo nadziać się poślizgnąwszy się w ciemności, wybić sobie
oczy lub w najlepszym razie poharatać mordę w sposób straszny. Kwestia darmowego
prysznicu na Hali Gąsienicowej należy do tych samych śmierdzących bolączek czy bo-
lących śmierdziączek. (To jest na szczęście obecnie załatwione, ale trwało dobrych kilkanaście lat.)

Czy nie może porwać wściekłość, gdy człowiek się spotyka z takimi objawami, a słyszy i czyta ciągle o tysiąc razy gorszych. Dochodzi do przekonania, że tak u nas jest
wszędzie, i włosy mu stają na głowie na myśl, ile energii traci całe społeczeństwo na ciągłe przezwyciężanie takich historii od najmniejszych do największych. A na dnie każdej takiej afery siedzi wywatowany, nadęty snardz, z fałszywie skierowanym kompleksem niższości. I gdyby był w porę uświadomiony, mógłby zamiast być zawadą i twórcą
hamulców stać się zupełnie porządnym i pożytecznym członkiem społeczeństwa. Są to
rzeczy szalenie proste, nawet banalne — po prostu wstyd o nich pisać, a jednak mam
wrażenie, że są stale u nas pomijane i zamazywane. Tak samo jak gorszą formą alkoholizmu jest stałe popijanie małych ilości, w przeciwieństwie do intensywnego popoju od
czasu do czasu (to ostatnie praktykowałem właśnie — obecnie coraz rzadziej), tak samo
wielkie świńskie afery nie są tak społecznie szkodliwe, jak małe, codzienne, chroniczne
świństewka nieznaczne — to wytwarza ogólny parszywy stan społeczeństwa, przestaje
ono być „w formie”, staje się gnuśne, ospałe i obojętne: „wsio rawno, nie pospiejesz”
(wszystko jedno, nie zdążysz), jak mówili przed wojną sankt — petersburszczanie.

F

Ten, który twierdzi, że to wszystko, co tu propaguję, jest niepotrzebnym babraniem się w „nieczystościach” (ta potwornie głupia interpretacja Freuda, która utarła się
w pewnych sferach półinteligentów),jest podobny temu,który mówi:„Nie umyję zadka
po defekacji (wspaniałe słowo!), bo po co mam się dotykać — ręką!! — do tego świństwa; co się wysuszy, to się wykruszy, jak mówi staropolskie przysłowie.” Znana zasada:
„nie ruszać, żeby nie śmierdziało”, jest u nas stosowana zbyt nagminnie. Nie rozbabrywać, ale rozdrapywać trzeba wszystko, o ile nie chcemy w szybkim tempie stać się społeczeństwem nieudałków psychicznych, umysłowych i społecznych (właśnie) zagwazdrańców.

G

Jednym ze środków przyciągania ofiar dla tortur są komple (właściwie „pli”)

— menty. Umiejętność rozdzielania ich w przerwach od mąk jest sztuką „hodowców”.
Umiejętnie fałszywie, naśmieszliwie rozkomplimentowana ofiara staje się bezbronną:
nie wystawia straży, nie fortyfikuje się, zasypia z nieopancerzonym brzuchem, obżarta
tanim frazesem. Nie wie, że kat świadomie ją rozgwajdla i rozkierdasza nieodpowiedzialnymi frazesami niby — dodatnimi, które go nic nie kosztują, a kiedy widzi ofiarę
rozmemłaną, rozmazaną i rozrozkoszowaną na skutek objedzenia się pseudopochlebstwami, wbija jej nagle, co chce, po samą rękojeść, jak chce, tam gdzie chce i ile razy
chce — przeważnie „w to, co najważniejsze”. I ofiara, upojona poprzednimi frazesami,
łyka (z bólem jednak) truciznę, której działania frazesy te nie sypiają; dwa procesy te
biegną obok siebie równolegle — ofiara cierpi, ale jest sparaliżowna, jak liszka ukłuta
przez gąsienicznika. A kat wpija się w nią wzrokiem i jakimiś ohydnymi „aktami intencjonalnymi” i ssie jej mękę jak nektar, spuszczając się nieomal w niektórych wypadkach
dosłownie) z sadystycznej frajdy.„Ochy,ochy — ochyda”— jak pisał niezapomniany L.
Grocholski (wyższy stopień ohydy jest przez ch — to jest mój pomysł).
H

Ponieważ nikt w pierwszej chwili analizy choćby nie widzi swojej podświadomości, więc zawsze jest najmniejszym zarzutem pokrzywdzony — robi z siebie ofiarę jakiejś machinacji czy podejrzeń, będąc np. wyrafinowanym rodzajem kata w powyższym znaczeniu. I on tak faktycznie czuje, w tym nie ma blagi. Trucizna sika zeń boczną
rurką, która nie przechodzi przez kontrolę ośrodków ekstrapiramidalnych — sika
gdzieś z boku przez jakąś fistułę „(chwistułę? — co? — dobre — co?) czy rupturę albo
zgoła kilak soczysty lub nowotwór, który jest rodzajem „nowego otworu”, jak to z samej
nazwy wynika.„Głupi witz lepszy niż nic”— według zasady dowcipnisiów ze szkoły Fra
Antonia da Slonimo i Widmona Brudnawera (Brudona Widmawera). O — sam siknąłem świństewko, sprowokowany tą analizą. Ale teraz uświadomiłem to sobie dokładnie
i więcej już takiego świństewka nie zrobię.

Przeważnie Polak jest w pewnym sensie nieudany — mógłby być czymś całkiem
innym. (To bądź, cholero!!) Człowiek analizowany na tle pozornie niesprawiedliwego
sądu wydanego na siebie traci zaufanie do analizującego nie tylko w stosunku do siebie, ale w ogóle zaczyna go uważać za kogoś pozbawionego poczucia sprawiedliwości
i słuszności: pojawia się brak zaufania i opór, który czasem może uniemożliwić psychoanalizę zupełnie.
Genialność w znawstwie ludzi polega na tym, że właśnie geniusze tacy umieją odgadywać podświadomość tych, o których opanowanie im chodzi. Potem grają na niej
jak na flecie, a tamci biedacy, nic o tym nie wiedząc, reagują automatycznie tak, jak tego
chce zręczny pogromca. Samoanalizowanie daje niebywały wgląd w te rzeczy i uwielokrotnia cudownie nasze siły w walce z ludzkim niebezpieczeństwem. Kobiety operują
tą metodą intuicyjnie daleko bardziej niż mężczyźni. Ale to u nich dotyczy tylko chwilowego przekroju, a nie syntezy danej osobowości. Podobną wiedzę mają kelnerzy, portierzy i w ogóle ci, którzy w dochodach swych zależni są od nastrojów napiwkowych.

Najgorsze jest to łykanie krzywd przez ofiary z powodu braku środków obrony i fałszywej, a natomiast zbyt rozwiniętej ambicji. Szczerość i odwaga mogą wszystkie te
przeszkody złamać. Przecież są ludzie, którzy udają głupszych, niż są, nie tylko aby mieć
racje wobec tłumów, jeszcze głupszych świadków walki z kimś mędrszym, tylko żeby
nie poddać się niszczącej kompleksowe prerogatywy analizie.

Nie wyjaśniona aluzja daje wyższość, podobnie jak obrażenie kogoś bez reakcji
z jego strony. Upajają takie rzeczy podświadomie węzłowiaków — upośledzeniowców,
ale jest to upojenie niższego stopnia w porównaniu z tym, które daje np. studiowanie filozofii lub choćby nawet od biedy czytanie jakichś „vies romancees” czy nawet dobrej (o
jakże to rzadka teraz rzecz, szczególniej u nas!) powieści. U nas nawet udani ludzie, którzy mogliby obejść się bez napuszenia — i ci zahodowują ośmieszające ich często „kołpaki napuszenia”, rzeczywista wielkość w zwykłej marynarce im nie wystarcza, muszą
się ubrać — mówić to w przenośni (uwaga dla kretynów) — jak kacyk murzyński na
koronację w stary mundur angielskiego porucznika, wtedy dopiero jest taki snardzek
kompletnie „dobrowolnyj soboj i mirom”. Właściwie jeśli się weźmie pod uwagę, jakie
ma dane, w jak idiotycznej atmosferze wychowuje się nasza arystokracja, to trzeba się
dziwić, że członkowie jej są tak mało jeszcze napuszeni, że są tacy, jacy są, a nie w dosłownym znaczeniu kretynami. Podobnie jak trzeba podziwiać kobiety, że przy tej psychofizycznej strukturze jeszcze są takie, tzn. nie są skończonymi, okrutnymi, jamochłonnymi potworami.

Są złośliwości typu francuskiego, tzw. przeze mnie pachnące, na które można odpowiadać „fechtunkowo”, z zachowaniem honoru, do pewnego stopnia przynajmniej.

Tych mało się używa w Polsce. U nas są w użyciu złośliwości śmierdzące, w odpowiedzi na które trzeba ponuro milczeć, bo każda odpowiedź, z wyjątkiem dokładnej, druzgocącej zupełnie psychoanalizy złośliwca i zaliczeniem go do (NDN) lub do
(ZDRN) (zimnych drani), zagwazdruje tylko coraz gorzej ofiarę, nawalając na nią rykoszetem pokłady płynnych ekskrementaliów. Żyjemy w stanie masowego i indywidualnego zakłamania. Żeby nagle, znienacka odkłamać całą Polskę, społeczeństwo by
tego nie wytrzymało — wstrząs ten mógłby zabić je, zjonizować, rozłożyć na elementy.
Trzeba z tym postępować powoli i systematycznie jak z odzwyczajaniem się od narkotyków. Sfajtane (t, tajfun, taniec) klapsdrygle — oto nasza główna narodowa wada.
U nas przeważnie ludzie nie formują siebie jako jakichś ktosiów pierwotnych, tylko
dociągają się często do niezbyt określonych wzorów. Fryderyk Wielki był sobą, dlatego
był wielki (prócz dla innych jeszcze oczywiście danych jego duszy): miał zadania, które
go charakteryzowały,nie tylko rozwiązania.Wilhelm II chciał być Fryderykiem i dlatego
stał się błaznem, który nie wytrzymał ciężaru maski, którą dla siebie wytworzył (mianowicie uciekł z okopów do Holandii). Z wyjątkiem Piłsudskiego, który nie miał w sobie
waty nawet za grosz, i jeszcze paru ludzi — większa część naszych wybitnych osobistości odgrywa różnych „ktosiów”: dziś Robespierre’a, jutro Neya, pojutrze Cezara, a popojutrze jakiegoś Dziemborowskiego czy innego snardza — byle tylko nie siebie. Masa odwagi wojskowej, a duży strach przed odpowiedzialnością wobec społeczeństwa, narodu, historii i... Europy — to jest najzgubniejsze. Zawsze niszczyła nas Europa i ubawiam
się, że i tym razem Polska minie się ze swym przeznaczeniem. Nasza polityka zagraniczna powinna być funkcją zdecydowanej w kierunku maksymalnie społecznym polityki wewnętrznej. Inaczej przyszła ludzkość przeklnie nas jako tych, którzy nie spełnili
swego przeznaczenia na tej gałce, nie zapłacili podatku od swego prawa bytu, który nieopatrznie dało im przeznaczenie, raczej zły instynkt rasy ludzkiej. Bez znajomości naszych podświadomych zapadni, wilczych dołów, kamufletów i pułapek nasza świadoma
praca nad samymi sobą czy nad jakimś celem poza nami może się nam w wielu wypadkach nie udać, nawet bez możności zrozumienia przyczyn tego nieudania się i odparowania ich na przyszłość. Będziemy nagle zapadać bezwładnie na dno po całej serii świadomych wysiłków, co może spotęgować zniechęcenie i poczucie beznadziejności walki.
Bo o co się oprzeć? O irracjonalny wysiłek woli? — kiedy sens jego przez podświadomą
machinację został bez możności szukania ratunku w warstwach świadomych podkopany. Ale znowu trzeba się strzec robienia z podświadomości i stanu podświadomego jakichś hipostaz: specjalnej „władzy ducha”, drugiej naszej osobowości, oddzielnej od tej
świadomej. Trzeba traktować terminy te jak psychologiczne skróty — nic więcej.

Wiele pań dobrze by zrobiło — żeby zamiast choćby latania do wróżek (nie mówiąc o innych „zajęciach” tzw. „pani” — brrr!) postudiowało Kretschmera i Freuda.
Jakże odciążyłoby się życie rodzinne od potwornych złogów nieporozumień zastygłych w krwawe szablony, trafarety, według których zadręczają się prawie mechanicznie już różne „kuple” (couple) czy stadła (sadło i stado). Podstawą twórczości społecznej jest społeczeństwo nienapuszone — dziura to dziura, ale niech nikt nie zapycha jej
pakułami; niech syn czy wnuk zdobędzie się na mięso, jeśli nie ojciec czy dziadek. Praca
na daleki dystans — tego nam brak przede wszystkim. Ale na to musi być plan. A do
planu potrzeba łba — na to nic nikt nie poradzi. Wszędzie, gdy człowiekowi zabraknie
natchnienia (tego jądrowego wprost, po prostu, jak to mówią, jaj), to nadrobi to głową

— zawsze jednak wybitni mężowie mają jakieś intelektualne rezerwy, mają maszynki mózgowe, które do każdej transmisji przyprząc się dają. U nas panuje prawie że od
góry do dołu, w literaturze i krytyce, w życiu i sztuce pogarda intelektu. To jest straszne. Mędrsi udają głupich (puszenie się perwersyjne na wywrót), aby móc żyć, nie wybijać się z otoczenia, które zionie umysłową pustką i brakiem wszelkiego światopoglądu:
ludzie piszący zatłamszają w sobie światopoglądy, dlatego że to nie popłaca, i ze strachu
kłamią, kłamią, kłamią jak jeden mąż. Śliskie są ścieżki literackie w Polsce, śliskie i niebezpieczne — hochst gefahrlich: wewnętrznie, a z drugiej strony zewnętrznie. Jak słusznie zauważył Wasowski: wielka niezależna publicystyka (tak dobra instytucja jak sąd)
zginęła, a metody, które się dziś stosuje, powrócić jej społeczeństwu (a jest to dar „nieba”
wprost bezcenny) nie potrafią: zatłamszą ją zupełnie.

J

Specjalnym gatunkiem niemytych dusz (NDN) są (NDN) dobre — (NDDN), dobre
pozornie. Dobroć, taka rozlizująca, rozgładzająca na plaster, rozmemływująca i osłabiająca dobroć jest także czasem środkiem panowania i niszczenia. Poświęcając się dla
kogoś można go samym faktem poświęcenia z kopytami i ogonem pożreć; dobroczyńcy
władają czasem silniej niż gwałciciele. Niestety prawda ta nie da się przenieść na tereny
społeczne: tam panuje aż do skutku (tj. do rewolucji) zasada stołypinowska: „s naczała
usmirienie, a potom rieformy”. Przeciw niszczącej dobroci trudniej się bronić niż przeciw złu — a czasem trzeba, bo inaczej nieznacznie człowiek może się zamienić w mglistą marmeladę, sam nic o tym do ostatniej prawie chwili nie wiedząc. Dobroć i poświęcenie tego typu, o jakim tu mówię, są też produktem źle skierowanego kompleksu niższości. Podobnie jak ci, którzy stwarzają sobie otoczenie ze zlekceważamych osobników
dla nasycenia podłej żądzy względnego wynoszenia się ponad siebie, tak samo dobroczyńcy stwarzają sobie środowisko mediów dla swych „dających” praktyk, aby stale odczuwać swoją nad nimi wyższość. Oczywiście nie każda dobroć jest tego typu. Ale są
demony puste jak beczka Danaid, napuszone ukradzionymi frazesami i dobre pozornie jak anioły, które są wprost katami swych najbliższych i łamią wokół siebie życia jak
słomki. A złapać takie ścierwo na gorącym uczynku jest czasem niezmiernie trudno.

K. DIE S. G. ALLGEMEINE GRATULATIONSTHEORIE
Nie ma człowieka (jak to już, zdaje się, stwierdziłem uprzednio), który by nawet
w wypadku szczerej radości z czyjegoś powodzenia nie doznał choćby nikłej komponenty podrzędnej w postaci słabiutkiego choćby, niemiłego piknięcia w swoje dobre
skądinąd, współczujące i „szczodre” serduszko. Nie ma człowieka, który by zdołał opanować chwilowy rozkład twarzy na elementy proste w chwili takiej (chwilami, zdaje się,
świadek widzi po prostu tłuszcze i węglowodany osobno albo nawet zjonizowane prądem stłumionej zawiści atomy węgla, tlenu i wodoru), nie ma takiego, który by zdołał
wstrzymać nadciągający na nią z głębi tzw. „arcyludzkich” (raczej właśnie bydlęcych?)
bebechów bury cień zawiści. To trzeba być świętym, żeby tego nie mieć. Widziałem cień taki np. na twarzy religijnego Forcia, posądzającego mnie nie o zawrót głowy, tylko
zwykły strach w górach, gdy mu powiedziałem, że wyjechałem kolejką na Kasprowy
i nie miałem zawrotu z powodu braku pierwszego planu: zrobił się wprost ziemisty,
a opanowana zwykle twarz była bezradną kupą zdezorganizowanych komórek. „Tak
to bywa, tak to bywa”, jak pisał Ludgard Grocholski. Takie głupstwo czasem wystarcza.
Oczywiście Forcio zaprzeczyłby stanowczo i posądziłby mnie o halucynacje. Niestety,
jestem psychologicznym portrecistą i dobrych kilka tysięcy twarzy w życiu detalicznie, moja paniusiu, przestudiowałem. Otóż gratulacje pozwalające na wyraźne skrzywienie twarzy w sztucznym uśmiechu, dające prawo oficjalnego udawania, zgrywania się na zimno z przyzwoleniem widzów, gratulacje pozwalające używać form stałych
jednoznacznego, ucieszonego wyrazu (kiedy np. ktoś chce zakwiczeć z zawiści lub genitalia rozluźniają się mu i pęcznieją z zazdrości i złości) są wielkim dobrodziejstwem
dla większości „nie całkiem porosłych używaczy znaczących znaków”. Zamaskowanie
wyrazu istotnych, przeważnie ujemnych, uczuć przez skonwencjonalizowanie — co za
cuda, co za cuda! Jest to operacyjne usunięcie wrzodu zamiast powolnego rozpędzania go maściami. Zauważyć należy, że gratulujący przez sam fakt gratulacji wznosi się
ponad gratulanta, mimo chwilowych przewag życiowych tzw. „tego ostatniego” (uważam, że to dobre jest wyrażeńko) — jest w tym pewne zlekceważenie tych przewag jak
w „potlatschu”: „Patrz, ja jestem tak wielki pan, że mogę sobie pozwolić na to, aby twój
order, podwyższenie na posadzie czy wygraną na loterii zlekceważyć.” Ateiści mogliby
z przyjemnością żartobliwie Bogu gratulować stworzenia świata — chociaż Leibniz
mógł to zrobić nawet wierząc (ale czy naprawdę wierzył — zawsze mam co do tego
wątpliwości) — bo „ponoć” wierzył, że ten świat jest najlepszy ze wszystkich możliwych.
Najlepszy to może nie, ale skoro już raz jest, to musiał być takim, jakim jest (szczególniej gdy zapada w przeszłość), i to nie w znaczeniu fizykalnej przyczynowości: musiał
być takim (jako odłożony w trwaniu swym byłym) nawet w dowolności swych elementów — monad, w ich wolnych czynach.

Mimo całego ludu cywilizacji, na którą my patrzymy mimo woli jako na świadomą
twórczość, a która była przecie początkowo wytworem instynktowym — tu jest tajemnica biologiczna niedoceniona: czynności bezrozumnych bydląt; nie trzeba robić żadnych hipostaz (w rodzaju Klagesa: dusza i duch), aby ją naukowo opisać. Przerost pallium u małpoludów niczym znowu nie jest bardziej tajemniczy z pewnego punktu widzenia od niepomiernego rozrostu triasowych gadów, które przez wzrost ten potem
(gdy żarcia zabrakło) zginęły. I my też może zginiemy przez naszą korę mózgową: stworzyliśmy bowiem cywilizację, której opanować nie potrafimy i która nas zeżre na żywo,
jeśli się w porę nie opamiętamy i nie wyrzeczemy się wszelkich autarkii, ale przeciwnie:
nie stworzymy ogólnej gospodarczej organizacji całego globu z racjonalną wytwórczością wszelkich dóbr.

L. UŚMIECH KRETYNA
Mogę powiedzieć, a nawet rzec śmiało, że większa część mego życia upłynęła w „cieniu uśmiechu kretyna”. Zaraz wyjaśnię ten niezbyt skomplikowany termin — nawet
człowiek niewykształcony filozoficznie zrozumie go po prostu „w mig”. Jest to również
jeden z refleksów utajonego i źle odegranego węzłowiska upośledzeń. Kretyn musi też
żyć, tzn. uznawać samego siebie, i aby zlekceważyć wszystko, co może go zaniepokoić,
i to zlekceważyć w imię tradycji, sensu, zdrowego rozsądku, normalności, przeciętności
itp., wynalazł cudowny środek, właśnie ów „uśmiech kretyna”, który jest jednym z elementów najbardziej zatruwających u nas wszelką twórczość i powstawanie wszelkich,
choćby najmniej rzucających się nowością w oczy, rzeczy nowych. Bo twórczość to nowość — co nie dowodzi, że każda snobistyczna nowalijka jest wysokiej marki twórczością.W tzw.„nowej sztuce”obok rzeczy genialnych (Cezanne,niektórzy kubiści:Picasso,
Braque, Matisse i może kilku innych) była cała masa snobistycznej produkcji puszczonej tylko dla wyzyskania koniunktury. I to w oczach kretynów zdyskredytowało całą
nową sztukę. Bo kretyn nie ma zmysłu dla odróżnienia rzeczy wartościowych od tandety: on tępi każdą nowość puszczając na nią swój zabójczy uśmiech, a w razie jej istotnej wartości i uznania dla niej po pewnym czasie robi woltę i staje się znawcą, wolny już
uśmiech swój kierując na nowe zarówno nowalie, jak i istotne nowości. Kretyn nigdy
nie uśmiechnie się swym specyficznym uśmiechem do czy nad rzeczą przez szersze
kręgi uznaną: on ją będzie nieśmiało podziwiać twierdząc, że zawsze miał dla niej uznanie, gdy wszyscy na nią jeszcze plwali i rzygali.

Ja, wskutek moich właściwości, które wyliczyłem wyżej a propos rozmowy mojej
z Gustawem L. (pewna nowość produkcji, początkowa niezrozumiałość, możliwość
łatwej interpretacji ujemnej — jako blagi i nabierania itp., itp. i pewne jednak uznanie niektórych), nadawałem się specjalnie jako obiekt dla kretyna w celu zużytkowania
przez niego zdolności uśmiechowych. Czyż jest większa dla kretyna rozkosz, jak móc się
z politowaniem Uśmiechnąć (a w Uśmiechu tym musi być zawarte to: „ja się nabrać nie
dam” — to jest integralną jego częścią) nad czymś dzikim i niezrozumiałym, a jednak
nie będącym już wyraźną croute’ą, camelote’ą czy pacotille’ą (czyli po prostu tandetą).
Jest to ten sam problem, co tzw. słynny Gustaw — problem: lekceważenie już zbyt wyraźnie nieciekawych rzeczy i ludzi nie daje zadowolenia i poczucia wyższości, coś tam
do zlekceważenia być musi — nie zadowolnią nas np. koty lub karaluchy, w lekceważeniu których nie napotykamy żadnych większych przeszkód. Dopiero jeśli kretyn natrafi
na odpowiedni obiekt, wtedy rozwija natychmiast niezrównany czar swego uśmiechu,
który doprowadza (w jego mniemaniu) do szału bezsilnej złości nieszczęsnych samców
znajdujących się w jego kręgu i do obłędu drażni płciowo samice, szukające bardziej
skomplikowanych przeżyć erognoseologicznych.
Najpierw przedmiotem uśmiechu kretyna w stugębnym zaiste wydaniu były moje
kompozycje tzw. demoniczne (po wojnie chciano je masowo kupować, ale nowe modele tego typu nie zostały jakoś wypuszczone), potem teoria Czystej Formy (dopóki
prof.Władysław Tatarkiewicz nie wyciągnął jej z mroku na swoich seminariach),potem
dramaty — te utknęły i zanikły zupełnie, potem filozofia, dopóki ostatecznie nie wydała
mojej pracy Kasa Mianowski ego i nie odniosło się do niej poważnie, mimo krytycznych sprzeciwów (to zawsze każdemu wolno i tak być nawet musi), paru poważnych,
uznanych myślicieli. Zawsze jakaś sfera mojej działalności była w danej epoce mojego
życia w cieniu uśmiechu kretyna i jego „perfidnych rzeczników”,(tak musiałem napisać
i koniec, i niech mi Chwistek ciężkim już za życia nie będzie) — i dlatego tak bardzo
rozumiem doniosłość tego zjawiska, które rozszerzone do tych rozmiarów co u nas nabiera cech grozy społecznej: prowadzi do bezpłodnej malkontencji, zlekceważenia każdych oryginalnych poczynań (na tle tego, że każdy Polak au fond drugim Polakiem troszeczku pogardzowuje), do uznania tylko tego, co przyjdzie już z zagraniczną marką
(na tym też polega prócz antyintelektualizmu, czyli mówiąc po prostu dureństwa, upadek teatru, poezji, malarstwa, literatury i krytyki u nas), do wyśmiewania się z bezinteresownej walki o idee, do zakatrupienia w zarodku każdej samodzielnej myśli, do ogólnego spsienia i zgównienia wszystkiego; kretyn pokryje swym uśmiechem wszystko;
uśmiech ten zaraźliwszy jest od dżumy, od niego nabierają idiotycznego refleksu całe
ulice, całe lokale publiczne, całe miasta, kraj, Jest to jedna z tych plag, których grozy nie
widzi się u początku jej pojawienia się (podobnie jest z radiem, które grozi zupełnym
antyintelektualizmem, uniemożliwieniem pracy nielicznym intelektualistom przez bezustanne rzępolenie w dzień i w nocy i upadkiem muzyki), a gdy rozplenią się tak, że
wyplenienie ich jest niemożliwe, wtedy dopiero robi się gwałt i lament, a wtedy jest już
za późno.

Czyż z całą naszą kulturą nie jest tak samo? Mój głos jest nikły jak brzęk komara
wobec megafonów spłyciarzy (ł, łój, Ładoga), ale faktem jest, że przed różnymi rzeczami: nadmiernym przyspieszaniem życia, upadkiem teatru i literatury (wskutek podlizywania się durniejącej z dnia na dzień publice, antyintelektualizmem, grożącym zupełnym zguanieniem mózgów — ostrzegałem wiele razy. Nikt nawet dyskusji na ten temat
ze mną nie podjął. Gdy idee, do których ja doszedłem sam, zaczęły się przeciskać do nas
w formie spengleryzmu i karykatur literackich Huxleya, nawet sfery, które mnie zlekceważały z moimi przestrogami, stały sit: też trochtę „bedenklich” na te tematy. Tak jest
ze wszystkim: zgnębić krajową oryginalność, ale przyjąć to samo z zagranicy w parę lat
później. Już Słowacki o tym pisał, a jest z tym coraz gorzej. Oczywiście uśmiech kretyna
jest takim samym refleksem węzłowiska niższości jak każde napuszanie się. Zwracam
nań tylko specjalną uwagę jako na wybitnie jadowitą, a pozornie, w małych dawkach,
nieszkodliwą niby formę tego procederu, w którym tak celujemy, nous autres Polonais.

Wiem z góry,jaka będzie reakcja uśmiechających się kretynów na to,co tu piszę:„,P.W.,
słusznie nie uznany z powodu małej wartości jego wytworów i napełniony przez to goryczą, z powodu braku pewnych wygód życiowych, które daje bogactwo, wylewa w ten
sposób swoją żółć, mszcząc się na tych, których nie udało mu się nabrać.” Tak, tak, kotki

— nie jest u nas dobrze i jeśli szybko nie zaczniemy odklajstrowywać wszystkich zaklajstrowanych naszych słabizn i zgnilizn, grozi nam kompletne spsienie. Ja jak zobaczę ten
uśmieszek cudny, to mimo że osobiście dawno już (od lat mniej więcej trzydziestu czterech) przestałem nań reagować, zawsze mam ochotę dać w mordę. Ale często jest ten
sposób reakcji na wszystko (tj. uśmiech kretyna) nie programowym draństwem, tylko
po prostu nieuświadomionym kompleksem niższości i wszystkie symptomy po rozwiązaniu go (uświadomieniu — do czego może też pomoże niniejsza książeczka) minąć
mogą jak ręką odjął.
Więc tylko trochę mniej oporu,

słuchajcie, ach, o kotki me.

Lepiej niech wszystko będzie według wzoru,

niż żeby miało być tak bardzo „fe”

(a wszystko będzie jeszcze dobrze). I nie podejrzewajcie mnie o jakąś nieczystą machinację, bo nie jestem zimnym draniem (ani ciepłym też) na pewno, a zanalizowany
jestem naprawdę bardzo gruntownie.

ZAKOŃCZENIE RZECZY WŁAŚCIWEJ

Możliwe, że „wysoka szlachta, świetny korpus oficerski i P.T. publiczność” (jak pisano
przed wojną na afiszach cyrkowych w Austrii) będzie niezadowolona z ostatecznych
wyników tego, o jakże mimo wszystko pożytecznego „dziełka”. Nie miałem zamiaru
pisać kompletnego traktatu o wadach współczesnego człowieka, a Polaka w szczególności; chodziło mi tylko o lekkie pobudzenie uśpionego chętniaka do samodzielnych
badań we wskazanych przeze mnie kierunkach. Możliwe że wstęp teoretyczny zapowiadał więcej, niż się dalej dokonało, ale właśnie, on jest główną częścią dziełka, a cała wyłożona tu „mądrość życiowa” ma tylko ilustrować przykładowe jego tezy, nie mając pretensji do całkowitego ujęcia wszystkich transformacji węzłowisk upośledzenia, którego
form jest prawie tyle, ile żyje ludzi na tej nieszczęsnej, a tak pięknej gałeczce naszej kochanej.

Operuję szczupłym zakresem własnych przeżyć i nie mam bynajmniej pretensji do
objęcia całokształtu poruszonych tu kwestii. Zasadniczą rzeczą, jak słusznie twierdzi
Joachim Metallman, jest to, aby dany autor nas do samodzielnych myśli pobudzał, prócz
oczywiście wartości jego własnych idei. O ile to zadanie biedna ta wprost książczyna
wypełni, będę już bardzo zadowolony. U nas ludzie lubią „zasypiać” na niewygodne tematy i skutki tego mogą być straszne: „reformy” mogą przyjść za późno we wszystkich
możliwych dziedzinach — od teatru aż do ustroju państwa. Najszerzej pojęta rewolucja
od góry na lewo na wszystkich frontach musi być przeprowadzona, zanim nastąpi ona
od dołu pod względem społecznym wśród morderczych walk i utraty kulturalnej wysokości: trzeba nauczyć się wyciągać wnioski z historii. Ale jednocześnie trzeba obowiązkowo czyścić się od środka indywidualnie. Dopiero wypadkowa tych dwóch dążeń mogłaby dać wspaniałe rezultaty.

(Dalej nastąpi Appendix do książki o narkotykach, co będzie rzeczą wysoce niewłaściwą: ale gdzie go wydrukować, jak nie tu?)

APPENDIX

I. PROBLEM NP
Najważniejsza rzecz kwestia niepalenia.

Po wydaniu książki mojej o narkotykach nie paliłem osiem miesięcy, potem paliłem
miesiąc, potem nie paliłem pół roku i paliłem dwa tygodnie. Od tego czasu (październik 1932 r.) nie palę już przeszło trzy i pół roku (obecnie piąty rok) i jestem z tego niezmiernie wprost zadowolony. Nawroty do palenia połączone były zawsze z ogólnym
upadkiem energii i wytwórczości, nie mówiąc o ohydnej psychicznej, a nawet fizycznej
depresji, która to pierwsza nie opuszczała mnie czasem aż do jakiejś piątej lub szóstej
wieczór, podczas gdy teraz zredukowana jest, (całkiem pozbyć się jej normalny schizoid nie może) do dziesięciu minut gimnastyki Mullera, po czym ginie przeważnie, bez
śladu, tym bardziej o ile pójdę wcześnie spać. Chodzenie bowiem późno spać, bez użycia żadnych narkotyków, nawet tak łagodnych jak herbata lub piwo, wywołuje coś w rodzaju glątwy (czemu nie przyjęło się to piękne słowo, moje „ukochane” wprost, zamiast
wstrętnego katzenjammeru, nie wiem) popojkowej w miniaturze — dowodzi to, jak jest
szkodliwe. Dość sobie przypomnieć Henri de Crosant z Climats Maurois, który o dziesiątej wyrzucał ze swego łóżka najpiękniejszą kobietę i szedł po prostu spać; dlatego
prowadził życie, które nazywał „intensywnym” (vie intense), zdaje się słusznie.

Jakieś nieodpowiedzialne kanalie rozpuściły oczywiście plotkę (ciekawy jestem, czy
po mojej śmierci nie ustaną te potwornostki wymyślane na mój temat?). że ja udaję
tylko. że bez przerwy pięć lat nie paliłem, i że potajemnie lub w czasie (nielicznych
zresztą) popojek zaciągam się tą smrodliwą ohydą. Otóż jest to kłamstwo tzw. „wierutne”. Pięć lat bez jednego miesiąca nie miałem w ustach tego świństwa. A raz gdy byłem
zakokainowany i pijany do nieprzytomności (niestety zdarzały się jeszcze takie rzadkie ekscesy; zresztą jestem tylko przeciw nałogom — prawdziwy tytan pracy może sobie czasem na szpryngle pozwolić, ale trzeba być tytanem naprawdę), wsadzono mi
w gębę zapaloną „kumetę”, ale nie mogli ci „przyjaciele” (?) zmusić mnie do pociągnięcia dymu.

Po przerwaniu palenia trzeba się liczyć z trzema do czterech miesiącami zmniejszonej wytwórczości i „twórczości”, po roku już nie ma z tego śladu: intelekt pracuje daleko
lepiej niż w czasie palenia, następuje tylko zmiana czasu: odpada praca nocna: snardz
idzie wcześnie spać, a za to wspaniałe godziny ranne (w lecie od piątej już) stoją mu do
dyspozycji dla wykonania rzeczy najtrudniejszych. Senność i wzmożony apetyt, i połączone z tym tycie, którym lubią tłumaczyć niemożność NP różni ludzie, a szczególniej tłustawe damulki mija po pół roku zupełnie. Oczywiście. że jeśli przyjdzie wojna
czy my jakiś kataklizm dziejowy, możliwe że zacznę palić papierosy z zaciąganiem się,
ale kto mnie w normalnych warunkach z kumetą w pysku zobaczy, będzie mógł powiedzieć, że czasowo lub w zupełności zrezygnowałem z wyższych aspiracji intelektualnych i w ogóle duchowych.

Podczas pierwszego roku czasem jeszcze miałem ochotę na „papierosika” na wycieczkach górskich. Od początku roku drugiego z politowaniem i zgrozą patrzyłem na tych,
którzy mieli odwagę wchłaniać do płuc cuchnący przetwór niedostatecznego spalania
tego wstrętnego zielska. Wskutek wspomnianych przerw w NP są ludzie, którzy przestawszy palić pod wpływem mojej książki, mają dłuższe okresy NP ode mnie; szczerze
im tego zazdroszczę i czuję się bardzo upokorzony wspomnianymi nawrotami — wolałbym, aby ich nie było. Wzywam tu po raz ostatni już chyba wszystkich palaczy, aby
masowo zorganizowali się w kluby NP — istów w celu zwalczania ohydnego, nic nie dającego nałogu.Inaczej by wyglądały losy nasze,gdyby pewni ludzie nie palili..Wierzę,że
gdyby kierownicy wszechświatowej polityki nie palili, cały świat miałby dziś zupełnie
inną niż obecnie strukturę, a Polska stałaby może na czele postępu ludzkości.

II. PROBLEM NII (Pi)
Nigdy nie byłem nałogowym pijakiem. Pozwalałem sobie w okresach intensywnej
pracy (już w czasie NP) na krótkie (kilkutygodniowe) okresy nałogowego picia piwa.
Nic nie ma rozkoszniejszego jak „kurze Gewohnheiten” (Nietzsche). Ale biada temu,
co z „kurze” wejdzie na „lange”; na to też tylko prawdziwy „tajten” może sobie pozwolić. Piwo tylko pite nałogowo (po kilka bomb do kilkunastu nawet dziennie} daje niebanalne wyniki: ożywienie i wzmożenie wytwórczości (w przeciwieństwie do senności,
którą wywołują małe dawki u początku „piwoszy”).Sądzę,że głównym działaniem piwa, prócz minimalnego działania alkoholu, są: witaminy słodu i nie znane bliżej (prócz jednej zdaje się lupuliny) alkaloidy chmielu. Warto by zrobić jakieś „stężone piwo” nie
w sensie alkoholowym, tylko w sensie tych właśnie składników. Piętnastoprocentowe
piwo tzw.„świętojańskie” jest tegoż piwa samej idei profanacją.

Wóda jest świństwo i należy ją pić tylko w razie silnego grypowatego przeziębienia,
i to wyłącznie pierwszego dnia: pół litra do obiadu i pół litra do kolacji najwyżej. Poza
tym może być dozwolona tylko na wielkich uroczystościach. Wóda za kartkami — jedyne wyjście — inaczej Polska zginie od niej, a głównie od tabaku.

Kokaina — ohydne świństwo. Coraz rzadziej ją zażywałem i glątwa była coraz potworniejsza, przy osłabieniu wybitnym produkcji rysunkowych specjalnych, które dawniej rzeczywiście były wyjątkowe. Trudno! Przypuszczam, że nawet nie będę więcej
robił eksperymentów z tym paskudztwem, jakkolwiek absolutnie zarzec się nie mogę.
To nie był żaden nałóg: jedynym nałogiem były papierosy, piwo zaś i herbata, których
wspaniałe działanie na, krótkich okresach zaprzeczyć się nie da, są w zupełności opanowane. Po okresie ostrej piwozy np. tydzień po osiem bomb dziennie) okres braku piwa
trwa jedno przedpołudnie „(bo najlepsza jest bomba lub dwie na czczo, przed obiadem,
jako,aperitif) — to samo jest przy równie ostrej herbatozie,Pewni ludzie powinni tylko
uważać, aby nie wystąpiła wątroboza — wtedy jest już źle. Ja mówię zresztą tylko o stronie psychicznej problemu — żadnymi zmianami organicznymi nie mam prawa ani
ochoty się zajmować. Znane są w szerokich kołach przeróżnych facetów moje słynne
doświadczenia nad stosunkiem kawy do herbaty, które przeprowadziłem w Nowym
Sączu u doktorstwa Maciaków, wyjechawszy tam umyślnie w tym celu w r.1933. Kawa
daje tylko podniecenie nieokreślone, powodując przyśpieszenie bicia serca i rozszerzenie naczyń, którymi mózg odżywia się bezpośrednio z otaczającej go cieczy. Herbata
(podobno teraz znowu teina jest uważana za coś różnego od kofeiny!) ma jeszcze prócz
tej (ewentualnej z kawą różnicy olejki lotne, które działają specyficznie: daje ona więcej
„natchmienia” i w pracy umysłowej, i w rysunku, gdzie powoduje też większą koordynację oka z ręką. To samo daje piwo przy lekko nałogowym jego traktowaniu. Ciekawe
jest w związku z tym, że piwo podobnie jak herbata działa rozszerzająco na źrenice, podobnie jak kokaina.)

III. NOWALIE HEMOROIDALNE
Wyjechawszy specjalnie nad morze w celu zbadania działania alghorinu na hemoroidy w r. 1935 „dostojny gość” (tak nazywam siebie, gdy jestem gdzieś zaproszony i tym odegrywam sobie kompleks upośledzenia) zaopatrzył się w typy wypadków wyjątkowo fatalnych. Alghorin okazał się nie do... (tzn. nie tak dobry, jak przypuścić by było można), całkiem zaś do... okazała się lanolina. W uzupełnieniu słynnej teorii hr. Xawerego (patrz, chałuju ohydny, głupi nierobasie przeklęty, artykuł o hemoroidach w Narkotykach) trzeba nadmienić, że badania na wypadkach pp. Dziambowicza,
Wygórowskiego, i Pęchali, specjalnie ciężkich, dały wyniki następujące:

1. Lanolina głęboko przed i po.
2 Zapychanie dobre, ale trzeba poznać dokładnie topografię odbytnicy i wiedzieć,
którą „śliweczkę” zapchać najpierw, a którą potem. Inaczej mogą być różne przykrości.

3. Specjalnie (tak twierdzi głównie Józek Pęchala i Staś Dziambowicz) świetne rezultaty dają produkty firmy „Gąsecki” (czopki i maść wynalazku Popowskiego. Stosować
tylko na noc)...
4. Zimna woda en quantite, skierowana umyślnie w najczulsze miejsce.
5. Przysiadanie i odsiadanie podczas zapychania.
6. Niejadanie mięsa na noc, tłuszczów i rzeczy ostrych w ogóle. Niepicie i niepalenie.
7. W razie nieposiadania odpowiednich środków dobra jest też maść na katar z efetoniną i mentholem dr Totwena z Zakopanego i od biedy alghorin, a także maść na
oczy, stosowana obecnie przeważnie na pryszcze i wyrzuty, o składzie następującym:
Maść na oczy:

.igenoli 0,6

Xeroformi 0,5

Hydr. pr. f1av. 0,15

Lanol.

Vasel aa 10,0

Maść Totwena na katar:

Ephetonini 0,3
Mentholi 0,2
Acid. borici 0,15
Eucalyptoli gtt II
Lanol.
Vasel. aa 10,0 8.

8. Najlepiej nie mieć wcale hemoroidów..
Jeśli nudno,wąchać karbolineum rozlane na małej tekturce.Poza tym nic.A właściwie
masa jeszcze innych rzeczy, ale to już jest tajemnicą, którą pewno zabiorę ze sobą do
grobu, nad którym już po trosze stoję. Żegnam was, jak Kiepura: „Do widzenia, kotki”

— tylko nie z dachu auta, a ze skromnego pokoiku na Brackiej 23 m. 42, adres zakopiański: Zakopane 3. Antałówka.
Uważam firmę „Gąsecki” za wprost nadzwyczajną. Nigdy mnie głowa nie bolała
nawet po najgorszych nadużyciach narkotycznych, ale w każdym razie na glątwy działa
kogutek wspaniale. Dobry jest też hunbagol na bóle artretyczne.

POSTSCRIPTUM
(DO „NIEMYTYCH DUSZ”)

A MOJA TEORYJKA NA TEMAT SNU

Wiadomo, że sen obiektywnie, w porównaniu do trwań procesów świadomych na
jawie, trwa bardzo krótko, wprost niesamowicie w stosunku do treści, kiedy go się zaś
przypomina, zdaje się zawierać otchłanie czasu w stosunku do bogactwa i konieczności
zajmowania dużych wycinków czasowych przeżyć w nim zachodzących.

Zdarzyło mi się niedawno zrobić obserwację nad czymś w rodzaju półsnu, a raczej
dosłownie „snu na jawie”, która zdaje się potwierdzać moją dawną, sprzed dwudziestu
lat, podaną tu teorię: przez jakąś część sekundy przelatywał cały „gomon” zdarzeń dziejących się jakby w jakimś izolowanym od rzeczywistości (która ani na chwilę trwać nie
przestawała) światku, o niesłychanie szybkich i na jawie niemożliwych do utrwalenia
przebiegach zdarzeń (zarówno z powodu szybkości, jak i nikłości tego zjawiska w stosunku do niej); w czasie snu nic nie przeszkadza utrwaleniu się w pamięci przesuwającego się ciągu zdarzeń — nie jest on zabity z punktu przez nałażącą nań rzeczywistość.

Otóż moja teza jest, że nie istnieje bezpośrednie, aktualne przeżywanie snu jako
takie, poza końcowymi może jego momentami, kiedy już w czasie powolnego budzenia
się (np. na skutek gwałtowniejszego, wywołanego zbyt intensywną wizją, ruchu ciała)
rzeczywistość włącza się do przebiegu samego marzenia sennego i ostatecznie wytłamsza je całkowicie.Nawet jeśli we śnie mówimy sobie:„O teraz śnię.Mogę sobie pozwolić
na wszystko, bo to tylko sen”, nawet wtedy — powtarzam — nie przerywamy tego w samej chwili dziania się, tylko rozwijamy cały przebieg później, jakby z rolki czy na kształt
wachlarza, w postaci wspomnienia od stanu ostatniego w tył aż do niewyraźnego początku. Właśnie to jest charakterystyczne: to odwijanie snu w tył, tylko zaraz po obudzeniu się skuteczne. Jeśli otworzymy oczy lub najmniejsze wrażenie dojdzie nas z zewnątrz — sen, tak silny i żywy jeszcze w końcowym momencie, i w nieodwiniętych, zaznaczonych tylko w zabarwieniu teraźniejszości gąszczach potencjalnych, rozwiewa się
jak mgiełka uderzona twardą ogromną masą. Sen istnieje tylko jako wspomnienie, czyste wspomnienienie byłej rzeczywistości — nie mamy poczucia, że wspominamy coś
byłego — mamy tylko i jedynie samo wspomnienie jako takie. Dlatego to fakty rzeczywiste przypominane bez wyraźnej lokalizacji w przebiegu zdarzeń, wspomnienia bez
pamięci realnego odpowiednika w jakimś punkcie życia mają wybitnie ten sam charakter specyficznej dziwności, co marzenia senne; zdarzało mi się często w przypadkach takich zastanawiać się nad tym, czy daną rzecz śniłem, czy też to było kiedyś naprawdę. I z chwilą przypomnienia sobie rzeczywistego odpowiednika, w momencie
włączenia danego wypadku w realną ciągłość przeszłości, charakter dziwności sennej
znikał momentalnie. Drugą dziwnością snu, która była dla mnie dawniej niesłusznie
sprowadzalna do wymienionej, jest ta, której sens istotny ukazał mi dopiero Freud poprzez dra de Beaurain; polega ona na tym, że sen symbolizuje (i to czasami w sposób
powszechny dla wszystkich, tzn., że w tych samych symbolach występują te same treści u różnych osobników) podświadome, utajone treści psychiczne, dotyczące ważnych
wypadków z przeszłości, zapomnianych jako takich urazów głębokich, przeważnie bolesnych i ponurych przeżyć. Dlatego to np. we śnie spadnięcie szklanki ze stołu wskutek nieumyślnego potrącenia jest niesprawdzalnie dziwne i tajemnicze, bo symbolizuje
treść, która w widomym „kształcie” (w najogólniejszym znaczeniu) zdarzenia się nie zawiera: dajmy na to (jak to mówią) wyraża to życzenie, aby śniący przypadkiem, niby
to bez winy, zamordował kogoś, na którego śmierci mu zależy (a i tak jest kruchy jak
szkło, np. stary lub chory). Do życzenia takiego nikt by się w normalnej świadomości
nie przyznał, ale z chwilą kiedy w skojarzeniach ono wystąpi, to znaczy, że tak jest bezwzględnie. Kryterium prawdy jest tylko w swobodnym, niezasugerowanym skojarzeniu wyobrażeń.

B „WHO IS WHO?”

To nie jest nic tak bardzo znów tajemniczego ani nieprzyzwoitego: jest to wszechświatowa księga adresowa wszystkich, żyjących oczywiście (bo co nam po adresie
zmarłego?), mężów stanu, finansistów, bankierów, przemysłowców, uczonych, literatów, malarzy, muzyków itp. — w ogóle wszystkich wybitniejszych snardzów w danym
kraju, zawierająca krótkie ich charakterystyki, wydawana przez jakąś tam instytucję wydawniczą w Szwajcarii. Jest podobno taki Who is who, naprawdę wszechświatowy,
który jest ekstraktem takich gorszych wydawanych specjalnie dla różnych krajów. Ja
znam (i jestem w nim także — no tak, czego się śmiejesz, idioto?) tylko jeden z takich
gorszych, w którym jest obok Polski, Austria, Grecja, Albania, Lichtenstein, Finlandia
itp. Dostałem raz blankiet do wypełnienia — widocznie redakcja kieruje się encyklopediami danego kraju — zlekceważyłem to — dostałem drugi raz — wypełniłem. Co
mi tam ostatecznie — korona (ślachcicka, psia ją mać zatracona) z głowy mi od tego
nie spadnie, i ujrzałem swój skromny życiorys w ładnej książeczce; może nawet przez
chwilę zrobiło mi się przyjemnie — czort wie — człowiek ma słabostki — chodzi o to,
aby je znać, widzieć jak na dłoni i nie ukrywać ich przed sobą, jak to przez dziką pychę
czynią zwykle teozofowie. Ostatecznie jechano na mnie jak na burej suce całe życie,
ledwo żyję finansowo pod koniec życia, „może mi ta i beło, wicie, przijemno” — czort
wie. Ale prócz siebie zobaczyłem tam dużo rzeczy ciekawych. Książka ta jest, że tak powiem, „wolnym” przyczynkiem do mojej teorii puszenia się: watowania się i kołpaczenia Polaków — po prostu wstyd. Więc ja podałem, że jestem „Philosopher”, bo nim jestem, cóż ja winien jestem, że rodzina mojej żony jest aż w Almanachu gotajskim (tzw.
niemieckie Uradel), co w wymiarach snobistycznych jak dla takiego trochę tylko po
kądzieli skoligaconego szerepetki jak ja jest już zaszczytem nie lada (tu cały mój bardzo powierzchowny snobizm wyłazi i od razu się kończy — nie ma go więcej) — przecie ożeniłem się z nią nie dlatego właśnie (a może, może — o, do cholery! — e — chyba
nie) Cóż zrobię dalej na to, że aby przed wysyłką na front być w Pitrze, gdzie miałem
krewnych, wstąpiłem do gwardii — ale „za to” pułk mój, Leib — Gwardii Pawłowskij
Połk zaczął pierwszy Wielką Rewolucję Rosyjską. Cóż zrobić, że dostałem za bitwę pod
Witonieżem (jedna z najkrwawszych na tym froncie) Annę 4 klasy, która wtedy poszła
dużo w górę w cenie w stosunku do początku wojny. To są fakty — przy czym wypełniłem odpowiednie rubryki kwestionariusza — mam wrażenie, że nic mi zarzucić nie
można. Ale inni — pożal się Boże — po prostu skandal.

A więc:

1. Znany poeta pochodzenia semickiego (i z tego zwykle dumny) pisze, że pochodzi po prostu „z bardzo starej rodziny” i że jest członkiem klubu tenisowego. Każdy pomyśli, że to jakiś wprost hrabia nie używający tytułu (był taki jeden u nas: Mychajło
Tyszkiewicz, a obecnie jest taki jeden Potocki).
2. Drugi znany poeta, tegoż pochodzenia (przeciw któremu to pochodzeniu ja osobiście nic nie mam, uważając antysemityzm za coś nieludzkiego, a jako taktykę za krótkodystansowe głupstwo mogące mieć fatalne następstwo dla kultury polskiej), pisze, że
jest autorem sztuk, mimo że pisał tylko dla zarobku skecze do kabaretów.
3. Wielki uczony podaje, że żona jego jest córką baroneta angielskiego, ale nie podaje, że baronet ów jest profesorem w koloniach, skąd pochodzi, i że tytuł „Sira” zdobył za
naukę, co byłoby prawdziwie zaszczytnym. Sam o sobie pisze, że jest z „gentry” i dodaje
„autochtoński” wyraz: „szlachta” — po co to? Czy to naprawdę taka cenna spuścizna?
4. Wielki pisarz i wielki działacz socjalistyczny i niepodległościowy wali po prostu,
że jest synem „land — lorda” — tzn. grubszego posiadacza ziemskiego (w Anglii jest
farmer, land — lord, i lord — magnat). Ale na Polskę brzmi to imponująco. Ja rozumiem: on chce dać do zrozumienia, że będąc synem owego land — lorda poświęcił się
dla sprawy, a nie rekrutował się ze sfer robotniczych. Owszem — ale właściwie po co to
w krótkiej charakterystyce?
5. Moja kuzynka, osoba zresztą dość nawet inteligentna, która napisała parę artykułów i jedną broszurkę, nie przedstawiającą nic oryginalnego, wali (w ogóle po co ona
jest w tym Huisu,nie wiadomo):„autor ofbooks and articles”,a potem chwali się (przed
kim?), że jest krewną znanego aktora w Londynie, że dziadek jej, Jan Witkiewicz (i to
nieprawda, bo brat dziadka) był wielkim (to prawda) awanturnikiem w Afganistanie
(faktycznie dziwna to postać, jedyne wcielenie Wallenroda — z zesłańca, cudem przez
Humboldta wyratowanego z karnych batalionów, zostaje adiutantem hr. Perowskiego,
gubernatora Turkiestanu, wywołuje bunt Afgańczyków w Khaboulu, rzeź czterech tysięcy sipajów angielskich; o mało nie wybucha wojna angielsko — rosyjska. Wezwany
do Petersburga zostaje tam z rozkazu kanclerza Nesselrodego zamordowany — dla
Polaków ciekawa historyjka i dlatego ją tu opowiedziałem, ale w międzynarodowym
almanachu co kogo — jeśli w ogóle — obchodzi, że pani ta jest wnuczką takiego człowieka, co jest w dodatku blagą).
6. Pewien profesor politechniki wali sobie „de” przed nazwiskiem, kiedy w ogóle nie
wiadomo, czy kiedy smród ślachcicki naprawdę wąchał.
Co ruszyć jakiego Polaka, to wyłażą takie historie o pochodzeniu, że zdaje się,
iż wszyscy to jakieś lordy co najmniej, a puszą się i w innych sferach „co — nie

— miara”. A poczytać o jakim Albańczyku czy Finlandzie albo zgoła o Austriaku czy
Lichtensteiniarzu — wszystko przyzwoite snardze — nikt się nie puszy, tym jest, czym
go siła niewiadoma i on sam stworzyli, czy Stahremberg, czy Carnap, czy baron Fey, czy
Schlick. (Po śmierci dopiero biednego Schlicka dowiedział się świat, że był on hrabią
niemieckim, a że Neurath jest baronem, też z tej książeczki się nikt nie dowie.) A u nas
— co by to krzyku było, żeby np. Słonimski był hrabią, a Tuwim księciem krwi. A do
tego jakieś dziwne postacie, które już zupełnie do Huishuju nie pasują: prócz wymienionej uroczej kuzyneczki mojej (stosunki zerwane oczywiście) jakiś dyrektor poczty
z Krakowa, aptekarz ze Lwowa itp. Nic nie mam przeciw nim, ale po co? Rozumiem,
że jest (obok mnie np.) Roman Jaworski, ale co robi poczta krakowska albo właściciel apteki we Lwowie, przy całym szacunku dla tych instytucji jako takich, nie rozumiem. Chyba to „government party” obok nazwiska usprawiedliwia wszystko. Mała
rzecz, a wstyd. Publiczną analizę mojego snobizmu (dekoracyjnego, farsowego) zostawię w moich pamiętnikach pośmiertnych. Dość o tym, ale „Beitrag” jest świetny.

C PROBLEM ŁAŹNI PAROWEJ

Stała rozmowa, która mnie do wściekłości doprowadza. Ja: „Chodzi pan do łaźni?”;
On (Ona): „Nie, ale kąpię się”, niektórzy dodają: „co dzień”, inni raz na tydzień, na dwa,
na miesiąc, raz na rok koło Zielonych Swiątek. Co dzień brać gorącą wannę to jest przesada i to jest nawet niezdrowe. Wyszorować się co dzień można pod prysznicem w łazience, w tubie, w blaszanej dużej miednicy, w balii, ale siedzieć po pół godziny w gorącej wodzie — to jest ryzykowne. Mógł sobie na trzy wanny dziennie pozwolić Napoleon
z jego „Uberschuss an Energie”, ale normalny Polak nie. Jestem za wanną co tydzień,
a za myciem się „na cało” mydłem i ewentualnie szczotką Sennebaldta z Białej co dzień.
Ale jak ktoś mi powie, że nie był nigdy w łaźni, a jest w dodatku już po czterdziestce, to
naprawdę w mordę bym prał niechluja dla jego dobra do krwi — dodaję: niechluja raczej we — niż zewnętrznego. Bo łaźnia to jest tak jak mycie się szczotką od wewnątrz,
szorowanie organów wewnętrznych, ścięgien, stawów, mięśni, nerwów, po prostu samych komórek. A cóż dopiero, jeśli jest to połączone z masażem takim, jaki robi genialny wprost w swoim fachu Jan Wawrytko w łaźni miejskiej w Zakopanem. Człowiek
wyje, każdy mięsień, każde ścięgno zdaje się wydobyte i obszczypane. Ale za to potem
ofiara Wawrytki czuje się tak, jak łożysko kulkowe świeżo wymyte na.ą i naoliwione.
Wszystkie świństwa wychodzą z człowieka razem z potem — wszystkie organy zaczynają żyć na nowo, przemiana materii staje się prawidłowa, usuwają się wszystkie złogi
kwasów i spowodowane przez nie artretyczne zgrubienia członków. Kto po czterdziestce nie zacznie chodzić co najmniej raz na miesiąc do łaźni parowej, jest kretynem
(chyba że wada serca czy choroba płucna mu na to nie pozwala, to trudno — na to nie
ma rady). Powiedzenia takie: „Ja nie mam czasu, ja się brzydzę widokiem innych ciał”
itp. powinny być wyeliminowane. Nikt nie może przewidzieć, jak przedziwne skutki
może mieć dla niego znienawidzona z początku, a potem tak „kochana” łaźnia. Ale najgorsze jest to powiedzenie: „przecież ja się myję” — to wściec się można od takiego niezrozumienia jednego z najwspanialszych, przez naturę nam w postaci naturalnych go-
rących źródeł poddanego wynalazku. Twierdzę, że mała ilość artretyków i wariatów
w Rosji, w przeciwieństwie do pierwszego w Anglii i drugiego w krajach północnych,
polega na tym, że Rosjanie zawsze pijali prócz kolosalnych dawek wódki (zdrowsza niż
wino) również kolosalne ilości lekkiej bardzo herbaty, a przy tym co tydzień chodzili
do łaźni — to jest najważniejsze. W ten sposób wypacali (i pewno wypacają i teraz)
wszystkie świństwa, które wódka w ich organizmach wytwarzała. W ogóle działanie
środków moczopędnych (kofeina mimo wytwarzania ciał purynowych, szkodliwych na
artretyzm, kompensuje to właśnie tą swoją właściwością) zostało teraz jakby więcej ocenione. Z powodu własności moczopędnych kofeiny herbata uznana została za używkę
jeśli nie korzystną, to w każdym razie nie tak szkodliwą, za jaką ją miano dawniej z powodu przetwarzania się kofeiny w materie wywołujące artretyzm przez wytwarzanie
nierozpuszczalnych moczanów będących przyczyną złogów w stawach i mięśniach.
Mam wrażenie, że krótkie i rzadkie (do dwóch tygodni najwyżej, raz na pół roku) nałogowe picie piwa w dużych ilościach (do dziesięciu bomb dziennie), które ja uprawiam,
też doskonale działa na artretyzm, ale jest to tylko hipoteza, którą należałoby sprawdzić,
jak również poznać dokładnie działanie nie znanych alkaloidów chmielu (lupuliny i innych). Nie polecam nikomu tego procederu, wyjątkowo tylko prawdziwym tytanom
antynałogowości w okresach wielkich radości lub wielkich smutków; możliwe, że brak
artretyzmu w „piwnych” częściach Niemiec, a rozpowszechnienie go w „winnych” i we
Francji (patrz cała „Biblioteka Boya”) polega też na tym. Są to rzeczy do zbadania, i to
nie przez laików mojego pokroju.

Jeszcze inny rodzaj śmiesznych „ludzieniaszków” mówi:

„Ja nie mogę — nie znoszę gorąca”. A któż je znosi w tym stopniu od początku?
Trzeba się powoli przyzwyczaić i co do siły pary, i czasu, a wtedy pokocha się łaźnię i tęsknić się do niej będzie, jak do żarcia, picia i tym podobnych rzeczy.

D. WADY
Jeszcze raz chcę zwrócić tu uwagę, że co innego jest człowiek z wadami wrodzonymi, a co innego jest typowa niemyta dusza, reagująca swymi kompleksami poza kontrolą intelektu i zwyczajnego rozumu, tzw. „chłopskiego”. Otóż może być osobnik ma-
jący wady, które on właśnie za swoje zalety uważa. Ale są to rzeczy głęboko mu organicznie wrodzone, stanowiące integralną część jego istoty; on jest zrośnięty z nimi jakby
w jedną bryłkę i nie ma nawet żadnych środków dla spojrzenia na siebie z boku i zobaczenia tych właściwości swych jako wad właśnie, Takie typy zdarzają się raczej wśród
pykników, chociaż i pewne typy schizoidów mogą tu też być zaliczone; do wad pierwszego rodzaju będą np. należeć: rozrzutność, lekkomyślność, samochwalstwo, brutal-
ność; do drugiego: despotyzm, fanatyzm, doktrynerstwo, skąpstwo, skrytość, zamknięcie się w sobie., okrucieństwo itp. Są to albo właściwości „pierwsze”, albo też dodatkowo towarzyszące innym, bardziej pozytywnym. W każdym razie typy takie do pewnego stopnia nie odpowiadają za wszystkie ujemne skutki, których charaktery ich dostarczają otoczeniu — są takimi, bo być nimi muszą. Wielka siła danych pierwotnych,
przy małej zdolności do analizy, widzenia swych wad, nawet przy dość wybitnej silnej woli, nie pozwala im poprawić się z błędów — nie dostrzegają ich i koniec. Często uważają się takie typy za doskonałości w swoim rodzaju, będąc właściwie plagami dla swego
najbliższego otoczenia. Inny typ stanowią ludzie o charakterach ujemnych, którzy nie
mając żadnych etycznych zastawek, prócz tych najogólniejszych, które chronią od zbyt
już jawnie kryminalnych postępków, a przy tym posiadając dokładną znajomość wad
swych jako takich, obliczając na zimno korzyści systematyzują wady te w pewien zespół, dający im przewagę w kwestiach życiowych w ten czy inny sposób, w każdym
razie ujemny, jeśli chodzi o drugich. Znałem wielu takich osobników, którzy pozornie
robią wrażenie — o ile się po latach ich ogląda — zatrzymanych jakby w wewnętrznym
rozwoju (często pojawia się zjawisko to u Polaków żyjących za granicą, wybitnie u polskich nałogowych paryżan), a których wady — zamiast ulec uświadomieniu i częściowemu choćby zniszczeniu przez pracę nad sobą — kulminują w rozwoju swym w postaci całego systemu, stanowiącego już jeśli nie najgorszego gatunku maszynę zdobywczą, to w każdym razie tandetny wał ochronny lub zbroję, która może nawet mieć czasem tradycyjny rycerski wygląd, będąc w gruncie rzeczy zbiorem starych rondli, miednic czy urynałów, kawałów jakichś oberwanych dachów czy płyt od wypalonych dawno
rusztów. Trzeba odróżnić oba tamte typy od człowieka, który przy pełnej znajomości
wad swych pewnych z nich np. nie jest w stanie się pozbyć mimo nawet usilnej pracy
nad sobą: podnosi się i zapada znów i życie jego wskutek tego staje się pasmem ciągłych
wzlotów i upadków, które powodują, że linia wypadków zewnętrznych przybiera fantastyczną zygzakowatą lub pogmatwaną formę, będąc funkcją — niedostrzegalną często dla drugich — wewnętrznej szarpaniny.Ale nade wszystko trzy wymienione rodzaje
należy odróżnić od typu będącego tematem głównym tej pracy: typu węzłowiskowego,
który ma wady chwilowe zależne od danego okresu życia lub ograniczone do pewnych
reakcji (np. jest brutalny i niedelikatny — odróżnić te dwie rzeczy od siebie, gdy chodzi

o malarstwo, kwestie erotyczne lub matematykę). Zaraz to wytłumaczę: np. dany snardz
jest złośliwy tylko w chwilach niepowodzenia, bo wtedy działa specjalnie silnie jego węzłowisko upośledzeń: jest np. brutalny (otwarte chamstwo) lub niedelikatny (zamaskowane, udające co innego — czasem np. dyskrecję właśnie — włażenie komuś w majtki,
mówienie rzeczy przykrych pod pozorem obiektywizmu lub weredyctwa), gdy chodzi:
1. o malarstwo, bo miał być malarzem w młodości i chciał być sławnym, i to mu się nie
udało; 2. o erotykę, bo ma krótkie pałąkowate nogi lub jedną nogę uschniętą i 3. o matematykę, bo jest ona dla niego jedynym sposobem okazania swej wyższości nad innymi.
Ale ten typ nie wie przeważnie nic o tym, co popełnia. Uświadomiony powinien przestać — jeśli nie, to znaczy, że jest drań. A z draniami nie należy zadawać się, choćby byli
nie wiem jak przepełnieni tajemniczym urokiem życia — tę radę daję wam znad grobu
ostatnim wysiłkiem stygnących ust. Do widzenia.

E. HARMONIJNY ROZWÓJ OSOBOWOŚCI
Wymieniona w tym tytuliku istność była podobno ideałem Hellenów,o których wiem
zbyt mało (poza filozofią ichnią), aby się nad nimi rozwodzić. Sądzę jednak, że ideał ten,
szczególniej w dzisiejszych czasach, godnym jest pewnego zastanowienia. Oczywiście
dla kilkuset ludzi, którzy resztę swych ziomków planetarnych uważali za robocze bydło
lub nawet za nawóz dla siebie (i dziś są tacy, niestety), ideał ten mógł być łatwym do
spełnienia przy pewnym egotyzmie i specjalnej, związanej z nim tablicy wartościowania i przy ówczesnym o owej harmonii pojęciu.Wiele zmieniło się od owych czasów,ale
mimo wszystko nie warto nawet w najokropniejszych warunkach (łatwo mówić, więc
co: obóz koncentracyjny, zapluskwione glinianki, głód, mróz, wszy — może nawet i tak

— zależy od siły woli) tracić go z oczu, bo przy pewnej transformacji wartości greckich
co innego nam pozostaje prócz zarabiania na chleb, dbania o naszych bliskich, starania
się o możliwie pełne i skuteczne uczestnictwo w życiu społecznym, jak nie ten właśnie
harmonijny rozwój naszych osobowości, który ostatecznie jest celem wszystkich transformacji społecznych: chodzi o szczęście osobiste wszystkich indywiduów, a nie szczęście jakiegoś bez indywidualnego mrowia, które nazywamy w skrócie społeczeństwem
czy ludzkością. To są banały, ale jakże często o nich zapominamy. Polska jest organizmem nie rozwiniętym równomiernie. Oczywiście, wobec fizycznego charłactwa, dobrze jest propagować sport, ale nie należy nim zagłupiać młodzieży na glanc, rozdymając go do granicy najwyższej skali wartości i robić z niego najwyższego celu życia, i doprowadzać do zupełnego upadku intelektu, co przy naszej strukturze społecznej mści
się w sposób fantastyczny na dalekich dystansach. Skutki ogólnego antyintelektualizmu
możemy obserwować już na przestrzeni lat osiemnastu. Jeśli komu nie wystarcza ta degręgolada (albo degryngolada — albo fonetycznie lub pisowniano), to jest zaiste wymagający, prawdziwie morowy chłop.
F. PUDER I SZMINKA
Polecam paniom (a nawet mężczyznom po goleniu), aby nie używały pudrów kupnych, nie nawalały na twarze ohydnych masek, bo sobie popsują przedwcześnie podmaszcza i wyć będą potem po (samotnych) nocach, jak stare wyliniałe i parszywe suki.
Twarz nie powinna być, pokryta pudrem, tylko napudrowana tyle, żeby nie świeciła się
jak samowar, po czym puder powinien być starty. Wystarcza zwykła mączka ryżowa
i puszek (a nie te ohydne, brudne, zaklejone kokocim sadłem poduszki jakieś, którymi
się wciera w tę nieszczęsną mordo — skórę wszystkie możliwe świństwa). Sam używam
tego od czterdziestu lat i kilku i cerę mam, mimo pewnego wieku, mówiąc z lekką przesadą, jak piętnastoletnia dziewczyna. A robienie sztucznych usteczek w kształcie serca,
i to jeszcze karminem, a nie koralem jest ohydą ponad wszelką miarę paskudną. Nie
widać ust, tylko jakieś wstrętne malatury, spomiędzy których łypnie czasem zdechło

— fioletowy, przez kontrast, język czy dziąsła. Fu!
G. SWETRY I OKULARY
Ludzie są jednak kretyny. Można widzieć snardzów, i to starszych, którzy całe życie
w futrach w mróz chodzili, gdy w Zakopanem (ale już w Kocmyrzowie nie) w dwadzieścia stopni mrozu, w pochmurny, wietrzny dzień, zmarznięci na kość chodzą w marynareczkach i w szalikach na szyjach. Po co to i co komu z tego przyjdzie? Podobnie
np., tylko na odwrót: snardz młody i nawet (wyjątkowo) inteligentny w potworny upał,
kiedy człowiek chętnie nago by chodził, idzie w koszuli zapiętej z krawatem, a na to nasadzoną ma kamizelkę włóczkową dlatego, że się nazywa ona swetrem. Co innego np.
po wieczornym tenisie, ale nie w południe przy trzydziestu pięciu stopniach w cieniu.
Kołem łamać tego, co te modki powprowadzał. Z balkonu mego często obserwuję rzecz
potworną (zresztą widzę to i na wycieczkach, ale tu chodzi o źródło) — ludzi nie chcących używać żółtych okularów na śniegu.A nikt ich nie nauczy tego,że to jest potworne
marnotrawienie wzroku. Odnośny kretyn (lub kretynka) mówi na uwagi co do tego
z uśmiechem wyższości, typowym uśmiechem kretynki: „Mnie się oczy nie męczą — ja
nie potrzebuję.” Otóż zrozum, szanowna idiotko, że oko powoli się przystosowuje i subiektywnie często np. cały dzień zmęczenia nie czuje, a wieczorem występuje lżejsze lub
cięższe zapalenie spojówki. Ale nie dość na tym: oko się nie zmęczy przez jedną zimę,
dwie, trzy, ale na czwartą zacznie oko kretyna chorować, a w całości przyśpieszy to kretynowi oślepnięcie starcze o jakie lat piętnaście. Nawet na trotuarach miejskich odbite słońce razi, a cóż dopiero na śniegu. Tu nie chodzi o samo słońce — na lodowcach
alpejskich ślepną ludzie w mgłę; tu chodzi o spolaryzowane przez odbicie od śniegu
światło, posiadające wściekłą siłę chemicznego działania. W przeszłym roku oślepł
jakiś snardz na Kondratowej Hali i zaczął widzieć tylko czerwono — białą mgłę. Było
to chwilowe porażenie siatkówki, ale może być i trwałe. Wył, ryczał, modlił się i płakał, i zaklinał się, że nigdy już, no i przejrzał — ale równie dobrze mógł skończyć ze wzrokiem na zawsze. Ale kto ma uczyć? Otóż widzę często szkółki narciarskie po trzydzieści
do czterdziestu osób, z których jedna, może dwie czasem osoby mają ochronione oczy.
Wyrypiarz — trener, kretyn, oczywiście sam bez okularów też, bo co mu tam: on i tak
jest w trzydziestym roku skończony facet, o sfajtanych (t, tajfun, taniec) klapzdryglach
i przechwistanych sztok — bumpslach i oczy mu są niepotrzebne. Więc kto ma uczyć
tych nieszczęśników, którzy „dla głupich desek” oczy chcą przemarnować, jeśli nie ich
instruktor? Domagam się specjalnych kursów higieny dla instruktorów.

Przypomina mi się słynna pieśń „poety” o Motyce (Zdzisiu):

Motyka, motyka (w) nikogo nie (w) tyka,
Nie pije, nie pali, na nartach pomyka.
Motyka, Motyka bees kie banował,
Coś 10 głupik desek młodość przemarnował.

H. OSTATNIE RADY DLA SAMO GOLĄCYCH SIĘ
1. Mydlić twarz, aż póki ręka nie opadnie ze zmęczenia. Świetne jest nasze mydło
„Angola”, tylko można by zrobić inne papierki obwijające, wzorując się na mydle
Colgate np. Najlepsza gruba cynfolia i koniec. Po co ten papierek cienki, który przylepia się do mydła i który trzeba potem odrywać. A propos, dobry materiał idzie czasami
w parze z fatalną „oprawą”, exemplum: wspomniane mydło, butelki rozlewające naokoło atrament (wspaniały!) „Iskry” Karmańskiego — jakieś nie domykające się klapki,
nie dopasowane i przedwcześnie zagwanderowane brandszlajchy, gnypalstwo i fazdrygulstwo itp., itp. wszędzie. Są wprawdzie pastele (nareszcie) i ołówki Majewskiego, czekolada Wedla, lokomotywy Cegielskiego, moje psychologiczne portrety.. (ach, pardon!
— Selbstlob stinkt), ale to wszystko mało, mało, mało! Gdybym mógł o tym krzyczeć,
jak Kiepura ze szczytu auta, to byłoby wspaniałe — niestety nic z tego: ma vie est completement „inquiepourrissable” et „incourrierecable”.
2. Na moje pytanie, czy używa języka przy goleniu, pewien dyrektor browaru odrzekł
dumnie: „Mam go na inne cele.” Nie wiem, co myślał, w każdym razie kilka obecnych
pań zarumieniło się. Ot, jak zwykłe płoche kobietki, panie tego (inne znaczenie miałoby
to zdanie in einer total Kobittenlosen Gesellscha.). Otóż ten prymitywizm golenniczy
u wybitnego „skądinąd” przemysłowca jest czymś naprawdę oburzającym. Baczność! Słuchać! Golić się trzeba pod włos od razu, zbadawszy przedtem dokładnie topografię
twarzy (jak mój przyjaciel Marcoussis badał topografię obrazu), tzn. wiedzieć, w którą
stronę włos rośnie. Niech zamilkną szczekacze twierdzący, że raz trzeba się golić za włosem, a drugi raz pod włos — jest to tylko niepotrzebne rozdrażnianie skóry i nerwów:
przy dobrym namydleniu się (do omdlenia ręki) problem ten nie istnieje. Następnie koniecznie przy goleniu w ten sposób wąsów trzeba wydymać podwąsowe tereny (lepiej
nie całe policzki, tylko przy pewnym zwężeniu narządów pyszczkowych samo podwąsie) powietrzem ścieśnionym w jamie ustnej (która często przypomina jamę kloaczną:
zęby lub żołądek — uwaga!), zaś tereny podbródkowe wypuczać przy pomocy podkładania pod nie z całej siły owego języka. Przy czym ostrze ma mieć kąt 45° do kierunku
ruchu żyletki. Skończyłem i żeby mi już więcej nie było takich objawów, bo wpadnę we
wściekłość i będzie źle — bardzo proszę!

I. JESZCZE JEDNA Z RZECZY WAŻNYCH W KAŻDYM USTROJU
SPOŁECZNYM: „KLAN WYJĄCEGO PSA” TRYUMFUJE NAD TZW.
„INTELEKTUALISTAMI”, KTÓRZY SĄ POTRZEBNI WSZĘDZIE;
PROBLEM RADIA
Kiedy mi pierwszy raz o radiu opowiadał pewien snardz (znakomity zresztą rzeźbiarz), od razu pomyślałem sobie, że coś jest niedobrze. Jako człowiek pracujący głową
nie znoszę zbytecznych zorganizowanych hałasów, które tak znakomicie umajają życie
przeciętnie bezmyślnemu stadu. Dla muzyki jako dla Czystej — nie bebechowo pojmowanej — Sztuki mam najgłębszy szacunek, jak dla każdej ze sztuk w ogóle, mimo że
ich sam prawie obecnie nie potrzebuję, ale jak to wspomniałem wyżej: l. w ogóle zobojętniałem dla sztuki, widząc, że naprawdę się kończy, a 2. z muzyką jestem w złych stosunkach osobistych: przestałem ją muzycznie pojmować i albo mnie nudzi jako nie
artykułowany chaos, albo nieprzyjemnie bebechowatym swym elementem denerwuje. Ale to, co się dzieje z radiem, jest szkodliwe dla muzyki jako dla sztuki i szkodliwe
dla całej ludzkości — jako za głupienie denerwującym lub usypiającym wszelką czujność wewnętrzną co do oceniania wartości hałasem. Sam czułem, że dla muzyki to
nie jest dobry wynalazek: może ją popularyzować, ale musi obniżyć jej ogólny poziom

— trudno — jest to zdaje się nie — do — uniknięcia i mimo że muzycy, którzy w tej
kwestii głos zabierali, zostaną przez „klan wyjącego psa” (tzw. Ka — Wu — Pe) zakrzyczani, oni to istotnie rację w tej kwestii mają. Wszyscy siedzą w biurach od rana — mało kto pracuje w domu, tzw. „państwo” wychodzą i tzw. „służba” puszcza sobie głośniki i gramofony od samego rana. Nawet w zimie, przy szczelnie pozamykanych oknach, wciska się wszędzie zmięszany, rozedrgany, bebechowy, zmysłowy rozgwar muzyczny, uniemożliwiający prawdziwe umysłowe
skupienie. Wszystko jest przesycone drgającymi na wierzchu krwawymi bebechami,
które krzyczą, wyją, jęczą, zawodzą i ryczą. „Ta pani jest, słowo daję, cudna... ta chwila
nigdy nie wróci... ten urok zabija niesamowitą rozkoszą... ta chodźmy tańczyć urocze tango unoszące w niepowrotny żal minionych chwil... ta jak się pani ślicznie śmieje” itp., itp. Oto słowna treść tej atmosfery, w której dziś musi pracować tzw. „intelektualista”. Oczywiście tamtych jest większość, ale ci znów są rzadcy i bez nich byłoby całkiem parszywie.„Sekcja (czego?) ochrony intelektu przed wyjącym psem”powinna być
ugruntowaną, bo inaczej wszystko zejdzie na jeszcze gorsze psy (na parszywe kundle)
niż dotychczas. Intelektualista musi wybierać: albo a) siedzieć w lecie przy zamkniętych oknach (prawo powietrza w mieście — rzecz pierwszorzędnej wagi), a i tak głośniki wciskają się przez wszystkie szparki i otworki i „fond” namiętnej (przeważnie wyjący pies nie lubi Bacha, Beethovena i Szymanowskiego) bebechowej muzyki przeważa
jako nastawienie do pracy nad tzw.„dobrem ludzkości”lub „zagadką bytu”,albo b) poddać się przy pracy swej gustowi służącej swego przypadkowego „wizawi” i słuchać, jak
jakiś ohydny, bebechowy au plus haut degre tenorek III klasy wyje:

Ty moja, ach — ach, przeciem ja utracił ciebie,
Ach, w tej miłości, ach, ja byłem, ach, jak w niebie,
Rozstanie to zabija me uczucia tak,
Ze jestem teraz taki zwykły, smutny sobie flak itd.

Gdyby to jeszcze taka pieśń, ale są stokroć i tysiąckroć gorsze. Po prostu ohydny,
śmierdzący bebech ludzki — łzawi, krwawi, prątkuje, spermkuje, mra i głobi na tysiące
sposobów po wszystkich płytach i nie — płytach (tzn. oryginalnych występkach) świata. Dobrze — są kretyny, które tym tylko żyją, ale czemu do życia tym świństwem mam
być zmuszony ja — dlatego że chcę w mieście łyknąć trochę względnie (o, jakże względnie!) świeżego powietrza. Więc albo zamknijcie okna i ściszcie (to nade wszystko) głośniki, słuchajcie na słuchawkach, albo nie grajcie wcale. Ale ja mam wrażenie, że prócz
zwykłych idiotów istnieją świadomi dobroczyńcy ludzkości: mają dobre głośniki i chcą
się ich działaniem ze wszystkimi podzielić; ci są zdaje się najgorsi. Poza tym, że narzucają swój program: ja chcę (dajmy na to — ja w ogóle nic nie chcę — ja chcę spokoju)
mszy żałobnej w Barcelonie, a on mi puszcza śpiewy przy zbiórce kukurydzy w Argentynie; ja chcę w ogóle mszy świętej, a on mli tango z Savoyu lub na odwrót, a przy tym
głos to narkotyk, prawdziwy narkotyk — im dalej, tym głośniej, wymaga on coraz większych dawek jak morfina lub opium, i to jest najgorsze: ludzie głuchną powoli sami nic

o tym nie wiedząc i to, co dla jednych jest już potwornym rykiem, dla nich jest łagodnym nuceniem z surdinką. Są ludzie (o ile ludźmi ich nazwać można), którzy walą cały program od siódmej do drugiej w nocy. Mam wrażenie, że kierują się oni niejasnym poczuciem, że coś się marnuje, kiedy ich radio nie gra. Płacą za to podatek, mają to potencjalnie — jakże tu nie grać. I grają se, wicie, grają. Pomijając to, że maniak radiowy nie ma na nic czasu — jak nie gra, to coś mu się marnuje — co za ogłupienie z tego nachodzi na niego i całe otoczenie i sąsiadów, którym pracę jakąś uczciwą umysłową on wprost uniemożliwia. Mam wrażenie, że ludzkość na razie nie zdaje sobie sprawy z tego, jakiego potwora dodatkowego, przy niezmiernie cennym wynalazku, spuściła z uwięzi. Kto wie, czy postępujące ogłupienie publiki ostatnich lat nie zawdzięcza porządnej ilości procentów radioamatorstwu. Resztę dorzyna rozrastająca się gazeta, dancing, sport, alkohol i nikotyna. Ale pomijając już kwestię ciszy zupełnej, nawet ten, co lubi muzykę przez radio, chciałby słuchać tego, na co ma ochotę — i tego nie może; ma chęć na kwartet Beethovena, a musi słuchać tanga, chce tanga, a tu mu gwałtem wpakowują mszę, i to tak głośno, jak tylko można, ile tylko głośnik wytrzyma. Z hałasem jest jak z każdym nałogiem — wymaga on coraz większego dozowania, aby spełnić swoją rolę ogłupiania. A w dodatku okna poroztwierane na oścież! Więc albo wyrzeknijcie się sami świeżego powietrza, albo nie puszczajcie głośników, bo jedno i drugie jest wprost niemożliwe. Ale najgorsze to są te typy, które mając dobry głośnik, chcą się z innymi jego zaletami podzielić — rozwalają ci „dobroczyńcy” okna i puszczają na ostatni numer siły swój aparat, po prostu z dobroci serca. Niech im woskowina w ich nie mytych uszach nigdy się nie zaśmierdzi! Kiedy powstanie jakaś ustawa przeciwradiowa czy coś podobnego?!...

J. PSY ŁAŃCUCHOWE
Widok psa na łańcuchu jest w stanie popsuć mi humor na danym spacerze na dwie godziny, jeśli nie więcej. Zwierzę stworzone i wychowane na przyjaciela człowieka jest bez winy skazywane przez kanalie bez serca na bezterminowe więzienie, tym bardziej że w więzieniu tym nie jest on jak normalny więzień izolowany od świata i jego pokus, tylko przez wzrok i węch, tak silny u psa, wystawiony na ich najsilniejsze działania. Tak jakby człowieka trzymać całe życie w klatce w sali pierwszorzędnego dancingu z dziwkami I klasy bez możności wzięcia udziału w żarciu, piciu, rozmowach, zabawie itp. lub nawet raczej nie zupełnie podobnych rzeczach. Ja wiem, że konsekwentnie trzeba by nie jeść mięsa (ale wtedy trzeba by nie nosić skórzanych butów, bo to jest gruba niekonsekwencja, na którą tylko notoryczni teozofowie pozwolić sobie mogą), nie zabijać pluskiew i wszy, o ile się wyjątkowo posiada takowe w łóżku lub na sobie, a potem idzie kolej na zwierzęce mikroby, a potem komórki roślinne — jednym słowem, trzeba by się położyć pod płotem i zdechnąć — oto jedyne wyjście. Drugie — to robić tylko to, co jest konieczne: chociażby nie męczyć bez potrzeby nieszkodliwych dla nas stworzeń; tego tylko na razie wymagam i tego nie mogę się doczekać nawet od lepszych znajomych.

A jest tak, jak jest, bo świat jest walką (IPN) (Potworów) i statystyka działań sprawia tylko względne porządeczki, np. jak egipskie czy średniowieczne państwo albo dzisiejszy faszyzm [...] czy też stosunki w dżungli i w szklance błotnistej wody. Poza tym nadmienię, że tak pozornie nie mające nic wspólnego ze sobą zjawiska, jak mesjanizm naszych tzw. wieszczów i poufalenie się dopuszczanych zbyt blisko przyjaciół, teoria „Narodu Wybranego” u Żydów i złośliwości starych panien, i pewne zasady chrześcijańskie, mają u podstawy swej tenże sam w istocie źle odegrany kompleks niższości, a to wszystko razem jest wynikiem jedynie nie zderzenia się martwych kulek, tylko walki (IPN) o byt — appetition de la monade: najpierwsze prawo bytu, sformułowane pierwszy zdaje się raz w tej formie przez Leibniza.

K. ŚLINA
Przekonałem się kiedyś, nie mając jodyny i nie mogąc posmarować nią bąbla powstałego od ukąszenia przez bąka ślepaka, że ślina (przecie każde bydlę się nią leczy) zastępuje doskonale takie środki dezynfekcyjne i uśmierzające. Po kilkakrotnym napluciu na rękę i rozsmarowaniu „bąbelas” ów zniknął bez śladu. Na różne swędzenia i wysypki dobra jest też gliceryna z jodyną, normalnie używana do pędzlowania gardła.

Jeśli cię nic nie swędzi
I nie zanadto boli,
Nie mniej pretensji żadnej
Do najsroższej doli

— jak pisał kiedyś poeta.

L. ŁUPIEŻ I ŁOJOTOK
Podaję tu recepturę śp. prof. Krzyształowicza, który mię uratował kiedyś w młodości od łysiny:

Maść (wcierać w skórę głowy na noc)
Acid. salicyl. — 1,0
Sulf. praecip. — 0,5
Ol. Amygd. — 20,0

Bt. Cacao — 10,0
Rano wymyć przy pomocy Spir. Saponatus Kallini, a po wyschnięciu głowy natrzeć
płynem następującym:
Płyn:

Acid. Salicyl. — 2,0
Formalini — 1,0
Trae. Chinae — 15,0
Spir. vini 70% — 150,0